Ingó og Hjöddi og dularfulla eyjan

Jón Gnarr tekur fyrir hina svokölluðu Íslandssögu í pistlaröð. Í níunda pistli sínum leggur hann til að styttan af Ingólfi Arnarsyni, sem er á Arnarhóli, verði fjarlægð.

Auglýsing

Þegar gerðar eru bíó­myndir sem eru ekki alveg hreinn upp­spuni heldur byggja á ein­hverjum sönnum atburðum og ein­hver gögn og heim­ildir eru til um, þá er þeim skipt niður í flokka eftir gagna­magni og trú­verð­ug­leika. Þegar mark­miðið er að segja eins satt og rétt frá og hægt er, sam­kvæmt áreið­an­legum og traustum heim­ildum og í sam­ráði við hlut­að­eig­andi og þá sem voru per­sónu­lega þátt­tak­endur í eða við­staddir þá atburði sem um er fjallað leyf­ist fólki að segja að myndin sé True story. Auð­vitað er engin end­ur­frá­sögn alveg óskeikul en ég ímynda mér að svona saga sé 80-90% sönn og sam­þykkt af öllum hlut­að­eig­andi. Kvik­myndin Big short er dæmi um slíka mynd.

Ef ekki næst að upp­fylla skil­yrði þau sem til þarf, til að geta fylli­lega notað True story, til dæmis þegar gögn eru af skornum skammti, aðal­per­sónur eru horfnar frá eða ekki til við­tals eða ein­hver ágrein­ingur rís um hvað raun­veru­lega hafi gerst vand­ast mál­ið. Þetta síð­ast­nefnda er ótrú­lega algengt vanda­mál. Tvær mann­eskjur geta upp­lifað sömu atburði á gjör­sam­lega ólíkan hátt. Þetta mis­ræmi á það líka til að vaxa og stækka eftir því sem lengra líður frá atburð­un­um. Í svona til­fellum er ekki með góðu hægt að segja að sagan sé True story. Þá fellur hún um flokk og fær und­ir­tit­il­inn Based on a true story. Hún segir þá frá ein­hverju sem sann­ar­lega gerð­ist en þar sem heim­ildir eru af skornum skammti, tekur hún afstöðu með ákveðnum sögu­per­sónum og hefur þar að auki meira skálda­leyfi en leyf­ist í True story. The persuit of happy­ness er dæmi um slíka mynd. Ætli sann­leiks­gildið í þessum flokki sé samt ekki svona 40-60% 

Þegar litlar sem engar heim­ildir eru til og það langt um liðið frá atburð­unum að margar af aðal­per­sónum eru fallnar frá eða ómark­tækar fyrir ein­hverra hluta sakir og fólki ekki stætt á því að segja að frá­sögnin sé Based on a true story fellur skil­grein­ingin um enn einn flokk. Í stað þess að segja að sagan sé byggð á sönnum atburð­um, sem raun­veru­lega gerð­ust þá er hún sögð inn­blásin af sannri sögu: Inspired by a true story. Kvik­myndin Jaws er dæmi um slíka mynd. Í þessu til­felli geta höf­undar líka leyft sér meiri skáld­skap. Ef sagan er umdeild og jafn­vel nokkrar mis­mun­andi útgáfur af henni, þ.e.a.s eitt­hvað gerð­ist mjög lík­lega en ekki alveg nákvæm­lega vitað hvað má breyta story í event og segja mynd­ina Inspired by true events, inn­blásna af sönnum atburð­um. Það er langur vegur frá True story. Þarna er sann­leik­ur­inn kom­inn í svo mik­inn minni­hluta að við getum fram­leitt hryll­ings­myndir sem segja frá yfir­nátt­úru­legum hlutum og sagt þær inn­blásnar af raun­veru­legum atburð­um. Kvik­myndin Exorcist er gott dæmi. Sann­leiks­gildið í þessum flokki er ekki nema circa 5-15% og verkið að mestu leiti skáld­skapur og ein­feldni og barna­skapur að trúa öðru.

Ingó og Hjöddi fara á sjó­inn

Eins og ég hef tíundað hér oft áður, þá hef ég tak­mark­aða trú á sann­leiks­gildi íslenskra forn­sagna og sér­stak­lega þær sem varða hið svo­kall­aða land­nám. Sög­urnar eru skrif­aðar löngu seinna en atburð­irnir gerðust, sem þær segja frá og svo hafa þær verið end­ur­rit­aðar og umskrif­aðar margoft þar sem mörgu hefur verið breytt, sumt hefur glat­ast og öðru­ver­ið  bætt við. Sagan um land­nám Íslands fellur sjálf­krafa í flokk­inn Inspired by true events. Höf­und­ur­inn veit að einu sinni var ekk­ert fólk á Íslandi en nú er hann þar og langar ein­hverra hluta vegna, að segja þá sögu. Hann ræðir við ein­hverja menn, sem segj­ast muna eitt­hvað sem ein­hver annar sagði og ritar sam­fellda frá­sögn eftir vitn­is­burði þeirra. Hann gæti líka hafa verið með ein­hverjar aðrar heim­ild­ir, eins og ein­hver rit, þótt hann gefi það ekki upp.

Auglýsing
Ingólfur Arn­ar­son hefur verið nefndur fyrsti land­náms­maður Íslands. Ég hef enga trú á því að hann hafi verið raun­veru­legur mað­ur. En gefum okkur það samt að hann sé að ein­hverju leiti sann­ur. Hann á að hafa komið hingað til Íslands ásamt Hjör­leifi mági sínum og fóst­bróður um árið 870. Ingólfur á að hafa fundið landið með því að henda önd­veg­is­súl­unum sínum í sjó­inn og sigla svo á eftir þeim, sem er alls óþekkt aðferð og sigl­inga­fræði sam­inn af ein­hverjum sem ekki hefur mikla reynslu af sigl­ingum eða sjáv­ar­hátt­um. Nafnið Ingólfur var ekki þekkt á þessum tíma og lík­lega dregið af nafn­inu Yng­úlfr eða Ung­úlfr. Sam­kvæmt sög­unni voru þeir fóst­bræður báðir óalandi og óferj­andi rudd­ar, glæpa­menn og morð­ingjar og báru litla sem enga virð­ingu fyrir öðru fólki. Ingólfur var meira að segja gerður útlægur frá heima­högum sínum í Nor­egi. Þeir kump­ánar fóru mikið í „hern­að” eins og það er kallað í sög­unni. Við vitum það í dag að svo­leiðis fólst aðal­lega í árásum á varn­ar­laust fólk, drápum og þjófn­aði. Við vitum það líka að nauðg­an­ir, sem fylgja gjarnan svona ofbeldi, voru ein af meg­in­á­stæðum þess að ungir menn voru til í að leggja þetta allt á sig. Þetta varn­ar­lausa fólk sem þeir voru að ráð­ast á var yfir­leitt fátækt enda og helsta tekju­lind glæpa­mann­anna þegar þeir seldu þetta sama fólk á þræla­mörk­uð­u­m. 

Ingó og Hjöddi á flótta

Nú er ég ekki að leiða líkum að því að þeir Hjöddi og Ingó hafi verið þræla­hald­arar og -sal­ar. Það kemur beint fram í sög­unn­i. 

Þegar þeir svo eru búnir að brenna allar brýr að baki sér og orðnir eft­ir­lýstir og rétt­dræpir fyrir ill­verk sín, hvar sem til þeirra næst afráða þeir að flýja til Íslands. Þetta atriði er auð­vitað ekki orðað svona í sög­unni. Þegar þeir koma hingað eru þeir báðir með fjölda þræla. Hjöddi er skrif­aður fyrir 10 en þrír eru nefndir þrælar Ing­ólfs. En ef miðað er við sam­bæri­lega ribb­alda á þessum tíma þá hafa þeir báðir haft 30-40 ófrjálsum mann­eskjum að skipa. Eitt­hvað reyndu þræla­ræfl­arnir að standa upp í hár­inu á þeim félögum en sú upp­reisn mun hafa verið barin nið­ur. Svo skipt­ast þeir á konum eins og þeir séu að fara með sauð­fé. 

Þeir hafa ekki komið hér til að stunda neinn búskap eða byrja eitt­hvað nýtt líf. Þeir settu þræla sína að vinnu, til að safna fé til að borga fyrir að fá að snúa aftur til Nor­egs. Á meðan hafa þeir sjálfir tekið því rólega og skipst á að nauðga amb­áttum sín­um.

Í anda nor­rænu kyn­stofns þjóð­rembunnar er Ingólfur Arn­ar­son gjarnan sýndur stand­andi í stafni á skipi sínu þar sem hann horfir upp­lits­djarfur til fram­tíðar þess lands sem hann hyggst af hug­dirfsku sinni og fram­sýni nema Á meðan hann stígur öld­una raular hann Stolt siglir fleyið mitt, fyrir munni sér. Þannig er hann einmitt á stytt­unni af sér sem stendur á hólnum sem við hann er kennd­ur. Hann er klæddur hringa­brynj­una sína og með járn­hjálm á hausn­um. Hann styður sig við mynd­ar­legan atgeir og hefur langt og mikið sverð hang­andi niður með síð­unni. Þetta myndi nú seint telj­ast snið­ugur klæðn­aður í úthafs­sigl­ingum norður í hafi þar sem alltaf er næð­ingur og kuldi. Það er ekki þægi­legt að ganga um í svona þungum klæðn­aði á litlum tré­báti, sér­stak­lega ekki í brælu þegar bát­ur­inn vaggar til og frá eins og segir í lag­inu sem Ingólfur er að raula. Við sem höfum farið mikið á svart­fugl vitum líka að salt fer illa með járn og það er ansi fljótt að ryðga í drasl. En kannski vissu menn það ekki þá. Hann gæti líka hrasað og meitt sig á sverð­inu eða jafn­vel stungið sig á hol með atgeirnum í ein­hverri dýf­unni. Í versta falli gæti hann dottið í sjó­inn þegar hann er að halla sér fram á borð­stokk­inn til að reyna að sjá önd­veg­is­súl­urnar sínar þar sem þær mara ein­hvers staðar í hálfu kafi. Það er ekk­ert grín að detta í sjó­inn í svona múnd­er­ingu. Bara hringa­brynjan vegur 40 kíló. Ingólfur ræf­ill­inn hefði sokkið einsog steinn beint til botns.

Engar forn­minjar gefa það til kynna að fólk hafi verið svona klætt hér á Íslandi. Ekki hefur mér að vit­andi fund­ist hér nein hringa­brynja eða hjálmur og aðeins reyt­ingur af sverð­um, en ekk­ert sem er sam­bæri­legt við allt það járna­drasl sem fund­ist hefur á hinum Norð­ur­lönd­un­um. 

Styttan og mynd­irnar af Ingólfi eru bara enn ein mynd­skreyt­ingin við þessa skáld­sögu. Þessi kjána­lega upp­hafn­ing á ímynd­aðri for­tíð okkar byggir annað hvort á óþarfa minni­mátt­ar­kennd eða inni­halds­lausum gor­geir. Nú þegar tískan er að taka niður styttur af þræla­söl­um, nauðgurum og öðrum ill­mennum mann­kyns­sög­unnar er til­valið að nota tæki­færið og fjar­lægja þennan Ingólf.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Fjármálastöðugleikanefnd Seðlabanka Íslands.
Skuldir fyrirtækja hafa dregist umtalsvert saman en skuldir heimila aukist skarpt
Rúmur þriðjungur skulda íslenskra fyrirtækja er í öðrum gjaldmiðli en íslenskum krónum. Styrking hennar gerði það að verkum að skuldir þeirra drógust verulega saman á síðastliðnu ári.
Kjarninn 9. desember 2021
Hildur Björnsdóttir vill verða borgarstjóri – Ætlar að velta Eyþóri Arnalds úr oddvitasæti
Það stefnir i oddvitaslag hjá Sjálfstæðisflokknum í Reykjavík í prófkjöri flokksins fyrir komandi borgarstjórnarkosningar. Hildur Björnsdóttir ætlar að skora Eyþór Arnalds á hólm.
Kjarninn 8. desember 2021
Um þriðjungi allra matvæla sem framleidd eru í heiminum er hent.
Minni matarsóun en markmiðum ekki náð
Matarsóun Norðmanna dróst saman um 10 prósent á árunum 2015 til 2020. Í því fellst vissulega árangur en hann er engu að síður langt frá þeim markmiðum sem sett hafa verið. Umhverfisstofnun Noregs segir enn skorta yfirsýn í málaflokknum.
Kjarninn 8. desember 2021
Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir þingmaður Pírata.
Þingmaður fékk netfang upp á 53 stafbil
Nýr þingmaður Pírata biðlar til forseta Alþingis að beita sér fyrir því að þingið „þurfi ekki að beygja sig undir óþarfa duttlunga stjórnsýslunnar“.
Kjarninn 8. desember 2021
Árni Stefán Árnason
Blóðmeraníðið – fjandsamleg yfirhylming MAST og fordæming FEIF – Hluti II
Kjarninn 8. desember 2021
Ragnar Sigurðsson, fyrrverandi landsliðsmaður í knattspyrnu.
Fyrrverandi eiginkona Ragnar Sigurðssonar segir landsliðsnefndarmann ljúga
Magnús Gylfason, fyrrverandi landsliðsnefndarmaður hjá KSÍ, sagði við úttektarnefnd að hann hefði hitt Ragnar Sigurðsson og þáverandi eiginkonu hans á kaffihúsi daginn eftir að hann var talinn hafa beitt hana ofbeldi. Konan segir þetta ekki rétt.
Kjarninn 8. desember 2021
Róbert segist meðal annars ætla að fara aftur í fjallaleiðsögn.
Róbert hættir sem upplýsingafulltrúi ríkisstjórnarinnar – „Frelsinu feginn“
Upplýsingafulltrúi ríkisstjórnarinnar mun hætta störfum um áramótin. Hann segist vera þakklátur fyrir dýrmæta reynslu með frábærum vinnufélögum en líka frelsinu feginn.
Kjarninn 8. desember 2021
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Samskiptasaga Kína og Íslands
Kjarninn 8. desember 2021
Meira úr sama flokkiÁlit