Í þá tíð… Gósentíð mafíósanna

Bannárin í Bandaríkjunum höfðu ekki tilætlaðan árangur, þar sem Al Capone og fleiri glæpaforingjar möluðu gull á smygli og sprúttsölu.

Al Capone.
Al Capone.
Auglýsing

Bann­árin í Banda­ríkj­unum voru skrít­inn tími. Ekki þarf að leita lengra en að „Charleston-þema“ á árs­há­tíð um það bil hvers ein­asta íslenska fyr­ir­tækis og stofn­unar síð­ustu ár, til að sjá að þessi tími er sveip­aður ákveðnum gleð­iljóma þrátt fyrir að raun­veru­leik­inn hafi verið nokkuð harð­ari og óvægn­ari.

Fram eftir nítj­ándu öld­inni óx bind­ind­is­hreyf­ing­unni fiskur um hrygg, enda var áfeng­is­of­neysla talin rót hinna ýmsu sam­fé­lags­meina. Nokkur ríki tóku af skarið og bönn­uðu áfeng­is­sölu innan sinna landamæra og varð Kansas fyrst til þess árið 1881.

Dreif­býlli ríki voru jafnan hlynnt­ari áfeng­is­banni, en fylgið gekk þvert á flokkalínur þannig að það varð til­tölu­lega seint að póli­tísku bit­beini á lands­vísu. Í for­seta­kosn­ing­unum 1916 tóku Demókrat­inn Woodrow Wil­son og Repúblikan­inn Charles Evans Hug­hes hvor­ugur beina afstöðu til máls­ins, en á þingi hafði mynd­ast sterkur meiri­hluti innan beggja flokka og í báðum deildum þings­ins til þess að leggja þá veg­ferð að banna áfeng­is­sölu í Banda­ríkj­unum með stjórn­ar­skrár­við­auka.

Ályktun þess efnis var sam­þykkt í árs­lok 1917 og send ríkj­unum til stað­fest­ingar (lög kveða á um að 2/3 beggja deilda og 3/4 rík­is­þinga, hið minnsta, þurfi til að stað­festa). Það var svo í jan­úar 1919 að átj­ándi stjórn­ar­skrár­við­auk­inn slapp í gegn, þegar Nebr­aska varð 36. ríkið til að sam­þykkja til­lög­una. Á end­anum voru það bara tvö ríki af 48 sem lögð­ust gegn stjórn­ar­skrár­bundnu áfeng­is­sölu­banni, Rhode Island og Conn­ect­icut.

Í októ­ber það sama ár sam­þykkti þingið í Was­hington DC frum­varp um lög til að fram­fylgja bann­inu, hin svoköll­uðu Vol­stead lög. Wil­son for­seti beitti neit­un­ar­valdi gegn lög­un­um, en þingið ógilti neit­un­ina og lögin gengu í gegn. Í þeim fólst meðal ann­ars bann á sölu og flutn­ingi á áfengum drykkjum (yfir 0,5% að styrk­leika), en ekki á neyslu, og skil­grein­ing á und­an­tekn­ing­um, þ.e. til notk­unar í lækn­is­fræði­legum til­gangi eða við rann­sókn­ir, við trú­arat­hafnir og ýmis­legt fleira.

Við gild­is­töku lag­anna í jan­úar 1920 voru rúm­lega 1.500 alrík­is­lög­reglu­menn settir í að fram­fylgja þeim.

Auglýsing

Glæpa­gengin stíga inn í mynd­ina

Eins og svo oft áður þegar lög­gjöf gengur gegn lög­mál­inu um fram­boð og eft­ir­spurn, voru til ein­stak­lingar og hópar sem voru meira en til í að svala þorsta Banda­ríkja­manna eftir að bannið gekk í gildi.

Johnny Torrio var mikill frumkvöðull að sprúttsölu í Chicago á bannárunum.Einn af frum­kvöðl­unum var maður að nafni Johnny Torrio. Hann hafði unnið sig upp innan raða glæpa­gengis í New York en tók við rekstri ölstofa og vænd­is­húsa í Chicago 1909. Þegar áfeng­is­sölu­bannið skall á árið 1920 var hann fljótur til að hasla sér völl í sprútt­sölu og tryggði sér yfir­ráð yfir drjúgum hluta mark­að­ar­ins í Borg Vind­anna, eins og Chicago kall­ast jafn­an.

Það var þó ekki hann sem varð hold­gerv­ingur mafíósa á bann­ár­un­um, heldur var það und­ir­maður hans, Al Capo­ne.

Mað­ur­inn með örið

Capone er eins konar sam­nefn­ari fyrir mafíósa á þessum tíma. Feit­lag­inn, vel klæddur maður af ítölskum ætt­um. Honum hefur enda verið gerð skil í fjölda kvik­mynda og þátta, sem hafa fóðrað goð­sögn­ina ríku­lega.

Capone fædd­ist og ólst upp í Brook­lyn og fór að vinna fyrir Torrio strax að loknum sjötta bekk. Í einum af mörgum áflogum sem hann lenti í við „skyldu­störf“ sín var hann skor­inn í kinn­ina með rak­hníf. Hann fékk af því mynd­ar­legt ör og hlaut fyrir vikið við­ur­nefnið „Scarface“.

Þegar Al var tví­tug­ur, árið 1909, kall­aði Torrio á hann til að aðstoða sig við vænd­is­húsa­rekst­ur­inn í Chicago. Eftir að bann­árin gengu í garð ákváðu helstu glæpa­hópar borg­ar­innar að skipta með sér hverfum til að koma í veg fyrir átök. Stærsta og öfl­ug­asta geng­ið, sem kennt var við for­sprakk­ann Dion O'Banion, stjórn­aði norð­ur­borg­inni, þar sem flott­ustu hverfin voru og lang­flestir veit­inga­stað­irn­ir. Torrio stjórn­aði svo suð­ur­borg­inni og aðrir minni aðilar fengu líka sinn skerf.

Þannig gekk sprútt­brans­inn fyrir sig fyrstu þrjú árin, en þá kom að því að O'Banion þótti Ítal­irnir í suðr­inu vera að gera full­góða hluti. Sam­komu­lag var gert til að friða O'Banion, meðal ann­ars átti hann að fá sneið af ágóða Torri­os, en það varð ekki til að stilla til friðar því að O'Banion hafði stundað það að ræna vín­send­ingum frá Kanada sem voru á leið til Genna-klíkunn­ar.

Genna-bræður og Torrio ákváðu að taka höndum saman og losa borg­ina við O'Banion. Því nýttu þeir sér tæki­færið í tengslum við jarð­ar­för eins félaga þeirra (sem O'Banion lét einmitt kála) og fóru inn í blóma­búð­ina sem var skálka­skjól O'Banions og skutu hann til bana. Þetta var í nóv­em­ber 1924.

Upp úr því hófst mikið og blóð­ugt gengja­stríð sem stóð yfir í mörg ár. Norð­an­menn sótt­ust eftir að hefna síns fallna for­ingja og reyndu að stytta Torrio aldur í jan­úar 1925, þegar hann var að koma heim úr versl­un­ar­ferð með konu sinni. Byssu­kúlum rigndi yfir bíl Torrios og stór­særði hann. Meðal ann­ars fékk hann skot í kjálka, nýru, lungu, kvið og í fæt­ur, og var lam­inn all­hressi­lega í kjöl­far­ið. Engu að síður lifði Torrio af, en fékk skömmu síðar árs fang­els­is­dóm fyrir sprútt­sölu.

Sviðið var því í höndum sjálfs Als Capo­ne, sem tók við tíma­bundið en eftir að Torrio slapp úr fang­elsi ákvað hann að snúa baki við mafíu­líf­inu og valdi Capone sem eft­ir­mann sinn áður en hann hélt sjálfur til fæð­ing­ar­lands síns, Ítal­íu, með konu sinni og móð­ur.

Nýi kóng­ur­inn í Chicago

Al Capone var ekki lengi að festa sig í sessi sem grimmasti og ófyr­ir­leitn­asti glæpafor­ing­inn í Chicago og breiddi stöðugt út yfir­ráða­svæði suð­ur­borg­ar­klíkunnar þar sem sprútt­sala, veð­mál og vændi voru í for­grunni.

Hann víl­aði ekki fyrir sér að salla niður and­stæð­inga sína og sprengja upp veit­inga­staði sem neit­uðu að kaupa af honum vín. Þannig náði hann undir sig sífellt fleiri svæði og nýtti sér um leið mútur til að koma sér í mjúk­inn hjá borg­ar­yf­ir­völdum og lög­reglu til að sleppa við óþarfa afskipti af lög­brot­un­um.

apone steig sem fullskapaður inn í hlutverk glæpaforingjans. Hann barst mikið á með sín fínu föt og skartgripi og passaði sig á því að kasta ölmusu til þeirra sem minna máttu sín. Með því skapaði hann sér sess sem eins konar Hrói Höttur í Chicago.Þrátt fyrir það var Capone alls ekki að láta lítið fyrir sér fara. Þvert á móti. Hann barst mikið á, klædd­ist glæsi­legum klæð­skera­saum­uðum jakka­fötum og skart­gripum og var jafnan umkringdur glæsi­meyj­um.

Hann gekkst upp í eins konar Hróa Hattar ímynd af sjálfum sér þar sem hann dreifði ölm­usu af sínum gríð­ar­miklu, illa fengnu, auð­æfum til fátækra víða um borg. Hann mætti á kapp­leiki og var oft fagnað eins og hetju. Hann hafði oft á orði að hann væri ein­fald­lega kaup­sýslu­mað­ur. „Ég gef fólk­inu bara það sem það vill!“ var algengt við­kvæði hjá hon­um.

Á meðan geys­aði grimmi­legt stríð milli klíku Capo­nes og norð­ur­borg­ar­klíku O'Banions heit­ins. Hjaðn­inga­víg gengu á víxl þar sem margir lyk­il­menn beggja vegna lutu í gras, meðal ann­ars bíl­stjóri Capo­nes sjálfs og einn dag­inn mættu fjöldi norð­ur­borg­ar­manna fyrir utan höf­uð­stöðvar hans og létu kúlum rigna úr Thomp­son-­vél­byssum, hinum frægu Tommy-g­uns sem eru eins og tákn­mynd þessa ára.

Ofbeldið stig­magn­að­ist og náði hámarki árið 1929 þegar Capone fyr­ir­skip­aði morð á Bugs Mor­an, sem þá var for­ingi norð­an­manna. Hópur Capo­ne-­manna réð­ist inn í vöru­skemmu Mor­ans og yfir­bug­aði sjö manns sem þar voru að vinnu. Þegar mönn­unum hafði verið stillt upp við vegg komu fleiri menn inn, vopn­aðir vél­byssum og hagla­byssum og hrein­lega brytj­uðu menn­ina nið­ur.

Valentínusarmorðin voru mikið grimmdarverk þar sem sjö manns voru myrtir með köldu blóði. Ímynd Capones var aldrei söm eftir það og löggæslustofnanir lögðu mikið uppúr að klekkja á honum.Dag­blöðin birtu slá­andi myndir af vett­vangi og köll­uðu ódæðið „Sa­int Val­entine's Day Massacre“, enda var fjöldamorðið framið á Val­ent­ínus­ar­dag. Þetta kastaði rýrð á orð­spor Capo­nes sem vel­gjörð­ar­manns, og í fram­hald­inu lögðu lög­gæslu­stofn­anir miklu meiri áherslu á að klekkja á hon­um.

Enda­lokin nálg­ast

Yfir­völd reyndu allt til að fá Capone dæmdan þar sem hann var hand­tek­inn og/eða kærður fyrir alls konar brot, allt frá ver­gangi upp í brot á Vol­stea­d-lög­un­um. Það sem varð honum hins vegar að falli voru skatta­mál.

Árið 1927 hafði Hæsti­réttur Banda­ríkj­anna stað­fest að tekjur af ólög­legri starf­semi væru sann­ar­lega skatt­skyld­ar. Þegar hinn frægi lög­reglu­maður Eliot Ness, ásamt sér­sveit sinni, Hinum Vamm­lausu, hafði um ára­bil ham­ast í starf­semi Capo­nes í Chicago var breytt um stefnu og ákveðið að hamra á skatta­mál­un­um. Capone var svo ákærður og síðar sak­felldur fyrir skatt­svik og hlaut ell­efu ára fang­els­is­dóm árið 1931.

Hann hóf afplánun árið 1932. Við kom­una í fang­elsið var hann greindur með sára­sótt og lek­anda sem átti eftir að hafa gríð­ar­leg áhrif á hann á næstu árum. Hann átti erfitt með að fóta sig aleinn í fang­els­inu og varð fyrir tals­verðu áreiti, þannig að hann var fluttur yfir í Alcatr­az-fang­elsið utan við San Frans­isco.

Capone var loks sakfelldur fyrir skattsvik. Hann veiktist í fangelsi og var ekki hálfur maður þegar út var komið.

Síð­ustu árin í afplánun var and­legri heilsu hans farið að hraka tals­vert vegna tauga­hrörn­unar sem var afleið­ing sára­sótt­ar­inn­ar.

Honum var sleppt úr haldi árið 1939, en var sjúk­lingur allt til ævi­loka. Hann bjó í húsi sínu í Miami þar sem hann fékk heila­blóð­fall árið 1947 og nokkrum dögum síðar varð hjarta­á­fall glæpafor­ingj­anum fyrr­ver­andi að ald­urtila, 48 ára að aldri.

Afnám áfeng­is­banns gróf undan glæpa­hóp­unum

Þegar Capone var sendur í fang­elsi árið 1932 var orðið ljóst að áfeng­is­sölu­bannið hafði ekki borið til­ætl­aðan árang­ur. Glæpir höfðu auk­ist og glæpafor­ingjar eins og Capone höfðu efn­ast gríð­ar­lega, án þess að dregið hefði sér­stak­lega úr drykkju meðal almenn­ings.

Því lögðu þing­menn í Was­hington í að fella átj­ánda við­auka stjórn­ar­skrár­innar úr gildi með öðrum við­auka, sem varð sá tuttug­asti og fyrsti. Málið fékk hefð­bundna afgreiðslu í báðum deildum þings­ins, en í stað þess að leggja málið fyrir rík­is­þingin eins og venja var, var ákveðið að nota aðra aðferð, þ.e. að stofna til sér­stakra sam­kunda í hverju ríki þar sem málið var rætt. Það var gert vegna þess að talið var að rík­is­þing­menn væru of háðir bind­ind­is­hreyf­ing­unni til að málið fengi nokkurn tíma eðli­legan fram­gang.

Almenningur fagnaði vel þegar áfengissölubanninu var aflétt.

Það var svo í árs­lok 1933 að 21. stjórn­ar­skrár­við­auk­inn, til afnáms áfeng­is­sölu, var stað­festur með sam­þykki Utah, sem varð 36. ríkið sem velti síð­asta hlass­inu.

Eftir það féll að sjálf­sögðu botn­inn úr sprútt­sölu glæpa­hópa, en eft­ir­mönnum Capo­nes lagð­ist ýmis­legt til og þeir héldu yfir­ráðum yfir und­ir­heimum Chicago í áraraðir eftir það.

Eftir stendur ímynd um tíma þar sem gleðin var vissu­lega við völd, en undir niðri geis­aði for­dæma­laus ofbeld­is­alda um allt land þar sem morð, lim­lest­ingar og dauði voru dag­legt brauð. Hugsið endi­lega um það þegar þið setjið upp kúlu­hatt og axla­bönd og stingið dóta­byssu í buxna­streng­inn á næstu árs­há­tíð.

Erfitt að losna úr bransanum

Torrio sneri aftur til Banda­ríkj­anna þremur árum síð­ar, árið 1928, og var lyk­il­maður í stofnun National Crime Synd­icate, sam­bands glæpa­sam­taka um gjörvöll Banda­ríkin sem skiptu með sér svæðum og sviðum til að draga úr hætt­unni á átökum milli hópa. Torrio lenti aftur í stein­inum undir lok fjórða ára­tug­ar­ins fyrir skattsvik, en eftir að hafa afplánað tveggja ára dóm sneri hann blað­inu við á ný og var lög­hlýð­inn að mestu allt til dauða­dags 1959.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Teitur Björn Einarsson er varaþingmaður Sjálfstæðisflokks, auk þess að starfa sem aðstoðarmaður ríkisstjórnarinnar, þar sem hann fæst m.a. við verkefni á sviði sjálfbærni.
„Vandfundin“ sé sú atvinnugrein sem búi við meira eftirlit á Íslandi en fiskeldi
Varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins tók til varna fyrir fiskeldi í opnum sjókvíum á Alþingi í dag og sagði hagsmunaöfl fara með staðlausa stafi um umhverfisáhrif greinarinnar. Hann minntist ekkert á nýlega slysasleppingu frá Arnarlaxi í ræðu sinni.
Kjarninn 7. desember 2022
Agnes M. Sigurðardóttir, biskup Íslands, ásamt Guðna Th. Jóhannessyni, forseta Íslands, við þingsetningu Alþingis í haust.
Sóknargjöld hækkuð um 384 milljónir króna milli umræðna
Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu áttu sóknargjöld sem ríkissjóður greiðir fyrir hvern einstakling að lækka á næsta ári. Nú hefur verið lögð til breyting þess efnis að þau hækka. Alls kosta trúmál ríkissjóð um 8,8 milljarða króna á næsta ári.
Kjarninn 7. desember 2022
Yfirlæknir á bráðadeild segir vert að íhuga skorður á sölu og notkun flugelda
Frá 2010 hafa þrettán manns orðið fyrir varanlegu heilsutjóni vegna flugeldaáverka, eða einn um hver áramót að meðaltali. Yfirlæknir á bráðamóttöku Landspítalans segir vert að íhuga að setja frekari skorður á innflutning, sölu og notkun flugelda.
Kjarninn 7. desember 2022
Alþjóðlegu stórfyrirtækin Google og Meta taka til sín stóran hluta af því fé sem íslenskir auglýsendur nota til að koma vörum sínum og þjónustu á framfæri.
Hlutdeild erlendra miðla á auglýsingamarkaði eykst enn og nálgast helming
Verulegur hluti íslensku auglýsingakökunnar rennur til rekstraraðila Facebook og Google og ætla má að 43,2 af hverjum 100 krónum sem varið var í auglýsingar á Íslandi í fyrra hafi runnið til erlendra fyrirtækja, samkvæmt nýrri úttekt Hagstofunnar.
Kjarninn 7. desember 2022
Þórarinn Eyfjörð er formaður Sameykis.
„Hókuspókushagstjórn“ sem bitnar verst á almennu launafólki
Ríkisstjórnin hefur enga framtíðarsýn fyrir almenning, segir formaður Sameykis. „Hennar áhugi beinist að því að hlaða meira og hraðar undir ríka og fína fólkið og koma í veg fyrir þann óþverra að almenningur skuli mynda tærnar sínar á Tene.“
Kjarninn 7. desember 2022
Mótmæli hafa staðið yfir í Íran í tæpa þrjá mánuði.
Óvissa um framtíð írönsku siðgæðislögreglunnar
Óvissa ríkir um siðgæðislögregluna í Íran eftir að dómsmálaráðherra landsins lagði til að leggja hana niður. En hefur siðgæðislögreglan virkilega lagt niður störf eða eru þetta orðin tóm til að friðþægja mótmælendur?
Kjarninn 7. desember 2022
Flensusprautan gagnast vel gegn alvarlegum veikindum af inflúensu.
Mikill veikindavetur framundan
COVID-19, inflúensa og RS-veiran. Margir smitsjúkdómar á kreiki á sama tíma kalla á aukna varúð. Alþjóða heilbrigðismálastofnunin hvetur yfirvöld til að vera vel á verði og almenning til að gæta að persónulegum sóttvörnum sínum.
Kjarninn 6. desember 2022
Kristrún Frostadóttir formaður Samfylkingarinnar á blaðamannafundinum í dag.
Vilja færa 13 milljarða í kjarabætur til almennings með sértækum skattahækkunum
Samfylkingin kynnti í dag breytingatillögur við fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Flokkurinn leggur til að um 17 milljarðar króna verði sóttir með sértækum skattahækkunum til þess að fjármagna almennar kjarabótaaðgerðir fyrir launafólk.
Kjarninn 6. desember 2022
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...