Í þá tíð… Sunnudagurinn blóðugi 1905

Kröfuganga breytist í blóðbað sem grefur undan tiltrú Rússa á keisara sínum. Reyndist síðar vera forspilið að rússnesku byltingunni 1917.

Svona sá pólski málarinn Woiciech Kossak fyrir sér atburði 22. janúar 1905 við Vetrarhöllina í St. Pétursborg.
Svona sá pólski málarinn Woiciech Kossak fyrir sér atburði 22. janúar 1905 við Vetrarhöllina í St. Pétursborg.
Auglýsing

Á þessum degi fyrir réttum 112 árum, hinn 22. jan­úar 1905, átti sér stað atburður sem átti eftir að hafa djúp áhrif á fram­vindu mála í Rúss­landi og örlög Róma­nov keis­ara­ætt­ar­inn­ar. Dagur sem kall­aður er Sunnu­dag­ur­inn blóð­ugi, en þá skutu her­menn í St. Pét­urs­borg á hóp almennra borg­ara sem stefndi að Vetr­ar­höll Niku­lásar keis­ara til að krefj­ast bættra kjara.

Á þessum árum var að mynd­ast sterk und­ir­alda verka­lýðs og bylt­ing­ar­sinna í Rúss­landi. Til að slá á þá kergju lögðu stjórn­völd, árið 1904, blessun sína yfir stofnun ýmissa verka­lýðs­fé­laga. Eitt af þeim félögum var Sam­band iðn­verka­manna í St. Pét­urs­borg, en leið­togi þess var Georgí Gapon, sem var auk þess klerkur í rétt­trún­að­ar­kirkj­unni. Fljót­lega fór álit stjórn­ar­herr­anna á Gapon að súrna. Hann þótti of rót­tækur – jafn­vel hallur undir lýð­ræð­is­sinna – og eftir að fjórir félagar hans voru reknir frá störfum stóð Gapon fyrir mörgum verk­föllum í St. Pét­urs­borg þar sem allt að 120.000 manns lögðu niður störf.

Gapon brá á það ráð að efna til mót­mæla og beina kröfum verka­lýðs­ins til keis­ar­ans sjálfs. Niku­lás II hafði, þegar þarna var komið við sögu, ríkt í rúman ára­tug, en hann tók við keis­aratign­inni við and­lát föður síns árið 1894, þá 27 ára. Gabon þótti greini­lega affara­sæl­ast að beina kröf­unum per­sónu­lega til keis­ar­ans sem var nú enda lands­fað­ir­inn og var almennt álitið að hann væri ein­fald­lega ekki með­vit­aður um þrautir almúg­ans. Ef hann myndi aðeins hlýða á boð­skap þeirra gæti hann varla horft fram hjá óskum þegna sinna um rétt­læti.

Auglýsing

Safn­ast að frá sex stöðum

Kröfugangan heldur að Vetrarhöllinni 1905Mik­ill mann­fjöldi kom saman þennan dag og gengu frá sex stöðum í kringum Vetr­ar­höll­ina. Sam­koman var frið­sæl og hafði Gapon meira að segja til­kynnt yfir­völdum hvað stæði til. Fólkið bar meðal ann­ars trú­ar­legar helgi­mynd­ir, sem og myndir af keis­ar­anum sjálf­um, auk kröfu­spjalda, og sungu sálma og ætt­jarð­ar­lög.

Frá­sögnum ber ekki saman um fjölda mót­mæl­enda, þar sem lög­reglan sagði þá hafa verið um 3.000 tals­ins, en skipu­leggj­endur göng­unnar héldu því fram að þar hafi verið saman komin allt að 50.000 manns. Hvort sem það var, þá greip fólk í tómt, að því leyti að Niku­lás keis­ari var alls ekki staddur í Vetr­ar­höll­inni til að taka á móti mann­skar­an­um. Þar var hins vegar fjöl­mennt lið keis­ara­varð­ar­ins, kósakka og fót­göngu­lið­ar, sem og föð­ur­bróðir keis­ar­ans, Vla­dimír stór­her­togi, yfir­maður öryggg­is­lög­regl­unn­ar.

Hild­ar­leik­ur­inn hefst

Riddaraliðsmenn bíða átekta.Her­liðið taldi um 10.000 manns, og hafði verið fyr­ir­skipað af Vla­dimír stór­her­toga að hleypa fólki ekki inn að torg­inu framan við Vetr­ar­höll­ina. Aðgerðir her­liðs­ins voru hins vegar fálm­kenndar og án alls sam­ræmis þar sem fólki var ýmist sleppt í gegn, eða stöðvað á ferð sinni. Fljót­lega fóru að heyr­ast skot­hvellir hér og hvar auk þess sem ridd­ara­liðar kósakka réð­ust að fólki með sverð á lofti. Áfram hélt fólk að streyma að og ekk­ert lát var á dráp­un­um.

Þessi hild­ar­leikur fór ekki fram, eins og oft hefur verið dregið upp, að her­menn hafi skotið á stóran hóp, heldur gerð­ust drápin í lot­um, gegn minni hóp­um, enda kom fólk víða að. Sögum ber ekki saman um hversu margir lét­ust þennan örlaga­ríka dag í St. Pét­urs­borg. Stjórn­völd sögðu að 96 hafi látið lífið og á fjórða hund­rað hafi sær­st, en stjórn­ar­and­stæð­ingar sögðu að 4.000 hafi lát­ist. Flestir telja þó að tala lát­inna hafi hlaupið á hund­ruð­um.

Georgi Gapon, klerkur og verkalýðsleiðtogi.Gapon sjálfur komst lífs af en flúði þó fljót­lega land og sam­tök hans voru bönnuð strax þennan sama dag. Heim­ildir herma að hann hafi hrópað upp yfir sig, þegar kúl­unum fór að rigna yfir mót­mæl­end­ur: „Það er eng­inn guð! Það er eng­inn keis­ari!“

Keis­ar­inn rúinn trausti

Keis­ar­inn lýsti því yfir að atburð­irnir hafi verið sorg­leg­ir, en það stillti ekki reiði almenn­ings þar sem óeirðir brut­ust út víða um borg­ina. Ímynd Niku­lásar sem lands­föður beið mikla hnekki þennan dag, bæði vegna hörkunnar sem stjórn­ar­liðar gripu til og ekki síst vegna þess að hann var ekki á staðn­um. Það gróf undan til­trú almenn­ings á vel­vilja keis­ar­ans, sem magn­að­ist svo upp í hat­ur.

Óeirð­irnar undu upp á sig með við­líka mót­mælum og verk­föllum víðar um Rúss­land, sem og óróa innan hers­ins. Upp­reisnin var síðar inn­blástur fyrir kvik­mynda­leisk­stjór­ann Sergei Eisen­stein við gerð mynd­ar­innar „Orr­ustu­skipið Pótem­kin“ þar sem skip­verjar komu almenn­ingi til varnar gegn her­mönnum keis­ar­ans.

Nikulás II Rússakeisari þótti ekki standa sig vel í sinni valdatíð enda var hann sá síðasti til að gegna þessu merka embætti.Ástandið náði slíkum hæðum að talað er um „Rúss­nesku bylt­ing­una 1905“ en til að stemma stigum við óró­anum gekk keisar að ýmsum kröfum stjórn­ar­and­stæð­inga. Meðal ann­ars var sam­þykkt stjórn­ar­skrá fyrir Rúss­land auk þess sem stofnað var til full­trúa­þings, Dúmunn­ar, sem hafði aðeins ráð­gjaf­ar­vald.

Þrátt fyrir að þessir áfanga­sigrar hafi slegið nokkuð á bar­áttu stjórn­ar­and­stæð­inga, var þarna kom­inn vísir að nokkru mun stærra og áhrifa­meira. Bylt­ing­unni í Rúss­landi árið 1917 þar sem keis­ar­anum var velt af stóli og Lenín og Bol­sé­vik­arnir tóku völdin og stofn­uðu Sov­ét­rík­in.

Þessi frið­sama kröfu­ganga klerks­ins Gapons, sem var alls ekki fyr­ir­huguð sem upp­reisn eða bylt­ing, varð sann­ar­lega afdrifa­rík og eft­ir­far­inn var boð­beri og for­smekkur nýrra tíma í Rúss­landi og síðar Sov­ét­ríkj­un­um. Keis­ar­inn, sem sá sér ekki fært að taka á móti mót­mæl­end­um, var myrtur ásamt konu sinni og fimm börnum árið 1918 í Éka­ter­ín­burg.

Gapon sjálfur var drep­inn árið eft­ir, eftir að upp komst að hann lék tveimur skjöldum þar sem hann ann­ars vegar vann fyrir sós­í­alista, en var svo líka í sam­skiptum við inn­an­rík­is­ráðu­neytið í Rúss­landi. Félagar hans í sós­í­alista­flokknum ginntu hann til fundar í útjaðri St. Pét­urs­borgar og hengdu hann þar.

Aðrir mark­verðir atburðir sem gerð­ust 22. jan­ú­ar:

1901

Vikt­oría Breta­drottn­ing deyr eftir 63ja ára setu á valda­stóli.

1957

Ísr­ael dregur lið sitt frá Sina­i-skaga. Það mark­aði lok Súez-­deil­unn­ar.

1973

Hæsti­réttur Banda­ríkj­anna fellir dóm í máli Roe gegn Wade og stað­festir þar með rétt kvenna til að eyða fóstri á fyrstu sex mán­uðum með­göngu.

1979

Opin­berir starfs­menn í Bret­landi fara í alls­herj­ar­verk­fall til að krefj­ast hærri launa.

1980

Sov­éski and­ófs­mað­ur­inn And­rei Sak­harov hand­tek­inn fyrir mót­mæli gegn íhlutum Sov­ét­manna í Afganist­an. Hann var síðar sendur í fanga­búð­ir, en Mik­haíl Gor­bat­sjov gaf honum frelsi árið 1986.

1998

Hryðju­verka­mað­ur­inn Ted Kaczynski játar á sig sprengju­árásir undir dul­nefn­inu „Una­bomber“.

2006

Evo Mora­les sver emb­ætt­is­eið sem for­seti Bólivíu, fyrstur allra af ættum frum­byggja.

2008

Leik­ar­inn Heath Led­ger deyr af of stórum lyfja­skammti.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Sonur mannsins með leppinn: „Svona flúði ég vígasamtök föður míns“
Dakota Adams, sonur leiðtoga vígasamtakanna the Oath Keepers, ólst upp við að heimsendir væri í nánd og að öruggast væri að klæðast herklæðum og eiga sem flestar byssur. Dakota tókst að frelsa móður sína og yngri systkini frá heimilisföðurnum.
Kjarninn 5. desember 2022
Pétur Krogh Ólafsson hefur verið ráðinn í nýtt starf hjá Veitum.
Aðstoðarmaður borgarstjóra ráðinn, án auglýsingar, í nýja yfirmannsstöðu hjá Veitum
Pétur Krogh Ólafsson hefur verið ráðinn í nýtt starf þróunar- og viðskiptastjóra hjá Veitum, dótturfélagi Orkuveitu Reykjavíkur. Starfið var ekki auglýst, samkvæmt svari sem Kjarninn fékk frá Orkuveitunni.
Kjarninn 5. desember 2022
María Heimisdóttir.
María hættir – Vill ekki taka ábyrgð á vanfjármagnaðri stofnun
María Heimisdóttir hefur sagt upp störfum sem forstjóri Sjúkratrygginga Íslands. Hún segist ekki vilja taka ábyrgð á vanfjármagnaðri stofnun.
Kjarninn 5. desember 2022
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Migration and Integration in the Era of Climate Change
Kjarninn 5. desember 2022
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Fólksflutningar og samþætting á tímum loftslagsbreytinga
Kjarninn 5. desember 2022
Helga Árnadóttir hannar og myndskreytir Lestar Flóðhesta
Lestrar Flóðhestar eru fjölskylduverkefni
Lestrar Flóðhestar eru ný spil fyrir börn sem eru að taka sín fyrstu skref í lestri. „Okkur fannst vanta eitthvað fjörugt og skemmtilegt í lestrarúrvalið fyrir byrjendur,“ segir Helga Árnadóttir sem hannar og myndskreytir spilin.
Kjarninn 5. desember 2022
Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
„Þetta er bara eins og að fara með rangt barn heim af róló“
Guðmundur Björgvin Helgason ríkisendurskoðandi skaut föstum skotum að forsvarsmönnum Bankasýslunnar á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og sakaði Lárus Blöndal um að hafa talað gegn betri vitund er hann sjálfur kom fyrir nefndina.
Kjarninn 5. desember 2022
Þórður Snær Júlíusson
Er Tene nýju flatskjáirnir eða eru kerfin og þeir sem stjórna þeim kannski vandamálið?
Kjarninn 5. desember 2022
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...
None