Í þá tíð… Byltingarmanni banað með ísöxi

Byltingarmaðurinn rússneski Leon Trotský var myrtur með ísöxi af útsendara Stalíns árið 1940. Morðvopnið komst nýlega í hendur safnara sem kom því fyrir á safni.

Trotský var einn af forvígismönnum kommúnista sem tóku völdin í Rússlandi árið 1917. Hann var kominn af bændum af gyðingaættum í Úkraínu.
Auglýsing

Klíkan sem tók völdin í Rúss­landi eftir bylt­ing­una fyrir réttri öld síðan var skipuð mörgum sví­virði­legum ill­virkj­um, en helstu framá­menn­irnir í þessum hópi og sam­böndin þeirra á milli vekja enn áhuga. Það und­ir­strik­að­ist enn nú fyrir skemmstu þegar fréttir bár­ust af því að ísöxin sem notuð var til að bana Leon Trot­ský kom í ljós eftir að hafa verið týnd í ára­tugi.

Í fram­varð­ar­sveit bylt­ing­ar­manna

Bol­sé­vikar náðu völdum í Rúss­landi árið 1917, nokkru eftir að Niku­lás keis­ari hafði verið settur af. Þar fór fremstur í flokki Vla­dimír Ilýits Úlýa­nov Lenín, en einn af hans nán­ustu sam­verka­mönnum var fyrr­nefndur Trot­ský.

Trot­ský fædd­ist í Úkra­ínu árið 1879, sonur sæmi­lega stöndugra bænda af gyð­inga­ætt­um. Þegar Lev Dav­idóvits Bron­stein, eins og hann var nefnd­ur, var níu ára var hann sendur til náms í borg­inni Odessa. Borgin sú var ólík flestum rúss­neskum borg­um, suðu­pottur fólks og hug­mynda úr mörgum átt­um, og er getum leitt að því að þarna hafi pilt­ur­inn orðið fyrir áhrifum sem gerðu hann að alþjóða­sinna.

Ungur fór Lev Bron­stein að hneigj­ast að Marx­isma og tók að starfa með rót­tækum öflum innan verka­lýðs­hreyf­ing­ar­inn­ar. Fyrir það var hann fang­els­aður árið 1898 og tveimur árum síðar var hann sendur í útlegð til Síber­íu.

Hann hneigðist ungur til sósíalisma og komst í kast við lögin. Árið 1902 flúði hann land og tók upp nafnið Leon Trotský.Þaðan slapp hann árið 1902 og komst til Eng­lands á fölsuðum skil­ríkjum með nafn­inu Leon Trot­ský. Í Englandi hitti hann marga skoð­ana­bræður sína sem höfðu flúið Rúss­land, meðal ann­ars Lenín, en þeir voru framan af á önd­verðum meiði sós­í­al­ism­ans, þar sem Trot­ský var „men­sé­viki“ og hneigð­ist að lýð­ræð­is­legri aðferðum en Lenín og bol­sé­vik­ar.

Þegar ástandið í Rúss­landi fór að taka á sig form bylt­ingar árið 1905, eftir fjöldamorð keis­ara­varða á frið­sömum mót­mæl­endum (sem fjallað var um í fyrri pistli), hélt Trot­ský heim á leið en þegar róst­urnar dofn­uðu var hann aftur sendur í útlegð til Síber­íu, þaðan sem hann slapp – aftur – árið 1907.

Næstu tíu ár gerði Trot­ský víð­reist. Hann bjó í Vín um hríð, var frétta­rit­ari í Balkan­stríð­un­um, fór svo til Sviss, Par­ísar og Spán­ar. Eins og flestir for­víg­is­menn sós­í­alista var hann and­vígur þátt­töku Rúss­lands í Fyrri heims­styrj­öld­inni. Hann var af þeim sökum rek­inn bæði frá Frakk­landi og Spáni og var staddur í New York þegar fréttir bár­ust af bylt­ing­unni í Rúss­landi.

Trot­ský hélt þegar af stað aftur til Rúss­lands og eftir að hann hafði skipt yfir í hóp bol­sé­vika varð hann lyk­il­maður í valda­töku þeirra í Petr­ograd (síðar Lenín­grad og nú St. Pét­urs­borg), áður en Lenín sneri sjálfur heim.

Trot­ský var her­for­ingi bol­sé­vika í átök­unum við stjórn­ar­her Alex­and­ers Ker­en­skýs, sem hafði stýrt rúss­nesku stjórn­inni sem tók við eftir að keis­ar­anum var steypt af stóli.

Eftir að bol­sé­vikar höfðu tekið völdin var Trot­ský skip­aður utan­rík­is­ráð­herra, og hans fyrsta verk var að hefja vopna­hlé­svið­ræður við Þýska­land og banda­menn þeirra. Eftir að samn­ingar tók­ust tók Trot­ský að sér að vera yfir­maður her­afl­ans, þar sem hans beið það mikla verk að mynda Rauða her­inn úr rústum keis­ara­hers­ins.

Það gekk að óskum, miðað við að Rauði her­inn vann fulln­að­ar­sigur á Hvít­liðum and-komm­ún­ista í borg­ara­styrj­öld­inni sem lauk 1920. Trot­ský lagði mikla áherslu á aga og fag­mennsku í röðum hers­ins og réði meira að segja for­ingja úr keis­ara­hern­um. Nálgun hans var umdeild og afl­aði hann sér margra óvild­ar­manna innan for­ystu­sveitar komm­ún­ista, meðal ann­ars Stalíns.

Trotský stýrði endurreisn Rauða hersins og stýrði hinum til sigurs í rússnesku borgarastyrjöldinni.

Þó var flestum ljóst að Trot­ský stóð Lenín næst að völdum á þessum tíma. Ekki var hann hið ein­asta for­ingi her­afl­ans, heldur var hann líka einn af fimm með­limum í hinni fyrstu Polit­buro, valda­mestu stofnun Komm­ún­ista­flokks­ins, og var höf­undur stefnu­yf­ir­lýs­ingar Kom­intern, alþjóða­sam­bands komm­ún­ista­flokka árið 1919.

Ókrýnda arf­tak­anum bolað í burtu

Hann var hins vegar ekki eins sleipur póli­tíkus og margir félaga hans, og þegar Lenín veikt­ist árið 1922 tóku hinir þrír með­limir Polit­buro, Grígorí Zinovjeff, Lev Kameneff og Stalín, sig saman gegn honum og mynd­uðu eins konar þrí­veldi, eða tríum­vírat.

Lenín batn­aði nokkuð á tíma­bili og nýtti tím­ann til að rita skýrslu um fram­tíð flokks­ins þar sem hann fór meðal ann­ars yfir mann­kosti helstu und­ir­manna sinna. Þar var­aði hann við upp­gjöri milli Trot­skýs og Stalíns og lagði hann meðal ann­ars til að sá síð­ar­nefndi yrði settur af sem aðal­rit­ari flokks­ins.

Auglýsing

Það kom hins vegar ekki til fram­kvæmda – aug­ljós­lega – og eftir að annað heila­blóð­fall lagði Lenín að velli árið 1923, var Stalín búinn að tryggja ítök sín innan flokks­ins og stjórn­kerf­is­ins.

Umsvifa­laust var farið að grafa undan Trot­ský á vett­vangi flokks­ins. Stefna hans um alþjóð­lega bylt­ing­ar­hreyf­ingu sós­í­alista og „var­an­lega bylt­ingu“ var töluð niður sem trú­villa úr her­búðum men­sé­vika og lítið var gert úr fram­lagi hans til bylt­ing­ar­inn­ar.

Loks var honum bolað úr stól sem hern­að­ar­kommisar árið 1925 og næstu miss­eri var hann rek­inn úr Polit­buro, mið­stjórn flokks­ins og loks flokknum sjálf­um.

Útlegð

Árið 1928 var Trot­ský sendur í útlegð til Kasakstan og ári síðar var hann rek­inn úr landi. Hann kom sér fyrst fyrir í Tyrk­landi, þá Frakk­landi og Nor­egi, en þegar honum var ekki lengur vært þar, sökum þrýst­ings frá Sov­ét­ríkj­unum kom hann sér til Mexíkó árið 1936.

Í hreins­un­unum sem Stalín stóð fyrir á næstu árum voru stuðn­ings­menn Trot­skýs ræstir út úr stjórn­kerf­inu, og Trot­ský sjálfur dæmdur fjar­ver­andi fyrir land­ráð.

Trot­ský hafði komið sér, konu sinni Natalíu og börnum fyrir í úthverfi Mexík­ó­borgar og vann þar við skriftir og að fram­gangi sós­í­al­ism­ans og var óspar á gagn­rýni á Stalín. Hann var meðal ann­ars í nánum sam­skiptum við lista­manna­hjónin Diego Rivera og Fridu Kahlo, sem höfðu haft milli­göngu um að Trot­ský var boðið hæli í Mexíkó.

Myrtur í annarri til­raun

Stalín gat ekki unað fjanda sínum það að reyna að grafa undan sér og sam­þykkti árið 1939 áætlun um að ráða Trot­ský af dög­um.

Eftir að Lenín féll frá tók Stalín öll völd í Sovétríkjunum og bolaði sínum gamla fjandmanni í burtu.

Áætl­unin var tví­þætt. Ann­ars vegar var mexíkóskur lista­mað­ur, David Alfaro Siqueiros að nafni, sem var einnig útsend­ari NKVD (for­vera KGB) lát­inn fara fyrir sveit byssu­manna sem dul­bjó sig sem lög­reglu­menn. Þeir létu byssu­kúlum rigna yfir hús fjöl­skyld­unnar nótt eina í maí árið 1940, en Trot­ský og kona hans sluppu ómeidd.

Hins vegar var ungur Spán­verji, Ramon Mercader, til­bú­inn til að klára verk­ið. Sá hafði verið feng­inn til að flytja til Mexíkó tveimur árum áður og koma sér í mjúk­inn hjá Trot­ský.

Þremur mán­uðum eftir fyrra til­ræðið kom Mercader að húsi Trot­skýs, einu sinni sem oft­ar, nema nú sagði hann við líf­verð­ina að hann hafi ritað grein sem hann vildi bera undir „hinn gamla“ eins og hann sagði.

Mercader kom vopn­aður byssu, hníf og ísöxi sem hann faldi í sam­an­brotnum frakka sem hann hafði undir hend­inni. Hann ætl­aði sér að sleppa eftir verkn­að­inn og því vildi hann forð­ast í lengstu lög að nota byss­una.

Trot­ský hleypti unga mann­inum inn og sett­ist niður við skrif­borð sitt til að lesa grein­ina. Mercader beið ekki boð­anna og keyrði öxina í höfuð Trot­skýs. Áætl­unin gekk hins vegar ekki upp því að Trot­ský rak upp óp og réð­ist á Mercader. Verð­irnir komu fljótt aðvíf­andi og börðu árás­armann­inn nær til ólíf­is, en Trot­ský kall­aði á þá að drepa hann ekki. „Ekki drepa hann! Hann verður að tala!“ á hann að hafa sagt.

Spænskur kommúnisti réði Trotský af dögum á skrifstofu hans í Mexíkó árið 1940.

Trot­ský lést af sárum sínum dag­inn eft­ir, 60 ára að aldri, en Mercader var dæmdur til 20 ára fang­els­is­vist­ar. Sov­ét­ríkin sóru af sér öll tengsl við morð­ið, en eftir að Mercader var sleppt úr haldi var honum boðið til Kúbu þar sem hann lést árið 1978.

Roquella, eig­in­kona hans, sagði að síð­ustu orð hans á dán­ar­beð­inu hafi verið „Ég heyri það stöðugt. Ég heyri öskr­ið. Ég veit að hann bíður mín hinum meg­in.“

Öxin finnst

Ísöxin sem varð Trotský að bana kom nýlega í ljósÍsöxin var, eins og önnur sönn­un­ar­gögn í mál­inu, í vörslu lög­regl­unnar þar til að lög­reglu­maður einn, Alfredo Salas, tók hana með sér heim, að eigin sögn í þeim til­gangi að varð­veita hana. Hann gaf dóttur sinni hana og sú geymdi öxina undir rúmi sínu í 40 ár.

Dóttirin Ana vildi fá eitt­hvað fyrir sinn snúð og banda­rískur safn­ari, Keith Melton, sem hafði leitað að öxinni um árarað­ir, keypti hana loks og hefur nú komið henni fyrir á safni.

Melton seg­ist full­viss um að þetta sé öxin, enda sé hún af sömu stærð og gerð og vopnið og auk þess sjá­ist enn merki eftir blóð­ugt fingrafar morð­ingj­ans.

Ísöxin sem varð Trotský að bana kom nýlega í ljós

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Endurvinnsluhlutfall umbúðaúrgangs innan við 50 prósent hérlendis
Heildarmagn umbúðaúrgangs hérlendis var um 151 kíló á hvern einstakling árið 2019. Endurvinnsluhlutfallið lækkar á milli ára en um fjórðungur plastumbúða ratar í endurvinnslu samanborið við rúmlega 80 prósent pappírs- og pappaumbúða.
Kjarninn 27. september 2021
Talning atkvæða í Borgarnesi og meðferð kjörgagna hefur verið mál málanna í dag.
Talningarskekkjan í Borgarnesi kom í ljós um leið og einn bunki var skoðaður
Engin tilmæli voru sett fram af hálfu landskjörstjórnar um endurtalningu atkvæða í Norðvesturkjördæmi. Kjarninn ræddi við Inga Tryggvason formann yfirkjörstjórnar í kjördæminu um ástæður þess að talið var aftur og meðferð kjörgagna.
Kjarninn 27. september 2021
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR.
Lífskjarasamningurinn heldur – „Ánægjuleg niðurstaða“
Formaður VR segist vera létt að lífskjarasamningurinn haldi. Engin stemning hafi verið hjá atvinnulífinu né almenningi að fara í átök við þessar aðstæður.
Kjarninn 27. september 2021
Sigurjón Njarðarson
Hrunið 2008-2021
Kjarninn 27. september 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Siðspillandi ómenning: Um viðtökur jazztónlistar á Íslandi
Kjarninn 27. september 2021
Olaf Scholz, fjármálaráðherra í fráfarandi ríkisstjórn og leiðtogi Jafnaðarmannaflokksins, mætir á kosningavöku flokksins í gær.
„Umferðarljósið“ líklegasta niðurstaðan í Þýskalandi
Leiðtogi Jafnaðarmannaflokksins hefur heitið því að Þjóðverjar fái nýja ríkisstjórn fyrir jól. Það gæti orðið langsótt í ljósi sögunnar. Hann vill byrja á að kanna jarðveginn fyrir stjórn með Græningjum og Frjálslyndum demókrötum.
Kjarninn 27. september 2021
Ákveðið hefur verið að telja atkvæðin í Suðurkjördæmi að nýju.
Talið aftur í Suðurkjördæmi
Yfirkjörstjórn í Suðurkjördæmi hefur ákveðið að verða við beiðnum sem bárust frá nokkrum stjórnmálaflokkum um að telja öll atkvæðin í Suðurkjördæmi aftur.
Kjarninn 27. september 2021
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, í leiðtogaumræðum fyrir kosningar.
Með óbragð í munni – Mikilvægt að framkvæmd kosninga sé með réttum hætti
Þorgerður Katrín segir að endurtalningin í Norðvesturkjördæmi dragi fram umræðu um jafnt atkvæðavægi. „Það er nauðsynlegt að fá hið rétta fram í þessu máli.“
Kjarninn 27. september 2021
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...