Mynd. Bára Huld Beck

Vill láta fjalla um „önnur rannsóknarúrræði“ en rannsóknarnefnd

Forseti Alþingis vill að kannað sé hvort að „önnur rannsóknarúrræði“ en rannsóknarnefnd Alþingis dugi ekki til að rannsaka fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. Ekki sé útilokað að óska megi eftir mati ríkisendurskoðunar á henni. Ríkisendurskoðun segist ekki sjá að lagaskilyrði séu til þess að embættið geti komið í stað rannsóknarnefndar í málinu.

Steingrímur J. Sigfússon, forseti Alþingis, gerir margháttaðar athugasemdir við þingsályktunartillögu um rannsókn á fjárfestingarleið Seðlabanka íslands sem allir þingmenn Pírata, Samfylkingar og Viðreisnar lögðu fram í nóvember síðastliðnum, og er til meðferðar hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. 

Í niðurstöðukafla umsagnar Steingríms, sem er alls 18 blaðsíðna löng, er tekið sérstaklega fram að árétta verði að það sé Alþingi sjálft sem ákveði hvort skipuð verður rannsóknarnefnd. Tilgangur umsagnar forseta Alþingis sé að draga saman upplýsingar og sjónarmið sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geti litið til við undirbúning álits um tillögu til þingsályktunar um skipun rannsóknarnefndar um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. 

Í tillögunni, sem var fyrst kynnt í nóvember 2019, er farið fram á að þriggja manna rannsóknarnefnd verði skipuð og að hún geri grein fyrir því hvaðan fjármagnið sem flutt var til landsins með fjárfestingarleiðinni kom, hvaða einstaklingar eða félög voru skráð fyrir fjármagninu sem flutt var til landsins, hvernig fénu sem flutt var inn til landsins var varið og hver áhrif þess voru á íslenskt efnahagslíf. 

Þar er einnig kallað eftir að upplýsingar verði dregnar fram um hvort ríkissjóður hafi orðið af skatttekjum vegna leiðarinnar og þá hversu mikið það tap var, hvort að samþykkt tilboð í útboðum fjárfestingarleiðarinnar kunni í einhverjum tilvikum að hafa brotið gegn skilmálum hennar og hvort fjárfestingarleiðin kunni að hafa verið notuð til að koma óskráðum og óskattlögðum eignum Íslendinga á aflandssvæðum aftur til landsins, til að stunda peningaþvætti eða misnotuð með öðrum hætti. 

Auglýsing

Upphaflega var lagt til að rannsóknarnefndin myndi ljúka störfum í október 2020 en ljóst er að það markmið næst ekki, verði nefndin yfirhöfuð skipuð. 

Athugasemdir í tíu punktum

Forseti Alþingis setur fram athugasemdir sínar við málið fram í tíu punktum í umsögninni. Hann segir meðal annars að huga þurfi nánar að markmiðum rannsóknarinnar og hvernig svör við álitaefnum þingsályktunartillögunnar tengjast eftirlitshlutverki Alþingis með framkvæmdavaldinu, að gæta þurfi að því að greina getur þurft á milli málefna einstaklinga og málsmeðferðar stjórnvalda og að huga þurfi sérstaklega að því hvort lög um rannsóknarnefndir séu til þess fallin að svara þeim spurningum sem snúist um meint lögbrot. 

Steingrímur segir ennfremur að með hliðsjón af fyrirliggjandi upplýsingum, greinargerðum og skýrslum um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands, væri rétt að greina hverju sé ólokið við rannsókn á málefninu og hvaða spurningum sé ósvarað áður en að ráðist sé í að skipa rannsóknarnefnd Alþingis um málið. 

Í tillögunni væri rétt að taka fram hvort rannsóknarnefnd um fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands sé ætlað að fjallað um lögfræðileg atriði sem varpað geta ljósi á hvort tilefni sé til þess að þar til bær stjórnvöld kanni grundvöll ábyrgðar einstaklinga eða lögaðila. „Við afmörkun tillögunnar verður að hafa í huga að skattrannsóknarstjóri annast skattrannsóknir og öðrum stjórnvöldum, þ.m.t. ríkisskattstjóra og fjármálaeftirliti, er falið eftirlit með framkvæmd laga um peningaþvætti.“

Seðlabankinn þegar búinn að taka út eigin verk

Seðlabankinn, sem stóð að fjárfestingarleiðinni og framkvæmdi hana, hefur sjálfur gert skýrslu um leiðina sem birt var í ágúst í fyrra. Þar kom meðal annars fram að aflands­fé­lög frá lág­skatta­svæðum hefðu flutt inn 2,4 pró­sent af heild­ar­fjár­fest­ingu í gegnum leið­ina. Eðli­legt væri,  í ljósi sög­unn­ar, að gagn­rýna að það hefði verið ger­legt að ferja fjár­muni frá slíkum svæðum í gegnum hana.  

Seðlabankinn leggst ekki gegn því að skipuð verði rannsóknarnefnd um fjárfestingarleiðina. Ásgeir Jónsson er seðlabankastjóri.
Mynd: Bára Huld Beck

Í skýrslunni sagði einnig að það væri ekki hlutverk Seðlabanka Íslands að útdeilda réttlæti í samfélaginu „með því að greina á milli æskilegra og óæskilegra fjárfesta, verðugra og óverðugra.“ Það sé ekki úrlausnarefni hans. „Önnur stjórnvöld og stofnanir hafa hlutverki að gegna við að framfylgja lögum landsins, m.a. Samkeppniseftirlitið, Fjármálaeftirlitið, ríkisskattstjóri, skattrannsóknarstjóri, lögregla, saksóknarar og svo dómstólar sem endanlega kveða á um sekt manna og réttarstöðu þeirra gagnvart lögum og stjórnvöldum. Seðlabankanum er ekki heimilt að fara inn á valdsvið þeirra þvert á öll sjónarmið um lögbundna stjórnsýslu og valdmörk stjórnvalda. Þá hefði Seðlabankinn ekki heldur getað aflað upplýsinga um fjárfesta frá lögreglu eða saksóknara, og á grundvelli þess útilokað fjárfesta sem kynnu að hafa verið til rannsóknar hjá öðrum stjórnvöldum, og tekið þannig afstöðu til sektar eða sýknu. Fyrir því skorti lagagrundvöll.“

Fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands

Fjár­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­leið Seðla­­­­­­banka Íslands, sem einnig var nefnd 50/50 leið­in, var gríð­­­­­­ar­­­­­­lega umdeild aðferð sem Seðla­­­­­­bank­inn beitti til minnka hina svoköll­uðu snjó­­­­­­hengju, krón­u­­­­­­eignir erlendra aðila sem fastar voru innan fjár­­­­­­­­­­­magns­hafta og gerðu stjórn­­­­­­völdum erfitt fyrir að vinna að frek­­­­­­ari losun þeirra hafta. Sam­­­­­­kvæmt henni gátu þeir sem sam­­­­­­þykktu að koma með gjald­eyri til Íslands skipt þeim í íslenskar krónur á hag­­­­­­stæð­­­­­­ara gengi en ef þeir myndu gera það í næsta banka.

Þeir sem tóku á sig „tap­ið“ í þessum við­­­­­­skiptum voru aðilar sem áttu krónur fastar innan hafta en vildu kom­­­­­­ast út úr íslenska hag­­­­­­kerf­inu með þær. Þeir sem „græddu“ voru aðilar sem áttu erlendan gjald­eyri en voru til­­­­­­­­­­­búnir að koma til Íslands og fjár­­­­­­­­­­­festa fyrir hann. Seðla­­­­­­bank­inn var síðan í hlut­verki milli­­­­­­­­­­­göng­u­að­ila sem gerði við­­­­­­skiptin mög­u­­­­­­leg. Líkt og verslun sem leiddi heild­­­­­­sala og neyt­endur sam­­­­­­an.

Alls fóru fram 21 útboð eftir fjár­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­leið­inni frá því í febr­­­­­­úar 2012 til febr­­­­­­úar 2015, þegar síð­­­­­­asta útboðið fór fram. Alls komu um 1.100 millj­­­­­­ónir evra til lands­ins á grund­velli útboða fjár­­­­­­­­­­­fest­ing­­­­­­ar­­­­­­leið­­­­­­ar­inn­­­­­­ar, sem sam­svarar um 206 millj­­­­­­örðum króna.

Ef þeir sem komu með þennan gjald­eyri til Íslands hefðu skipt þeim á opin­beru gengi Seðla­­­­­­bank­ans, líkt og venju­­­­­­legt fólk þarf að gera, hefðu þeir fengið um 157 millj­­­­­­arða króna fyrir hann. Virð­is­aukn­ingin sem fjár­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­leiðin færði eig­endur gjald­eyr­is­ins í íslenskum krónum var því 48,7 millj­­­­­­arðar króna. Skil­yrt var að binda þyrfti féð sem fært var inn í landið með þessu hætti í fast­­­­­­eign­um, verð­bréf­um, fyr­ir­tækjum eða öðrum fjár­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­kost­­­­­­um. Því má segja að þeir sem hafi nýtt sér fjár­­­­­­­­­­­fest­ing­­­­­­ar­­­­­­leið­ina hafi fengið um 20 pró­­­­­­sent afslátt af þeim eignum sem þeir keyptu.

794 inn­­­­­­­­­­­lendir aðilar komu með pen­inga inn í íslenskt hag­­­­­­kerfi í gegnum útboð fjár­­­­­­­­­­­fest­ing­­­­­­ar­­­­­­leiðar Seðla­­­­­­banka Íslands. Pen­ingar þeirra námu 35 pró­­­­­­sent þeirrar fjár­­­­­­hæðar sem alls komu inn í landið með þess­­­­­­ari leið, en hún tryggði um 20 pró­­­­­­sent afslátt á eignum sem keyptar voru fyrir pen­ing­anna á Íslandi. Alls fengu þessir aðilar 72 millj­­­­­­arða króna fyrir þann gjald­eyri sem þeir skiptu í íslenskar krónur sam­­­­­­kvæmt skil­­­­­­málum útboða fjár­­­­­­­­­­­fest­ing­­­­­­ar­­­­­­leið­­­­­­ar­inn­­­­­­ar. Afslátt­­­­­­ur­inn, eða virð­is­aukn­ing­in, sem þeir fengu með þessu umfram það ef þeir hefðu skipt gjald­eyr­inum á skráðu gengi Seðla­­­­­­bank­ans er um 17 millj­­­­­­arðar króna.

Þegar Seðlabanki Íslands skilaði umsögn um skipun rannsóknarnefndarinnar segir að bankinn leggist ekki sérstaklega gegn því að fram fari rannsókn á flutn­ingi fjár til lands­ins á grund­velli fjár­fest­ing­ar­leiðar Seðla­bank­ans telji Alþingi lík­legt að slík rann­sókn bæti ein­hverju við þá rann­sókn sem þegar hefur farið fram á vegum rík­is­skatt­stjóra og skatt­rann­sókn­ar­stjóra á leið­inni.

Skattrannsóknarstjóri hvorki með mannskap né tíma til að rannsaka

Ekkert þeirra embætta sem Seðlabankinn taldi upp í skýrslu sinni, og sagði að hefðu það hlutverk að útdeilda réttlæti, hafa rannsakað fjárfestingarleið Seðlabankans af einhverri alvöru. Það hefur Kjarninn fengið ítrekað staðfest í samtölum við fólk sem starfar hjá þeim embættum. Fyrir liggur til að mynda að á þeim tíma þegar leiðin var opin, á árunum 2011 til 2015, voru peningaþvættisvarnir þeirra sem áttu að kanna færslur á fé í gegnum leiðina, íslensku bankanna, í lamasessi og Fjármálaeftirlitið, sem átti að hafa eftirlit með vörnum bankanna, brást með engu við á þeim tíma. 

Auglýsing

Þá hafa skattayfirvöld hafa ekki framkvæmt neina tæmandi rannsókn á því hvort skattasniðganga hafi átt sér stað. Bryndís Kristjánsdóttir skattrannsóknarstjóri sagði í umsögn sinni um málið, sem skilað var til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrr á þessu ári, að embætti hennar hafi ekki haft tök á því að rannsaka að fullu þau gögn sem það hefur fengið afhent um þá aðila sem nýttu sér fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands vegna manneklu og „annarra aðkallandi verkefna“.

Embættið hefur einungis framkvæmt úrtakskönnun sem náði til ellefu einstaklinga sem búsettir voru hérlendis og úr þeirri könnun tekið eitt mál til frekari rannsóknar, þar sem grunur var um undanskot á fjármagnstekjum er nemur á þriðja hundrað milljóna króna. Því máli var vísað til héraðssaksóknara í maí 2020 vegna þess að skattrannsóknarstjóri taldi að þar hefði átt sér stað refsiverð háttsemi. Sú niðurstaða hefur þó ekki leitt af sér frekari rannsóknir á öðrum sem nýttu fjárfestingarleiðina. 

Vill að þau skýri betur orðalag

Samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir verður rannsóknarnefnd ekki jafnframt falin rannsókn slíkra mála eða dómsvald. Hlutverk rannsóknarnefndar er fyrst og fremst að afla upplýsinga um málsatvik í mikilvægu máli sem varði þýðingu fyrir eftirlitshlutverk Alþingis. 

Í umsögn Steingríms segir að sum atriði tillögu stjórnarandstöðuflokkanna „mætti skýra betur þar sem orðalag getur valdið vafa við framkvæmd rannsóknar“. 

Þá sé umfang rannsóknarinnar allnokkuð og helst valdi vafa að rannsóknarnefndin eigi að leggja mat á „m.a." framkvæmd fjárfestingarleiðarinnar og efnahagsleg áhrif en þessi framsetning geti valdið vafa um afmörkun rannsóknar og orðið til þess að hún dragist úr hófi. Forseti Alþingis leggur líka til að frekara mat verði lagt á nauðsynlegan fjölda nefndarmanna í rannsóknarnefnd um fjárfestingarleið Seðlabanka íslands, fjölda starfsmanna nefndarinnar og hvaða hæfniskröfur gera eigi til þeirra. „Loks er lagt til að fram fari eins greinargott mat á kostnaði við þá rannsókn, sem lagt er upp með í þingsályktunartillögunni, og kostur er og með hliðsjón af endurmati á starfstíma rannsóknarnefndarinnar, svo Alþingi geti tekið afstöðu til málsins í heild sinni.“

Ríkisendurskoðun segist ekki geta komið í stað rannsóknarnefndar

Steingrímur telur að fjalla þurfi nánar um ástæður þess að grípa skuli til þess sérúrræðis sem skipun rannsóknarnefndar sé „og af hverju önnur rannsóknarúrræði duga ekki.“ Ekki sé til að mynda útilokað að óska „megi eftir mati ríkisendurskoðanda á frammistöðu Seðlabanka Íslands við framkvæmd fjárfestingarleiðarinnar.“

Skúli Eggert Þórðason ríkisendurskoðandi.
Mynd: Skjáskot

Steingrímur sendi bréf til Ríkisendurskoðunar 27. maí síðastliðinn þar sem óskaði eftir umsögn um „hvort það mál sem þingsályktunartillagan lýtur að falli undir starfssvið ríkisendurskoðanda“. 

Í umsögn sem Ríkisendurskoðun sendi til baka 3. júní, og Skúli Eggert Þórðarson ríkisendurskoðandi skrifar undir, segir að embættið telji starfssvið sitt ekki ná til þeirrar rannsóknar sem lagt er til að fari fram. Það verði ekki séð að lagaskilyrði séu til þess að embættið geti komið í stað rannsóknarnefndar í þessu tilfelli.

Í umsögn Ríkisendurskoðunar segir að reynslan hafi sýnt að þegar Alþingi hafi skipað rannsóknarnefnd hafi verið óumdeilt að nauðsynlegt hafi verið að grípa til slíks úrræðis. „Með öðrum orðum þá hefur rannsóknarnefnd sem falið er að gera ítarlega athugun á tilteknu máli, mikið og alvarlegt yfirbragð. Fáar rannsóknarnefndir hafa verið skipaðar og flestar þeirra eiga það sameiginlegt að hafa verið falið að rannsaka ákveðna þætti í falli íslensku bankanna haustið 2008 og þá samfélagslegu og efnahagslegu kollsteypu sem varð á íslensku þjóðlífi vegna þess. Þegar rannsóknarnefnd hefur lokið störfum hefur kynning á niðurstöðum vakið athygli og skapað umræður í samfélaginu. Af þessu má því ráða að tillaga um skipan rannsóknarnefndar hefur mikla þýðingu pólitískt séð, er þýðingarmikil í fréttum og hver svo sem niðurstaða rannsóknarinnar verður mun hún vekja umræður og jafnvel nýjar spurningar.“

Auglýsing

Ríkisendurskoðun telur að skýrslubeiðni til sín hafi allt annað yfirbragð og aðra pólitíska þýðingu heldur skipan rannsóknarnefndar. „Þannig vekur tillagan um rannsóknarnefnd mun meiri athygli heldur en að Ríkisendurskoðun framkvæmi afmarkaða úttekt hvort heldur það væri stjórnsýsluúttekt eða úttekt á fjárhagsstöðu tiltekinnar stofnunar. Þegar af þeim ástæðum sem fyrr er lýst má vera ljóst að flutningsmenn að 39. þingmáli munu tæplega sætta sig við að málinu verði breytt í svo miklum grundvallaratriðum að í stað rannsóknarnefndar komi eftirlitsstofnun að málinu þar sem téð mál verði eitt af mörgum sem slík stofnun afgreiðir.“

Í umsögn Steingríms segir að af skoðun ríkisendurskoðandanda leiði að honum verði „almennt ekki falin rannsókn á þeim atriðum sem þingsályktunartillagan tekur til. Þó er ekki útilokað að óska megi eftir mati ríkisendurskoðanda á frammistöðu Seðlabanka Íslands við framkvæmd fjárfestingarleiðarinnar.“

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar