Mynd: Samherji

Samkeppniseftirlitið telur vísbendingar um yfirráð Samherja yfir Síldarvinnslunni

Að mati Samkeppniseftirlitsins eru veruleg tengsl milli stórra hluthafa í Síldarvinnslunni. Þrír af fimm stjórnarmönnum í Síldarvinnslunni eru skipaðir af eða tengdir þeim eigendum. Um er að ræða Samherja og Kjálkanes, sem er meðal annars í eigu fyrrverandi forstjóra Samherja.

Í lok febrúar birti Samkeppniseftirlitið ákvörðun vegna samruna dótturfélags Síldarvinnslunnar og útgerðarfélagsins Bergs. Þótt eftirlitið hafi ekki gert athugasemd við þann samruna eftir skoðun sína á honum leyndust þó fréttnæmari tíðindi í ákvörðuninni. Tíðindi sem sneru að stærstu eigendum Síldarvinnslunnar, félags sem til stendur að skrá á hlutabréfamarkað eftir nokkra mánuði. 

Stærstu eigendur Síldarvinnslunnar eru Samherji og félagið Kjálkanes, sem er í eigu sömu einstaklinga og eiga útgerðina Gjögur frá Grenivík. Þar er meðal annars um að ræða Björgólf Jóhannsson, sem var þar til fyrir skemmstu annar forstjóri Samherja, og systkini hans. 

Auglýsing

Samherji á 44,6 prósent í Síldarvinnslunni. Auk þess á Kald­bak­­ur, félag í eigu Sam­herja, 15 pró­­sent hlut í öðru félagi, Eignarhaldsfélaginu Snæfugli, sem á 5,3 pró­­sent hlut í Síld­­ar­vinnsl­unni. Á meðal annarra hluthafa í Snæfugli er Björgólfur.

Næst stærsti eig­andi Síld­ar­vinnsl­unnar er síðan áðurnefnt  Kjálka­nes með 34 prósent eignarhlut. Auk þess á Síld­ar­vinnslan 0,92 pró­sent í sjálfri sér.

Þessir aðilar sem taldir eru upp hér að ofan; Samherji, Kjálkanes, félag sem Samherji og einn eigandi Kjálkanes eiga í og eigin hlutir Síldarvinnslunnar eiga samanlagt tæplega 85 prósent hlut í útgerðarfyrirtækinu. 

Nýtt frummat

Í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins, sem birt var 25. febrúar, sagði meðan annars: „Það er frummat Samkeppniseftirlitsins að til staðar séu vísbendingar um yfirráð Samherja eða sameiginleg yfirráð Samherja og tengdra félaga yfir Síldarvinnslunni og að þær vísbendingar hafi styrkst frá því að Samkeppniseftirlitið fjallaði um slík möguleg yfirráð í ákvörðun nr. 10/2013.“

Auglýsing

Að mati eftirlitsins eru veruleg tengsl milli stórra hluthafa í Síldarvinnslunni og þá eru þrír af fimm stjórnarmönnum í Síldarvinnslunni skipaðir af eða tengdir Samherja og Kjálkanesi. Einn þeirra er Þorsteinn Már Baldvinsson, forstjóri Samherja, sem er stjórnarformaður Síldarvinnslunnar.

Samkeppniseftirlitið bendir líka á að umrædd fyrirtæki hafi átt viðvarandi viðskipti við Síldarvinnsluna. Svo segir: „Þá hafa verið birt opinberlega gögn sem gefa til kynna að Samherji hafi í eigin gögnum kynnt Síldarvinnsluna sem uppsjávarhluta samstæðu Samherja.“ 

Þar er vísað í upplýsingar sem komu fram í glærukynningum Samherja, sem voru hluti af þeim gögnum sem Wikileaks birti á netinu í nóvember 2019 og voru rækilega merktar trúnaðarmál. Í glærukynningunum má skýrt sjá að erlendis er Síldarvinnslan kynnt sem uppsjávarhluti Samherjasamstæðunar, þrátt fyrir að á Íslandi hafi því ætið verið haldið fram að Samherji og Síldarvinnslan séu ekki tengdir aðila. 

Síldarvinnslan á leið á markað

Snemma í febrúar var tilkynnt, nokkuð skyndilega, að til stæði að setja Síldarvinnsluna á markað í vor eða snemma sumars. Fyr­ir­tækið er eitt stærsta sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki lands­ins en eigið fé þess var 46 millj­arðar króna á núvirði í lok árs 2019 og miðað við að rekstr­ar­hagn­aður félags­ins á því ári var á níunda millj­arð króna má ætla að það hafi auk­ist í fyrra.

Kjarninn greindi frá því í frétta­skýr­ingu 10. febr­úar síð­ast­lið­inn að búast megi við því að mark­aðsvirði Síld­ar­vinnsl­unnar verði í kringum 100 millj­arða króna mark­ið, sam­kvæmt sér­fræð­ingum sem rætt var við.

Þetta verður ekki í fyrsta sinn sem Síld­ar­vinnslan er skráð á mark­aði. Hún var skráð í Kaup­höll um ára­tuga­skeið frá 1994 til 2004. En félagið er tölu­vert öðru­vísi, og mun stærra, nú en það var þá.

Verð­mætasta bók­færða eign félags­ins voru veið­i­­heim­ild­ir, aðal­lega í upp­sjáv­ar­teg­und­um, sem voru sagðar 228,3 millj­­ónir dala í lok árs 2019. Á gengi dags­ins í dag gera það um 30 millj­­arðar króna. Raun­veru­legt virði þeirra heim­ilda er mun meira, lík­lega nær 80 millj­örðum króna. Sá loðnu­kvóti sem nú hefur verið úthlutað mun bæta afkomu Síld­ar­vinnsl­unnar á yfir­stand­andi ári.

Fyrir hluthafafundi í Síldarvinnslunni, sem fór fram síðastliðinn föstudag, lá tillaga um að færa eign­ar­hlut félags­ins í SVN eigna­fé­lagi ef. yfir til hlut­hafa áður en að Síld­ar­vinnslan verður skráð á mark­að. Það á að gera í formi arðsút­hlut­unar í skatta­legu til­liti en hlut­hafar eiga þó einnig kost á því að fara fram á greiðslu í reiðufé að frá­dregnum fjár­magnstekju­skatti, fari þeir fram á það.

Eina eign SVN eigna­fé­lags er 14,52 pró­sent hlutur í trygg­inga­fé­lag­inu Sjó­vá, en félagið er stærsti eig­andi þess. Miðað við núver­andi gengi bréfa í Sjóvá er virði hlut­ar­ins um 5,7 millj­arðar króna. SVN eigna­fé­lag er því sem næst skuld­laust miðað við síð­asta birta árs­reikn­ing.

Auk framangreinds hafi umræddir aðilar, í sumum tilvikum ásamt öðrum sjávarútvegsfyrirtækjum, átt með sér samstarf við nýsmíði skipa erlendis, frystingu sjávarafla og löndun makrílafla sem veiddur var utan fiskveiðilögsögu Íslands og Ice-Fresh Seafood ehf., dótturfélag Samherja, hefur haft milligöngu í sölumálum fyrir Síldarvinnsluna.

Vísbendingar um yfirráð

Samkeppniseftirlitið telur að allt ofangreint gefi vísbendingar um að stofnast hafi til yfirráða í Síldarvinnslunni umfram það sem samrunaaðilar hafa gert grein fyrir í samrunatilkynningu.

Það tekur hins vegar ekki endanlega afstöðu til þess hvort yfirráðin séu til staðar í ákvörðuninni sem birt var í febrúar, heldur muni eftirlitið á síðari stigum taka afstöðu til þess hvort og þá með hvaða hætti beri að rannsaka nánar möguleg yfirráð og samstarf hlutaðeigandi fyrirtækja. Í slíkri rannsókn fælist eftir atvikum athugun á því hvort tilkynna hefði átt um víðtækari samruna hlutaðeigandi fyrirtækja. „Áður en ákvörðun verður tekin um þetta mun Samkeppniseftirlitið óska frekari upplýsinga og sjónarmiða, m.a. frá viðkomandi aðilum og öðrum stjórnvöldum á þessu sviði.“

Samkvæmt heimildum Kjarnans stendur sú vinna yfir. 

Spurðu hvort aðilar væru tengdir

Ráðist Samkeppniseftirlitið í rannsókn á því hvort sameiginleg yfirráð tengdra aðila hafi skapast yfir Síldarvinnslunni þá yrði það ekki í fyrsta skiptið sem það hefur gerst. 

Fiskistofa réðst árið 2009 í frumkvæðisrannsókn á því hvort Gjögur/Kjálkanes og Samherji ættu að teljast tengdir aðilar og færu með raunveruleg yfirráð yfir Síldarvinnslunni. Sú rannsókn skilaði þeirri niðurstöðu, samkvæmt stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar á Fiskistofu, að erfitt væri að sýna fram á „óbein yfirráð aðila yfir aflahlutdeildum miðað við núgildandi lög og færa rök fyrir því hvenær tveir eða fleiri aðilar skuli teljast tengdir[...]Fiskistofa hafi af þeim sökum ekki sinnt virku eftirliti með tengslum fyrirtækja samkvæmt ákvæðinu.“

Í stjórnsýsluúttekinni, sem birt var snemma árs í fyrra, var bent á að Fiskistofa væri einfaldlega ekki að kanna hvort yfirráð tengdra aðila í sjávarútvegi yfir aflahlutdeildum væri í samræmi við lög. Þ.e. að eftirlitsaðilinn með því að enginn hópur tengdra aðila ætti meira en tólf prósent af heildarafla væri ekki að sinna því eftirliti í samræmi við lög. Fram að þeim tíma hafði eftirlitið farið fram með þeim hætti að starfsmenn frá Fiskistofu fóru tvisvar á ári og spurðu sjávarútvegsfyrirtækin um hversu miklum kvóta þau og tengdir aðilar héldu á. Samkvæmt skýrslu Ríkisendurskoðunar var um tvö dagsverk að ræða á ári. „Fiskistofa treystir nánast alfarið á tilkynningarskyldu fyrirtækja við eftirlit með samþjöppun aflaheimilda,“ sagði í skýrslunni.

Allt að fimmtungur alls úthlutaðs kvóta

Komist Samkeppniseftirlitið að því að Samherji og Kjálkanes séu tengdir aðilar, og að þeir hafi sameiginleg yfirráð yfir Síldarvinnslunni, þá getur það haft afleiðingar fyrir þessa aðila. 

Auglýsing

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja hf, er með næst mesta afla­hlut­­­­­deild í íslenskri efna­hags­lög­­­­sögu allra sjá­v­­­­­ar­út­­­­­­­vegs­­­­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,02 pró­­­­­sent. ­Út­­­­­­­­­gerð­­­­­­­­­ar­­­­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,3 pró­­­­­­­­­sent kvót­ans og Sæból fjár­­­­­­­­­­­­­­­­­fest­inga­­­­­­­­­fé­lag, sem það sama gildir um, heldur á 0,64 pró­­­­­­­­­sent hans. 

Sam­an­lagt er þessi blokk Sam­herja og Síld­­ar­vinnsl­unnar með að minnsta kosti 17,5 pró­­­­­sent afla­hlut­­­­­deild.  Gjögur, í eigu sömu aðilar og eiga Kjálkanes, heldur svo á 2,29 prósent af öllum úthlutuðum aflaheimildum. 

Ef sá kvóti er talin með ofan­­greindu er ljóst að rétt undir fimmt­ungur (19,79 pró­­sent) af öllum úthlut­uðum afla­heim­ildum lands­ins eru á höndum fyr­ir­tækja sem eru að ein­hverju leyti í eigu þeirra tveggja manna sem sátu saman í for­stjóra­stólum Sam­herja, þangað til að Björgólfur ákvað að hætta fyrr á þessu ári. 

Við blasir að þessi hlutdeild af kvóta er langt yfir þeim tólf prósentum sem landslög segja til um að tengdir aðilar megi halda á hverju sinni.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar