Í þá tíð… Þegar „Púðurtunna Evrópu“ sprakk

Eftir fjögurra alda veru í Evrópu stóð veldi hinna tyrknesku Ottómana á brauðfótum. Deilur þjóðarbrota á Balkanskaga eftir brottrekstur Tyrkja í upphafi aldarinnar, höfðu varanleg áhrif á valdahlutföll í Evrópu.

Þjóðarbrot á Balkanskaga hafa borist á banaspjót um langa hríð með miklum afleiðingum fyrir alla Evrópu.
Þjóðarbrot á Balkanskaga hafa borist á banaspjót um langa hríð með miklum afleiðingum fyrir alla Evrópu.
Auglýsing

Balkanskagi er stór­merki­legur fyrir margra hluta sak­ir. Þar er meðal ann­ars að finna fal­legt lands­lag, ríka menn­ing­ar­arf­leifð og fjöl­breytt mann­líf þar sem þjóð­ar­brotum og trú­ar­hópum ægir sam­an.

Þessi fjöl­breytni hefur einnig haft sína ókosti en hún var einmitt ein ástæðan á bak við ófrið­inn sem geis­aði í fyrrum ríkjum Júgóslavíu á tíunda ára­tug síð­ustu aldar og jafn­vel í dag er ástand þar við­sjár­vert, sér­stak­lega í Bosníu Her­segóvínu þar sem langt í frá er gróið um heilt milli þjóð­ar­brota.

Raunar er hug­takið Balkan-væð­ing (e. Balkan­ization) notað um það þegar ríki eða svæði skipt­ist upp í minni ein­ingar sem troða svo illsakir hvor við aðra.

Auglýsing

Balkanskagi var um aldir undir yfir­ráðum Ottómana­veld­is­ins tyrk­neska, sem réði einnig ríkjum í Mið-Aust­ur­löndum og Norð­ur­-Afr­íku. Það var á valda­tíð Suleimans um mið­bik sext­ándu aldar sem veldi Ottómana stóð sem hæst og þeir höfðu lagt undir sig land­svæði þar sem í dag eru Grikk­land, Búlgar­ía, Ung­verja­land, Makedón­ía, Rúm­en­ía, Serbía, Albanía og Svart­fjalla­land.Ottómanaveldið tyrkneska hafði ráðið yfir landsvæði á Balkanskaga í um fjórar aldir þegar þeir voru endanlega reknir á brott árið 1912. Mynd:Britannica.com

Með upp­risu þjóð­ern­is­hyggju á nítj­ándu öld, og sífellt veik­ara Ottómana­veldi fór ástandið á Balkanskaga að snú­ast til verri vegar og í upp­hafi 20. aldar var ljóst að í óefni stefndi. Það var um það leyti sem fyrst var farið að tala um Balkanskaga sem „Púð­ur­tunnu Evr­ópu“, í þeim skiln­ingi að ef allt færi þar upp í háa­loft, myndi sá hvellur finn­ast um ger­valla álf­una.

Það er mikið til í þeirri kenn­ingu að morðið á Franz Ferdin­and og hans frú í Sara­jevo árið 1914 hafi hrundið fyrri heims­styrj­öld­inni af stað, og það hafi lagt grunn­inn að þeirri seinni, en í raun má rekja aðdrag­and­ann að því nokkur ár aftar í tím­ann þegar Fyrsta Balkan­stríðið braust út.

Af litlum neista…

Stór­veldin voru farin að líta Balkanskaga hýru auga fyrir alda­mótin þar sem hinir tyrk­nesku Ottómanar voru veikir fyr­ir. Aust­ur­rík­i-Ung­verja­land inn­lim­aði Bosníu og Her­segóvínu árið 1908 og hvöttu Búlgaríu einnig til að lýsa yfir sjálf­stæði. Þetta ærði Serba, sem sjálfir höfðu brot­ist til sjálf­stæðis árið 1882 og fannst þeir eiga til­kall til Bosn­íu, sem og Rússa, sem voru dyggir stuðn­ings­menn Serba. Valda­jafn­vægið sem hafði tryggt sæmi­legan frið í álf­unni í rúm 40 ár hafði nú riðl­ast svo að ekki varð aftur snú­ið.

Árið 1912 hvöttu Rússar Serba, Búlgara, Grikki og Svart­fell­inga til að taka höndum saman og reka Tyrki frá Suð-Aust­ur-­Evr­ópu. Það var og nið­ur­stað­an. Þau litu fram hjá deilu­málum sín á milli og stökktu Tyrkjum á flótta og innan mán­aðar höfðu Ottómanar misst ítök sín á Balkanskaga eftir nær fjög­urra alda valda­tíð.

Tyrkneskir hermenn í fullum herskrúða.Eftir atið flykkt­ust evr­ópsku veldin að til að skipta sér af mála­lokum með það að mark­miði að tryggja sér ítök í því tíma­rúmi sem mynd­að­ist með brott­hvarfi Tyrkja. Sátt­mál­inn eftir stríðs­lok fól í sér að Makedóníu var skipt upp milli hinna fjög­urra sig­ur­sælu ríkja, en Búlg­urum fannst þeir samt bera skarðan hlut frá borði miðað við Grikki og Serba. Þeir gerðu því árás á  Grikk­land og Serbíu, ein­ungis mán­uði eftir að vopna­hlé var lýst yfir, en mættu harðri mót­spyrnu og gagnárásum frá Serbíu, Grikk­landi, Tyrk­landi og Rúm­en­íu, sem kallað er seinna Balkan­stríð­ið, og end­uðu með því að missa enn meira land­svæði.

Búlgarskir hermenn búa sig undir að varpa sprengjum á Tyrki. Búlgarir voru fyrstir til að beita flugvélum í hernaði. Mynd:Time.comÞegar þarna var komið var Balkanskagi á suðu­punkti. Aust­ur­rík­is­menn voru orðnir afar tor­tryggnir í garð Serba og Rússa og því mátti lítið út af bera til að allt færi í hund og kött.

Það var í þessu spennu­hlaðna ástandi sem serbneskur aðskiln­að­ar­sinni í Bosníu á tán­ings­aldri, Gavrilo Princip að nafni, stökk að bíla­lest Franz Ferdin­ands, rík­is­arfa Aust­ur­rík­is­-Ung­verja­lands og hleypti af tveimur skotum sem end­ur­óma um Evr­ópu enn þann dag í dag.

Kyrrsetningu Max-véla verður aflétt en spurningin er hvenær
Mikilvægur fundur fer fram í Texas í dag, þar sem fulltrúar flugmálayfirvalda í heiminum fá upplýsingar frá Boeing um uppfærslu á hugbúnaði í 737 Max vélum félagsins. Þær hrannast upp á framleiðslusvæði félagsins í Renton vegna alþjóðlegrar kyrrsetningar.
Kjarninn 23. maí 2019
Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.
Framkvæmdastjórn Evrópuráðsþingsins hafnar öfga-hægri flokki
Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir leiddu andstöðu við að viðurkenna stjórnmálahóp sem gefur sig út fyrir að vera á móti innflytjendum og hælisleitendum.
Kjarninn 23. maí 2019
Örn Bárður Jónsson
Réttilega að málum staðið
Kjarninn 23. maí 2019
3.839 íbúðir í byggingu á Íslandi
Þjóðskrá Íslands hefur hafið birtingu á nýjum gögnum um fjölda íbúða í byggingu.
Kjarninn 23. maí 2019
Búið að vísa Klausturmálinu til siðanefndar Alþingis
Tveir tímabundnir varaforsetar forsætisnefndar hafa vísað Klausturmálinu, sem snýst um drykkjutal sex þingmanna Miðflokksins, til siðanefndar Alþingis.
Kjarninn 23. maí 2019
Ólafur Páll Jónsson
Yfir strikið
Leslistinn 23. maí 2019
Selja helming í HS Orku til Ancala Partners og færa hlut í Bláa lóninu út
Félag í eigu 14 íslenskra lífeyrissjóða keypti í dag öll hlutabréf í HS Orku sem það átti ekki fyrir, seldi helming þeirra síðan til bresks sjóðsstýringarfyrirtækis en seldi nýju félagi lífeyrissjóða fyrst 30 prósent hlut í Bláa lóninu á 15 milljarða.
Kjarninn 23. maí 2019
Aðkomu Ross Beaty, sem verið hefur stjórnarformaður HS Orku undanfarin ár, að fyrirtækinu fer senn að ljúka.
Lífeyrissjóðirnir búnir að kaupa Innergex út úr HS Orku
Félag í eigu 14 íslenskra lífeyrissjóða hefur keypt 53,9 prósent hlut í HS Orku á 37,3 milljarða króna. Það mun að öllum líkindum eignast allt hlutafé í HS Orku. Að minnsta kosti um stund.
Kjarninn 23. maí 2019
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...