Enn af þrælmennum

Jón Gnarr tekur fyrir hina svokölluðu Íslandssögu í pistlaröð. Sjötti pistill Jóns, sem er beint framhald þess fimmta, fjallar um það harðræði sem þrælar og ambáttir hafa mátt sæta í gegnum tíðina.

Auglýsing

Það er mik­il­vægt að hafa það hug­fast, þegar við lesum eða hugsum um þræl­ana á Norð­ur­löndum til forna, að þetta var ekki vinnu­samt og fátækt far­and­verka­fólk, heldur band­ingjar og algjör­lega rétt­laust fólk sem var álitið eign hús­bónda síns og hann mátti gera við það sem honum sýnd­ist. Þrælar voru lægra settir en fátæk­ling­ar. Fátæk mann­eskja naut ákveð­inna mann­rétt­inda og jafn­vel virð­ing­ar. Þrælar nutu ekki mann­helgi. Fólk var talið hafa lík­am­legan ham, en líka hug og anda. Flestu fólki fylgdu líka góðar vættir sem kall­aðar voru Fylgj­ur. Þrælar höfðu bara ham og allar Fylgjur höfðu yfir­gefið þá.

Lífs­gæði þræl­anna hafa auð­vitað mikið farið eftir mann­gerð eig­and­ans, ekk­ert ólíkt því sem við þekkjum um aðstæður svartra þræla í Amer­íku. Sumir höfð­ingjar voru þrælum sínum góð­ir, aðrir lentu hjá ill­menn­um.

Ég hef lesið mér til um margt það sem skrifað hefur verið um þræla­haldið til forna, þær litlu heim­ildir sem til eru og forn­leifa­rann­sóknir sem eru líka tak­mark­aðar því fólkið sem um ræðir var ósýni­legt og jafn­vel ekki talið til fólks heldur hús­dýra. Það tíma­bil sem ég hef mest skoðað eru mið­ald­ir, frá 500 til 1500 e. Kr.

Auglýsing

Stór hópur sem hljótt hefur verið um

Þrælar hafa verið eðli­legur hluti af sam­fé­lags­gerð Evr­ópu sér­stak­lega framan af og taldir hafa verið 5-15% af fólks­fjölda. Það er alveg hreint ótrú­legt hvað hljótt hefur verið um þetta ves­al­ings fólk. Hver sem er gat lent í því að verða hneppt í þræl­dóm. Það gátu verið hópar eða þjóð­flokkar sem töp­uðu í bar­dögum og gerðir að þrælum sig­ur­veg­ar­ans. Fólk gat verið dæmt til þrælk­unar fyrir afbrot eða skuld­ir. Margir hafa hrein­lega fæðst inn í þræl­dóm. Á Norð­ur­löndum var þrælum skipt í tvo meg­in­flokka, eftir kyni; þræla og amb­átt­ir. Þegar fólk var á annað borð orðið þrælar hafði það litlar líkur til að eiga aft­ur­hvarf til eðli­legs lífs. Þau voru brenni­merkt eða lík­am­lega afskræmd fyrir lífs­tíð og báru það merki alla ævi.

Höfð­ingja­veldi forn­aldar var feðra­veldi fyrst og fremst. Ég held að það hafi ekki verið spenn­andi hlut­skipti að vera kona þar þótt þeirri mýtu sé stundum haldið á lofti. Þær voru tölu­vert mikið rétt­laus­ari en karl­ar, þótt ein­hverjar und­an­tekn­ingar hafi verið á því og alls ekk­ert jafn­rétti milli kynj­anna. Forn­leifa­rann­sóknir á Norð­ur­löndum sýna hátt hlut­fall vannær­ingar meðal stúlku­barna sem hafa greini­lega ekki fengið jafn vel að borða og bræður þeirra. Þótt konum væru tryggð ákveðin grund­vallar rétt­indi þá voru þær samt líka eign eig­in­manns síns og föð­ur. Karlar gátu átt margar konur og fjöl­kvæni víða stund­að. Margar frjálsar konur urðu frillur höfð­ingja. Gam­alt orð­tak seg­ir: Betra er að vera góðs manns frilla en gefin illa. Hér er að sjálf­sögðu ekki átt við greind­ar­far heldur þann almenna sið að feður gáfu eða seldu manni dóttur sína og jafn­vel án hennar sam­þykkis eða vilja.

Þræla­haldið hefur tekið mik­inn kipp í aðdrag­anda og upp­gangi vík­inga­tíma­bils­ins svo­kall­aða. Við­skipti með manns­líf voru uppi­staðan í hag­kerfi vík­ing­anna. Helsta ástæðan fyrir árásum þeirra var til að ná í unga menn og konur og hneppa í ánauð. Gull og silfur og önnur verð­mæti voru bara bón­us. Full­orðnir menn og vopn­færir voru drepnir til að tak­marka þá hættu sem gæti stafað af þeim síð­ar. Vík­ing­arnir voru fyrst og fremst þræla­salar og ekk­ert ósvip­aðir þeim sem seinna rændu fólki í Afr­íku. Sam­bæri­legur hópur í dag væri lík­lega hryðju­verka­sam­tökin sem kenna sig við íslamskt ríki.

Kyn­lífs­á­nauð og erf­ið­is­vinna

Eftir að hafa verið fang­aðir var þræl­unum skipt í hópa. Flestir voru seldir á þræla­mörk­uð­um. Barn­ungar og óspjall­aðar stúlkur voru gjarnan seldar til Mið­aust­ur­landa og end­uðu í kyn­lífs­á­nauð í ein­hverju haremi. Efnað fólk var selt fjöl­skyldu sinni gegn háu lausn­ar­gjaldi. Vík­ing­arnir héldu gjarnan sterk­byggð­ustu strák­unum eftir og tóku þá með sér heim þar sem þeir voru látnir strita við erf­ið­is­vinnu. Hinn mikli upp­gangur þess­arar hræði­legu atvinnu­starf­semi og vax­andi krafan um fleiri og stærri skip krafð­ist auk­ins vinnu­afls. Það hefur tekið marga mán­uði og fjölda manns að smíða eitt haf­fært skip. Álíka mikil vinna hefur farið í segla­gerð­ina. Það er alveg ljóst á forn­leifa­rann­sóknum á þeim stöðum og aðbún­aði þar sem þessi vinna fór fram að hún hefur að mestu verið unnin af þrælum og amb­áttum en frjálst fólk aðeins séð um verk­stjórn og eft­ir­lit. Þetta hefur verið þrælk­un­ar­vinna í bók­staf­legri merkingu. Hlut­fall þræla á Norð­ur­löndum á vík­inga­tíma­bil­inu hlýtur að hafa marg­fald­ast á frekar stuttum tíma.

Amb­áttir sem ekki kunnu að spinna voru not­aðar til almennra starfa og sem kyn­lífs­þrælar og urðu fyrir alveg hreint yfir­gengi­legu kyn­ferð­is­legu ofbeldi og voru reglu­lega fórn­ar­lömb hópnauð­gana og flestum mönnum frjálst að gera við þær það sem þeim sýnd­ist. Þetta ógeðs­lega atriði telst nokkuð stað­fest í heim­ild­um. Amb­áttir gátu líka átt það á hættu að verða fórn­ar­lömb mann­fórna við trú­arat­hafnir og útfar­ir. Eins og margir aðrir þá horfði ég á norsku þætt­ina Exit af miklum áhuga. Það kom mér á óvart en þegar ég fylgd­ist með þátt­unum varð mér sífellt hugsað til alls þess sem ég hef lesið mér til um vík­ing­ana og sá sama­sem­merki víða, sama drullan en á ólíkum tíma. Báðir kúlt­úrar deila sömu gildum og lífs­sýn; græðgi, drykkju­skap, karl­mennsku­brjál­æði, kven­fyr­ir­litn­ingu og kyn­ferð­is­legu ofbeldi, eins og eitt­hvað hyl­djúpt ginn­ungagap fíkn­ar. Jafn­vel spak­yrðin fannst mér svip­uð.

Eitt það allra hræði­leg­asta sem til­heyrði þessum þræla­biss­ness var lim­lest­ing sú sem fram­kvæmd var á ung­lings­drengj­um. Þá var pung­ur­inn skor­inn af þeim eða eistun kramin eða fjar­lægð. Aðgerð­irnar og sóða­skap­ur­inn voru slíkar að margir drengir lifðu þetta ekki af. Þetta virð­ist samt frekar hafa verið regla frekar en und­an­tekn­ing því geld­ingar þóttu betri þrælar og hærra verð fékkst fyrir þá en ógelda á mörk­uð­um. Svo miklu mun­aði á verði að aðgerðin var talin borga sig. Svona geld­ing veldur bein­sjúk­dómi og hafa lík­ams­leifar fund­ist hér við forn­leifa­upp­gröft á Íslandi af ein­stak­lingum sem greini­lega voru haldnir þessum sjúk­dómi.

Ég hef enga trú á þeim sögum sem sagðar hafa verið um land­nám Íslands og tel þær greini­lega póli­tískar eft­irá­skýr­ingar og skáld­skap meðal ann­ars í þeim til­gangi að hreinsa okkur af öllu þræla­blóði. Ég trúi því ekki að hingað hafi verið ein­hverjir miklir búferla­flutn­ingar frá Nor­egi eða norskir bændur séð hér ein­hver spenn­andi tæki­færi í land­bún­aði. Ég held að Ísland hafi alltaf verið norsk veiði­stöð og sú starf­semi hafi að mestu leyti verið mönnuð þræl­um. Á vík­inga­öld­inni, sem stóð frá ca. 750-1100 átti mikil upp­sveifla sér stað í Nor­egi og ég held að iðn­að­ur­inn hér hafi byggst nokkuð hratt upp í sam­ræmi við hana. Nokkrir höfð­ingjar í Nor­egi stóðu í nokkuð ábóta­sömum hern­aði sem var þó reyndar meira í ætt við glæp­a­starf­semi bæði nú og á þeirra tíma mæli­kvarða. Hér var fram­leiddur mat­ur, hrá­járn til skipa­gerð­ar, vefn­að­ar­vara og ein­hver hluti segla­gerðar og annað smá­legt sem þörf var á til að halda vík­inga­starf­sem­inni gang­andi. Ég held að þrælar hafi jafn­vel verið flokk­aðir eftir lík­ams­burðum og sterkir menn og hraustir sér­valdir til að vera sendir til Íslands og strita þar við erf­ið­is­vinnu í kulda og vos­búð fyrir austan eða vestur á fjörð­um, langt fjarri fjöl­skyldu og blóm­legum heima­hög­um.

Vist­ar­bandið sér­ís­lenskt afbrigði þræla­halds

Smátt og smátt fjar­aði þessi vík­inga­stemn­ing út. Fólkið sem varð fyrir þessu lærði að verja sig og skipu­leggja og kom sér upp vopnum og vörn­um. Skyndi­árása­að­ferðin sem vík­ing­arnir höfðu áður beitt með svo góðum árangri varð fyr­ir­sjá­an­leg og auð­hrund­ið. Sjálf­um­glaðir og kok­hraustir gengu vík­ing­arnir í gildrur og voru gjörsigr­að­ir. Róm­ar­kirkja var ekk­ert sér­stak­lega spennt fyrir sjó­ræn­ingjum og þræla­haldi og páfar og bisk­upar keppt­ust við að setja þræla­við­skiptum skorð­ur. Hún bann­aði að hneppa kristið fólk í þræl­dóm og þar með lok­uðu þræla­auð­lind­irnar á Írlandi og Bret­landseyj­um. Með kristn­inni kom líka fyrst hug­myndin um sál­ina og ef allar mann­eskjur hefðu sál þá hefðu þrælar hana líka. Útsend­arar kirkj­unnar áttu það jafn­vel til að frelsa og skíra þræla, eig­endum þeirra til ómælds fjár­skaða. Kristnin breidd­ist afar hratt út og vara­samt að eiga páfann að óvini. Það fór svo að þræla­hald fjar­aði út í Evr­ópu og þótti hvorki kristi­legt né sivi­liserað og þró­að­ist frekar til bænda­á­nauð­ar. Það við­gekkst lengst í Norður Evr­ópu þar sem gamlir krimmar fundu leiðir til að ferja slav­neskt fólk, sem þá var ekki krist­ið, eftir fljótum Rúss­lands og selja það á þræla­mörk­uðum í Múslímskum lönd­um. Mér skilst að enska orðið slave vísi til þess.

Þegar höfð­ingjar og kon­ungar Norð­ur­landa tóku kristni var þeim eflaust ekki stætt á öðru en frelsa þræla sína og þræla­hald var loks bannað á Norð­ur­lönd­um. Ég velti því samt oft fyrir mér hvort það hafi hugs­an­lega haldið áfram hér. Mig grunar að margur höfð­ing­inn hafi siglt öllum þrælum sínum hingað áður en hann tók skírn, verið með hreinan skjöld heima í Norge en haldið áfram að starf­rækja ólög­leg aflands­fé­lög hér sem eng­inn vissi af. Ég veit það ekki en mig grunar það. Af ein­hverjum ástæðum var aldrei þörf fyrir bænda­á­nauð hér. En um svipað leyti og hún dó út á meg­in­land­inu tókum við upp afbrigði af henni sem kall­að­ist vist­ar­band þar sem fjórð­ungur þjóð­ar­innar var þving­aður til ein­lífis vinnu­mennsku. Ein­hverra hluta vegna hefur þræla­hald aldrei verið form­lega afnumið á Íslandi.

Ég er þess algjör­lega full­viss að það hafi verið þrælar og amb­áttir sem byggðu þetta land og það sé þeirra blóð sem rennur í æðum okk­ar. Ég veit ekki með ykkur en ég er stoltur af þeim upp­runa. Mér finnst snöggtum skárra að vera kom­inn af harð­gerðu og stoltu fólki, sem beitt var mis­rétti heldur en morð­óðum og fégráð­ugum þræla­höld­urum og nauðgur­um.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þeir skipta þúsundum, tannburstarnir í norska skóginum.
Tannburstarnir í skóginum
Jordan, tannburstaframleiðandinn þekkti, hefur auglýst eftir notuðum tannburstum sem áhugi er á að reyna að endurvinna. Í norskum skógi hafa fleiri þúsund tannburstar frá Jordan legið í áratugi og rifist er um hver beri ábyrgð á að tína þá upp.
Kjarninn 30. september 2022
Orri Hauksson, forstjóri Símans.
Síminn vill greiða hluthöfum 31,5 milljarða vegna sölunnar á Mílu – og svo sennilega meira
Franska fyrirtækið Ardian er búið að gera upp við Símann vegna kaupanna á Mílu. Síminn ætlar að leggja tillögu um að greiða hluthöfum 31,5 milljarða króna af söluandvirðinu fyrir hluthafafund í lok október.
Kjarninn 30. september 2022
Á fjórum stöðum streymir gas upp af leiðslunni í Eystrasalti.
„Um viljaverk var að ræða“
Götin á Nord Stream-gasleiðslunum er mjög stór og gríðarlegt magn metans streymir enn út í andrúmsloftið. Danir og Svíar ætla að gæta þess að á fundi öryggisráðs Sþ í kvöld verði fjallað um staðreyndir, „nefnilega þær að um viljaverk var að ræða“.
Kjarninn 30. september 2022
Fleiri íbúar landsbyggðarinnar en höfuðborgarsvæðisins telja sig hafa verið bitna af lúsmýi og mest er aukningin á Norðurlandi.
Lúsmýið virðist hafa náð fótfestu á Norðurlandi í sumar
Áttunda sumarið í röð herjaði lúsmýið á landann. Nærri þrefalt fleiri landsmenn telja sig hafa verið bitna af lúsmýi í sumar, tvöfalt fleiri en fyrir þremur árum. Mest var aukningin á Norðurlandi.
Kjarninn 30. september 2022
Í austurvegi
Í austurvegi
Í austurvegi – Deng Xiaoping - seinni hluti 邓小平 下半
Kjarninn 30. september 2022
Gatnamótin sem um ræðir eru við norðurenda stokksins og yrðu mislæg, en þó í plani við umhverfið í kring.
Borgin vill sjá útfærslu umfangsminni gatnamóta við mynni Sæbrautarstokks
Allt að sex akreinar verða á hluta Kleppsmýrarvegar samkvæmt einu tillögunni að nýjum mislægum gatnamótum við mynni Sæbrautarstokks sem lögð var fram í matsáætlun. Reykjavíkurborg vill að umfangsminni gatnamót verði skoðuð til samanburðar.
Kjarninn 30. september 2022
Gylfi Helgason
Staða menningarmála: Fornleifar
Kjarninn 30. september 2022
Vilhjálmur Árnason (t.v.) er fyrsti flutningsmaður tillögunnar. Bergþór Ólason þingmaður Miðflokksins er á meðal alls 22 meðflutningsmanna Vilhjálms.
Yfir tuttugu þingmenn vilja að Ísland verði leiðandi í rannsóknum á hugvíkkandi efnum
Stór hópur þingmanna úr öllum flokkum nema Vinstrihreyfingunni – grænu framboði vill sjá heilbrigðisráðherra skapa löglegan farveg fyrir rannsóknir á virka efninu í ofskynjunarsveppum hér á landi, þannig að Ísland verði „leiðandi“ í rannsóknum á efninu.
Kjarninn 30. september 2022
Meira úr sama flokkiÁlit