Í þá tíð… Þegar „Púðurtunna Evrópu“ sprakk

Eftir fjögurra alda veru í Evrópu stóð veldi hinna tyrknesku Ottómana á brauðfótum. Deilur þjóðarbrota á Balkanskaga eftir brottrekstur Tyrkja í upphafi aldarinnar, höfðu varanleg áhrif á valdahlutföll í Evrópu.

Þjóðarbrot á Balkanskaga hafa borist á banaspjót um langa hríð með miklum afleiðingum fyrir alla Evrópu.
Þjóðarbrot á Balkanskaga hafa borist á banaspjót um langa hríð með miklum afleiðingum fyrir alla Evrópu.
Auglýsing

Balkanskagi er stór­merki­legur fyrir margra hluta sak­ir. Þar er meðal ann­ars að finna fal­legt lands­lag, ríka menn­ing­ar­arf­leifð og fjöl­breytt mann­líf þar sem þjóð­ar­brotum og trú­ar­hópum ægir sam­an.

Þessi fjöl­breytni hefur einnig haft sína ókosti en hún var einmitt ein ástæðan á bak við ófrið­inn sem geis­aði í fyrrum ríkjum Júgóslavíu á tíunda ára­tug síð­ustu aldar og jafn­vel í dag er ástand þar við­sjár­vert, sér­stak­lega í Bosníu Her­segóvínu þar sem langt í frá er gróið um heilt milli þjóð­ar­brota.

Raunar er hug­takið Balkan-væð­ing (e. Balkan­ization) notað um það þegar ríki eða svæði skipt­ist upp í minni ein­ingar sem troða svo illsakir hvor við aðra.

Auglýsing

Balkanskagi var um aldir undir yfir­ráðum Ottómana­veld­is­ins tyrk­neska, sem réði einnig ríkjum í Mið-Aust­ur­löndum og Norð­ur­-Afr­íku. Það var á valda­tíð Suleimans um mið­bik sext­ándu aldar sem veldi Ottómana stóð sem hæst og þeir höfðu lagt undir sig land­svæði þar sem í dag eru Grikk­land, Búlgar­ía, Ung­verja­land, Makedón­ía, Rúm­en­ía, Serbía, Albanía og Svart­fjalla­land.Ottómanaveldið tyrkneska hafði ráðið yfir landsvæði á Balkanskaga í um fjórar aldir þegar þeir voru endanlega reknir á brott árið 1912. Mynd:Britannica.com

Með upp­risu þjóð­ern­is­hyggju á nítj­ándu öld, og sífellt veik­ara Ottómana­veldi fór ástandið á Balkanskaga að snú­ast til verri vegar og í upp­hafi 20. aldar var ljóst að í óefni stefndi. Það var um það leyti sem fyrst var farið að tala um Balkanskaga sem „Púð­ur­tunnu Evr­ópu“, í þeim skiln­ingi að ef allt færi þar upp í háa­loft, myndi sá hvellur finn­ast um ger­valla álf­una.

Það er mikið til í þeirri kenn­ingu að morðið á Franz Ferdin­and og hans frú í Sara­jevo árið 1914 hafi hrundið fyrri heims­styrj­öld­inni af stað, og það hafi lagt grunn­inn að þeirri seinni, en í raun má rekja aðdrag­and­ann að því nokkur ár aftar í tím­ann þegar Fyrsta Balkan­stríðið braust út.

Af litlum neista…

Stór­veldin voru farin að líta Balkanskaga hýru auga fyrir alda­mótin þar sem hinir tyrk­nesku Ottómanar voru veikir fyr­ir. Aust­ur­rík­i-Ung­verja­land inn­lim­aði Bosníu og Her­segóvínu árið 1908 og hvöttu Búlgaríu einnig til að lýsa yfir sjálf­stæði. Þetta ærði Serba, sem sjálfir höfðu brot­ist til sjálf­stæðis árið 1882 og fannst þeir eiga til­kall til Bosn­íu, sem og Rússa, sem voru dyggir stuðn­ings­menn Serba. Valda­jafn­vægið sem hafði tryggt sæmi­legan frið í álf­unni í rúm 40 ár hafði nú riðl­ast svo að ekki varð aftur snú­ið.

Árið 1912 hvöttu Rússar Serba, Búlgara, Grikki og Svart­fell­inga til að taka höndum saman og reka Tyrki frá Suð-Aust­ur-­Evr­ópu. Það var og nið­ur­stað­an. Þau litu fram hjá deilu­málum sín á milli og stökktu Tyrkjum á flótta og innan mán­aðar höfðu Ottómanar misst ítök sín á Balkanskaga eftir nær fjög­urra alda valda­tíð.

Tyrkneskir hermenn í fullum herskrúða.Eftir atið flykkt­ust evr­ópsku veldin að til að skipta sér af mála­lokum með það að mark­miði að tryggja sér ítök í því tíma­rúmi sem mynd­að­ist með brott­hvarfi Tyrkja. Sátt­mál­inn eftir stríðs­lok fól í sér að Makedóníu var skipt upp milli hinna fjög­urra sig­ur­sælu ríkja, en Búlg­urum fannst þeir samt bera skarðan hlut frá borði miðað við Grikki og Serba. Þeir gerðu því árás á  Grikk­land og Serbíu, ein­ungis mán­uði eftir að vopna­hlé var lýst yfir, en mættu harðri mót­spyrnu og gagnárásum frá Serbíu, Grikk­landi, Tyrk­landi og Rúm­en­íu, sem kallað er seinna Balkan­stríð­ið, og end­uðu með því að missa enn meira land­svæði.

Búlgarskir hermenn búa sig undir að varpa sprengjum á Tyrki. Búlgarir voru fyrstir til að beita flugvélum í hernaði. Mynd:Time.comÞegar þarna var komið var Balkanskagi á suðu­punkti. Aust­ur­rík­is­menn voru orðnir afar tor­tryggnir í garð Serba og Rússa og því mátti lítið út af bera til að allt færi í hund og kött.

Það var í þessu spennu­hlaðna ástandi sem serbneskur aðskiln­að­ar­sinni í Bosníu á tán­ings­aldri, Gavrilo Princip að nafni, stökk að bíla­lest Franz Ferdin­ands, rík­is­arfa Aust­ur­rík­is­-Ung­verja­lands og hleypti af tveimur skotum sem end­ur­óma um Evr­ópu enn þann dag í dag.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þinglýstum kaupsamningum fækkaði á milli ára í flestum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Smávægileg aukning varð í Mosfellsbæ og á Seltjarnarnesi.
Þinglýstum kaupsamningum á höfuðborgarsvæðinu fækkar milli ára
Þinglýstum kaupsamningum fjölgar víða utan höfuðborgarsvæðisins á öðrum ársfjórðungi miðað við sama tíma í fyrra. Alls fækkaði þeim um 31 prósent innan höfuðborgarsvæðisins en fjölgaði um 0,5 prósent utan þess.
Kjarninn 14. júlí 2020
Lilja D. Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
Ráðherra óskaði eftir flýtimeðferð á boðuðu dómsmáli
Mennta- og menningarmálaráðherra hefur óskað eftir flýtimeðferð á dómsmáli sínu gegn skrifstofustjóra í forsætisráðuneytinu til að fá hnekkt úrskurði kærunefndar jafnréttismála.
Kjarninn 14. júlí 2020
Bílaleigubílum í umferð fjölgar milli mánaða
Bílaleigur hafa fjölgað bílum í umferð um tæplega 2.500 á milli mánaða. Flotinn heldur samt sem áður áfram að minnka og hann er núna fimmtungi minni en á sama tíma í fyrra.
Kjarninn 14. júlí 2020
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar.
Alvarleg hættumerki sem kalli á að rödd Íslands verði að vera háværari
Formaður Viðreisnar telur að valdboðsstjórnmál séu víða að ryðja sér til rúms þar sem óþolinmæði leiðtoga gagnvart réttarríkinu, mannréttindum, fjölmiðlum og lýðræði sé sýnilega að aukast. Henni líst ekki á að Ingibjörg Sólrún láti af störfum hjá ÖSE.
Kjarninn 14. júlí 2020
180⁰ Reglan
180⁰ Reglan
180° Reglan – Spjallað við Herdísi Stefánsdóttur
Kjarninn 14. júlí 2020
Á gangi í Piccadily Circus í London.
Takmarkanir settar á að nýju – andlitsgrímur skylda í verslunum á Englandi
„Ég vil vera hreinskilinn við ykkur: Við munum ekki snúa til sömu lífshátta í fyrirsjáanlegri framtíð,“ segir framkvæmdastjóri WHO. Enn og aftur hafa ýmsar takmarkanir verið settar á, m.a. í Kaliforníu þar sem smitum hefur fjölgað gífurlega hratt síðustu
Kjarninn 14. júlí 2020
Í matsskýrslu kemur fram að Arctic Sea Farm áformi að hefja laxeldi á þremur svæðum í Arnarfirði: í Trostansfirði, við Hvestudal og við Lækjarbót.
Eldið í Arnarfirði myndi hafa nokkuð neikvæð áhrif á villta laxa
Samanlagt mun núverandi og fyrirhugað laxeldi í Arnarfirði verða 20 þúsund tonn. Þar með yrði burðarþoli fjarðarins að mati Hafró náð. Eldið myndi hafa nokkuð neikvæð áhrif á villta laxa með tilliti til erfðablöndunar og laxalúsar.
Kjarninn 14. júlí 2020
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir
Ingibjörg Sólrún lætur af störfum hjá ÖSE – Utanríkisráðherra segir þetta aðför að stofnuninni
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir læt­ur af störf­um sem for­stjóri lýðræðis- og mannréttindastofnunar ÖSE en hún hefur sinnt starfinu í þrjú ár.
Kjarninn 13. júlí 2020
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...