Mynd: Samherji

Samkeppniseftirlitið telur vísbendingar um yfirráð Samherja yfir Síldarvinnslunni

Að mati Samkeppniseftirlitsins eru veruleg tengsl milli stórra hluthafa í Síldarvinnslunni. Þrír af fimm stjórnarmönnum í Síldarvinnslunni eru skipaðir af eða tengdir þeim eigendum. Um er að ræða Samherja og Kjálkanes, sem er meðal annars í eigu fyrrverandi forstjóra Samherja.

Í lok febr­úar birti Sam­keppn­is­eft­ir­litið ákvörðun vegna sam­runa dótt­ur­fé­lags Síld­ar­vinnsl­unnar og útgerð­ar­fé­lags­ins Bergs. Þótt eft­ir­litið hafi ekki gert athuga­semd við þann sam­runa eftir skoðun sína á honum leynd­ust þó frétt­næm­ari tíð­indi í ákvörð­un­inni. Tíð­indi sem sneru að stærstu eig­endum Síld­ar­vinnsl­unn­ar, félags sem til stendur að skrá á hluta­bréfa­markað eftir nokkra mán­uð­i. 

Stærstu eig­endur Síld­ar­vinnsl­unnar eru Sam­herji og félagið Kjálka­nes, sem er í eigu sömu ein­stak­linga og eiga útgerð­ina Gjögur frá Greni­vík. Þar er meðal ann­ars um að ræða Björgólf Jóhanns­son, sem var þar til fyrir skemmstu annar for­stjóri Sam­herja, og systk­ini hans. 

Auglýsing

Sam­herji á 44,6 pró­sent í Síld­ar­vinnsl­unni. Auk þess á Kald­bak­­­ur, félag í eigu Sam­herja, 15 pró­­­sent hlut í öðru félagi, Eign­ar­halds­fé­lag­inu Snæfugli, sem á 5,3 pró­­­sent hlut í Síld­­­ar­vinnsl­unni. Á meðal ann­arra hlut­hafa í Snæfugli er Björgólf­ur.

Næst stærsti eig­andi Síld­­ar­vinnsl­unnar er síðan áður­nefnt  Kjálka­­nes með 34 pró­sent eign­ar­hlut. Auk þess á Síld­­ar­vinnslan 0,92 pró­­sent í sjálfri sér.

Þessir aðilar sem taldir eru upp hér að ofan; Sam­herji, Kjálka­nes, félag sem Sam­herji og einn eig­andi Kjálka­nes eiga í og eigin hlutir Síld­ar­vinnsl­unnar eiga sam­an­lagt tæp­lega 85 pró­sent hlut í útgerð­ar­fyr­ir­tæk­in­u. 

Nýtt frum­mat

Í ákvörðun Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins, sem birt var 25. febr­ú­ar, sagði meðan ann­ars: „Það er frum­mat Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins að til staðar séu vís­bend­ingar um yfir­ráð Sam­herja eða sam­eig­in­leg yfir­ráð Sam­herja og tengdra félaga yfir Síld­ar­vinnsl­unni og að þær vís­bend­ingar hafi styrkst frá því að Sam­keppn­is­eft­ir­litið fjall­aði um slík mögu­leg yfir­ráð í ákvörðun nr. 10/2013.“

Auglýsing

Að mati eft­ir­lits­ins eru veru­leg tengsl milli stórra hlut­hafa í Síld­ar­vinnsl­unni og þá eru þrír af fimm stjórn­ar­mönnum í Síld­ar­vinnsl­unni skip­aðir af eða tengdir Sam­herja og Kjálka­nesi. Einn þeirra er Þor­steinn Már Bald­vins­son, for­stjóri Sam­herja, sem er stjórn­ar­for­maður Síld­ar­vinnsl­unn­ar.

Sam­keppn­is­eft­ir­litið bendir líka á að umrædd fyr­ir­tæki hafi átt við­var­andi við­skipti við Síld­ar­vinnsl­una. Svo seg­ir: „Þá hafa verið birt opin­ber­lega gögn sem gefa til kynna að Sam­herji hafi í eigin gögnum kynnt Síld­ar­vinnsl­una sem upp­sjáv­ar­hluta sam­stæðu Sam­herj­a.“ 

Þar er vísað í upp­lýs­ingar sem komu fram í glæru­kynn­ingum Sam­herja, sem voru hluti af þeim gögnum sem Wiki­leaks birti á net­inu í nóv­em­ber 2019 og voru ræki­lega merktar trún­að­ar­mál. Í glæru­kynn­ing­unum má skýrt sjá að erlendis er Síld­ar­vinnslan kynnt sem upp­sjáv­ar­hluti Sam­herj­a­sam­stæð­unar, þrátt fyrir að á Íslandi hafi því ætið verið haldið fram að Sam­herji og Síld­ar­vinnslan séu ekki tengdir aðila. 

Síldarvinnslan á leið á markað

Snemma í febrúar var tilkynnt, nokkuð skyndilega, að til stæði að setja Síldarvinnsluna á markað í vor eða snemma sumars. Fyr­ir­tækið er eitt stærsta sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki lands­ins en eigið fé þess var 46 millj­arðar króna á núvirði í lok árs 2019 og miðað við að rekstr­ar­hagn­aður félags­ins á því ári var á níunda millj­arð króna má ætla að það hafi auk­ist í fyrra.

Kjarninn greindi frá því í frétta­skýr­ingu 10. febr­úar síð­ast­lið­inn að búast megi við því að mark­aðsvirði Síld­ar­vinnsl­unnar verði í kringum 100 millj­arða króna mark­ið, sam­kvæmt sér­fræð­ingum sem rætt var við.

Þetta verður ekki í fyrsta sinn sem Síld­ar­vinnslan er skráð á mark­aði. Hún var skráð í Kaup­höll um ára­tuga­skeið frá 1994 til 2004. En félagið er tölu­vert öðru­vísi, og mun stærra, nú en það var þá.

Verð­mætasta bók­færða eign félags­ins voru veið­i­­heim­ild­ir, aðal­lega í upp­sjáv­ar­teg­und­um, sem voru sagðar 228,3 millj­­ónir dala í lok árs 2019. Á gengi dags­ins í dag gera það um 30 millj­­arðar króna. Raun­veru­legt virði þeirra heim­ilda er mun meira, lík­lega nær 80 millj­örðum króna. Sá loðnu­kvóti sem nú hefur verið úthlutað mun bæta afkomu Síld­ar­vinnsl­unnar á yfir­stand­andi ári.

Fyrir hluthafafundi í Síldarvinnslunni, sem fór fram síðastliðinn föstudag, lá tillaga um að færa eign­ar­hlut félags­ins í SVN eigna­fé­lagi ef. yfir til hlut­hafa áður en að Síld­ar­vinnslan verður skráð á mark­að. Það á að gera í formi arðsút­hlut­unar í skatta­legu til­liti en hlut­hafar eiga þó einnig kost á því að fara fram á greiðslu í reiðufé að frá­dregnum fjár­magnstekju­skatti, fari þeir fram á það.

Eina eign SVN eigna­fé­lags er 14,52 pró­sent hlutur í trygg­inga­fé­lag­inu Sjó­vá, en félagið er stærsti eig­andi þess. Miðað við núver­andi gengi bréfa í Sjóvá er virði hlut­ar­ins um 5,7 millj­arðar króna. SVN eigna­fé­lag er því sem næst skuld­laust miðað við síð­asta birta árs­reikn­ing.

Auk fram­an­greinds hafi umræddir aðil­ar, í sumum til­vikum ásamt öðrum sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækj­um, átt með sér sam­starf við nýsmíði skipa erlend­is, fryst­ingu sjáv­ar­afla og löndun mak­rílafla sem veiddur var utan fisk­veiði­lög­sögu Íslands og Ice-Fresh Seafood ehf., dótt­ur­fé­lag Sam­herja, hefur haft milli­göngu í sölu­málum fyrir Síld­ar­vinnsl­una.

Vís­bend­ingar um yfir­ráð

Sam­keppn­is­eft­ir­litið telur að allt ofan­greint gefi vís­bend­ingar um að stofn­ast hafi til yfir­ráða í Síld­ar­vinnsl­unni umfram það sem sam­runa­að­ilar hafa gert grein fyrir í sam­runa­til­kynn­ingu.

Það tekur hins vegar ekki end­an­lega afstöðu til þess hvort yfir­ráðin séu til staðar í ákvörð­un­inni sem birt var í febr­ú­ar, heldur muni eft­ir­litið á síð­ari stigum taka afstöðu til þess hvort og þá með hvaða hætti beri að rann­saka nánar mögu­leg yfir­ráð og sam­starf hlut­að­eig­andi fyr­ir­tækja. Í slíkri rann­sókn fælist eftir atvikum athugun á því hvort til­kynna hefði átt um víð­tæk­ari sam­runa hlut­að­eig­andi fyr­ir­tækja. „Áður en ákvörðun verður tekin um þetta mun Sam­keppn­is­eft­ir­litið óska frek­ari upp­lýs­inga og sjón­ar­miða, m.a. frá við­kom­andi aðilum og öðrum stjórn­völdum á þessu svið­i.“

Sam­kvæmt heim­ildum Kjarn­ans stendur sú vinna yfir. 

Spurðu hvort aðilar væru tengdir

Ráð­ist Sam­keppn­is­eft­ir­litið í rann­sókn á því hvort sam­eig­in­leg yfir­ráð tengdra aðila hafi skap­ast yfir Síld­ar­vinnsl­unni þá yrði það ekki í fyrsta skiptið sem það hefur gerst. 

Fiski­stofa réðst árið 2009 í frum­kvæð­is­rann­sókn á því hvort Gjög­ur/Kjálka­nes og Sam­herji ættu að telj­ast tengdir aðilar og færu með raun­veru­leg yfir­ráð yfir Síld­ar­vinnsl­unni. Sú rann­sókn skil­aði þeirri nið­ur­stöðu, sam­kvæmt stjórn­sýslu­út­tekt Rík­is­end­ur­skoð­unar á Fiski­stofu, að erfitt væri að sýna fram á „óbein yfir­ráð aðila yfir afla­hlut­deildum miðað við núgild­andi lög og færa rök fyrir því hvenær tveir eða fleiri aðilar skuli telj­ast tengd­ir[...]­Fiski­stofa hafi af þeim sökum ekki sinnt virku eft­ir­liti með tengslum fyr­ir­tækja sam­kvæmt ákvæð­in­u.“

Í stjórn­sýslu­út­tek­inni, sem birt var snemma árs í fyrra, var bent á að Fiski­stofa væri ein­fald­lega ekki að kanna hvort yfir­ráð tengdra aðila í sjáv­ar­út­vegi yfir afla­hlut­deildum væri í sam­ræmi við lög. Þ.e. að eft­ir­lits­að­il­inn með því að eng­inn hópur tengdra aðila ætti meira en tólf pró­sent af heild­ar­afla væri ekki að sinna því eft­ir­liti í sam­ræmi við lög. Fram að þeim tíma hafði eft­ir­litið farið fram með þeim hætti að starfs­menn frá Fiski­stofu fóru tvisvar á ári og spurðu sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækin um hversu miklum kvóta þau og tengdir aðilar héldu á. Sam­kvæmt skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar var um tvö dags­verk að ræða á ári. „Fiski­stofa treystir nán­ast alfarið á til­kynn­ing­ar­skyldu fyr­ir­tækja við eft­ir­lit með sam­þjöppun afla­heim­ilda,“ sagði í skýrsl­unni.

Allt að fimmt­ungur alls úthlut­aðs kvóta

Kom­ist Sam­keppn­is­eft­ir­litið að því að Sam­herji og Kjálka­nes séu tengdir aðil­ar, og að þeir hafi sam­eig­in­leg yfir­ráð yfir Síld­ar­vinnsl­unni, þá getur það haft afleið­ingar fyrir þessa aðila. 

Auglýsing

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja hf, er með næst mesta afla­hlut­­­­­­deild í íslenskri efna­hags­lög­­­­­sögu allra sjá­v­­­­­­ar­út­­­­­­­­­vegs­­­­­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,02 pró­­­­­­sent. ­Út­­­­­­­­­­­gerð­­­­­­­­­­ar­­­­­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,3 pró­­­­­­­­­­sent kvót­ans og Sæból fjár­­­­­­­­­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­­­­­fé­lag, sem það sama gildir um, heldur á 0,64 pró­­­­­­­­­­sent hans. 

Sam­an­lagt er þessi blokk Sam­herja og Síld­­­ar­vinnsl­unnar með að minnsta kosti 17,5 pró­­­­­­sent afla­hlut­­­­­­deild.  ­Gjög­ur, í eigu sömu aðilar og eiga Kjálka­nes, heldur svo á 2,29 pró­sent af öllum úthlut­uðum afla­heim­ild­um. 

Ef sá kvóti er talin með ofan­­­greindu er ljóst að rétt undir fimmt­ungur (19,79 pró­­­sent) af öllum úthlut­uðum afla­heim­ildum lands­ins eru á höndum fyr­ir­tækja sem eru að ein­hverju leyti í eigu þeirra tveggja manna sem sátu saman í for­­stjóra­stólum Sam­herja, þangað til að Björgólfur ákvað að hætta fyrr á þessu ári. 

Við blasir að þessi hlut­deild af kvóta er langt yfir þeim tólf pró­sentum sem lands­lög segja til um að tengdir aðilar megi halda á hverju sinni.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar