Í þá tíð… Þegar „Púðurtunna Evrópu“ sprakk

Eftir fjögurra alda veru í Evrópu stóð veldi hinna tyrknesku Ottómana á brauðfótum. Deilur þjóðarbrota á Balkanskaga eftir brottrekstur Tyrkja í upphafi aldarinnar, höfðu varanleg áhrif á valdahlutföll í Evrópu.

Þjóðarbrot á Balkanskaga hafa borist á banaspjót um langa hríð með miklum afleiðingum fyrir alla Evrópu.
Þjóðarbrot á Balkanskaga hafa borist á banaspjót um langa hríð með miklum afleiðingum fyrir alla Evrópu.
Auglýsing

Balkanskagi er stór­merki­legur fyrir margra hluta sak­ir. Þar er meðal ann­ars að finna fal­legt lands­lag, ríka menn­ing­ar­arf­leifð og fjöl­breytt mann­líf þar sem þjóð­ar­brotum og trú­ar­hópum ægir sam­an.

Þessi fjöl­breytni hefur einnig haft sína ókosti en hún var einmitt ein ástæðan á bak við ófrið­inn sem geis­aði í fyrrum ríkjum Júgóslavíu á tíunda ára­tug síð­ustu aldar og jafn­vel í dag er ástand þar við­sjár­vert, sér­stak­lega í Bosníu Her­segóvínu þar sem langt í frá er gróið um heilt milli þjóð­ar­brota.

Raunar er hug­takið Balkan-væð­ing (e. Balkan­ization) notað um það þegar ríki eða svæði skipt­ist upp í minni ein­ingar sem troða svo illsakir hvor við aðra.

Auglýsing

Balkanskagi var um aldir undir yfir­ráðum Ottómana­veld­is­ins tyrk­neska, sem réði einnig ríkjum í Mið-Aust­ur­löndum og Norð­ur­-Afr­íku. Það var á valda­tíð Suleimans um mið­bik sext­ándu aldar sem veldi Ottómana stóð sem hæst og þeir höfðu lagt undir sig land­svæði þar sem í dag eru Grikk­land, Búlgar­ía, Ung­verja­land, Makedón­ía, Rúm­en­ía, Serbía, Albanía og Svart­fjalla­land.Ottómanaveldið tyrkneska hafði ráðið yfir landsvæði á Balkanskaga í um fjórar aldir þegar þeir voru endanlega reknir á brott árið 1912. Mynd:Britannica.com

Með upp­risu þjóð­ern­is­hyggju á nítj­ándu öld, og sífellt veik­ara Ottómana­veldi fór ástandið á Balkanskaga að snú­ast til verri vegar og í upp­hafi 20. aldar var ljóst að í óefni stefndi. Það var um það leyti sem fyrst var farið að tala um Balkanskaga sem „Púð­ur­tunnu Evr­ópu“, í þeim skiln­ingi að ef allt færi þar upp í háa­loft, myndi sá hvellur finn­ast um ger­valla álf­una.

Það er mikið til í þeirri kenn­ingu að morðið á Franz Ferdin­and og hans frú í Sara­jevo árið 1914 hafi hrundið fyrri heims­styrj­öld­inni af stað, og það hafi lagt grunn­inn að þeirri seinni, en í raun má rekja aðdrag­and­ann að því nokkur ár aftar í tím­ann þegar Fyrsta Balkan­stríðið braust út.

Af litlum neista…

Stór­veldin voru farin að líta Balkanskaga hýru auga fyrir alda­mótin þar sem hinir tyrk­nesku Ottómanar voru veikir fyr­ir. Aust­ur­rík­i-Ung­verja­land inn­lim­aði Bosníu og Her­segóvínu árið 1908 og hvöttu Búlgaríu einnig til að lýsa yfir sjálf­stæði. Þetta ærði Serba, sem sjálfir höfðu brot­ist til sjálf­stæðis árið 1882 og fannst þeir eiga til­kall til Bosn­íu, sem og Rússa, sem voru dyggir stuðn­ings­menn Serba. Valda­jafn­vægið sem hafði tryggt sæmi­legan frið í álf­unni í rúm 40 ár hafði nú riðl­ast svo að ekki varð aftur snú­ið.

Árið 1912 hvöttu Rússar Serba, Búlgara, Grikki og Svart­fell­inga til að taka höndum saman og reka Tyrki frá Suð-Aust­ur-­Evr­ópu. Það var og nið­ur­stað­an. Þau litu fram hjá deilu­málum sín á milli og stökktu Tyrkjum á flótta og innan mán­aðar höfðu Ottómanar misst ítök sín á Balkanskaga eftir nær fjög­urra alda valda­tíð.

Tyrkneskir hermenn í fullum herskrúða.Eftir atið flykkt­ust evr­ópsku veldin að til að skipta sér af mála­lokum með það að mark­miði að tryggja sér ítök í því tíma­rúmi sem mynd­að­ist með brott­hvarfi Tyrkja. Sátt­mál­inn eftir stríðs­lok fól í sér að Makedóníu var skipt upp milli hinna fjög­urra sig­ur­sælu ríkja, en Búlg­urum fannst þeir samt bera skarðan hlut frá borði miðað við Grikki og Serba. Þeir gerðu því árás á  Grikk­land og Serbíu, ein­ungis mán­uði eftir að vopna­hlé var lýst yfir, en mættu harðri mót­spyrnu og gagnárásum frá Serbíu, Grikk­landi, Tyrk­landi og Rúm­en­íu, sem kallað er seinna Balkan­stríð­ið, og end­uðu með því að missa enn meira land­svæði.

Búlgarskir hermenn búa sig undir að varpa sprengjum á Tyrki. Búlgarir voru fyrstir til að beita flugvélum í hernaði. Mynd:Time.comÞegar þarna var komið var Balkanskagi á suðu­punkti. Aust­ur­rík­is­menn voru orðnir afar tor­tryggnir í garð Serba og Rússa og því mátti lítið út af bera til að allt færi í hund og kött.

Það var í þessu spennu­hlaðna ástandi sem serbneskur aðskiln­að­ar­sinni í Bosníu á tán­ings­aldri, Gavrilo Princip að nafni, stökk að bíla­lest Franz Ferdin­ands, rík­is­arfa Aust­ur­rík­is­-Ung­verja­lands og hleypti af tveimur skotum sem end­ur­óma um Evr­ópu enn þann dag í dag.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Segir verkfallsbrot vera staðfestingu á einbeittum brotavilja
Fréttir hafa birst á vef Mbl.is þrátt fyrir verkfallsaðgerðir Blaðamannafélags Íslands sem standa nú yfir. Formaður félagsins segir það ömurlegt að menn virði ekki vinnustöðvun.
Kjarninn 15. nóvember 2019
Birgir Þórarinsson, þingmaður Miðflokksins.
Miðflokkurinn vill stöðva fjármögnun styrkja til fjölmiðla
Miðflokkurinn lagði til að þeir fjármunir sem eiga að renna í styrki til einkarekinna fjölmiðla á næsta ári verði teknir af fjárlögum. Flokkurinn ætlar að leggja fram eigin hugmynd um styrki „með annarri aðferðarfræði“.
Kjarninn 15. nóvember 2019
Guðmundur Andri Thorsson, þingmaður Samfylkingarinnar.
„Siðferði hins ískalda kapítalisma“
Þingmaður Samfylkingarinnar segir að viðskiptasiðferði Samherjamanna sé siðferði hins ískalda kapítalisma þar sem ungu fólki sé innrætt að líta á annað fólk sem bráð frekar en samborgara.
Kjarninn 15. nóvember 2019
Gunnar Bragi minnir á að stjórnendur Samherja eigi börn
Varaformaður Miðflokksins segist hugsa til starfsmanna Samherja þessa dagana þegar stríðsfyrirsagnir um fyrirtækið séu í fjölmiðlum. Hann gagnrýnir fjölmiðla og segir það galið að ætla að styrkja þá með ríkisfé.
Kjarninn 15. nóvember 2019
Margrét Kristmannsdóttir, framkvæmdastjóri Pfaff.
Gagnrýnir að SA hafi ekki tjáð sig um Samherjamálið
Fyrrverandi varaformaður Samtaka atvinnulífsins vill að samtökin stígi fram fyrir hönd atvinnulífsins og lýsi því yfir að mál Samherja sé með öllu óásættanlegt og að svona starfi ekki alvöru fyrirtæki.
Kjarninn 15. nóvember 2019
Blaðamenn í átta tíma verkfall – Ekkert skuli inn á vefsíðurnar
Blaða­menn, ljós­mynd­arar og mynda­töku­menn á stærstu miðlunum hafa nú lagt niður störf. Blaðamannafélagið er með skýr fyrirmæli hvernig að verkfallinu skuli staðið.
Kjarninn 15. nóvember 2019
Samherji opinberaður
Sjávarútvegsrisinn Samherji er eitt stærsta og áhrifamesta fyrirtæki á Íslandi. Það teygir anga sína víða og stjórnendur þess hafa ekki farið leynt með vilja sinn til að hafa mikil áhrif í samfélaginu sem þeir búa í.
Kjarninn 15. nóvember 2019
Gunnþór Ingvarsson
Óskuðu eftir ráðum hjá Samherjamönnum til að blekkja Grænlendinga
Framkvæmdastjóri Síldarvinnslunnar bað stjórnendur hjá Samherja að ráðleggja sér um hvernig best væri að afla velvildar heimamanna á Grænlandi og blekkja þá til að komast yfir veiðiheimildir.
Kjarninn 15. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...