Í þá tíð… Byltingarmanni banað með ísöxi

Byltingarmaðurinn rússneski Leon Trotský var myrtur með ísöxi af útsendara Stalíns árið 1940. Morðvopnið komst nýlega í hendur safnara sem kom því fyrir á safni.

Trotský var einn af forvígismönnum kommúnista sem tóku völdin í Rússlandi árið 1917. Hann var kominn af bændum af gyðingaættum í Úkraínu.
Auglýsing

Klíkan sem tók völdin í Rúss­landi eftir bylt­ing­una fyrir réttri öld síðan var skipuð mörgum sví­virði­legum ill­virkj­um, en helstu framá­menn­irnir í þessum hópi og sam­böndin þeirra á milli vekja enn áhuga. Það und­ir­strik­að­ist enn nú fyrir skemmstu þegar fréttir bár­ust af því að ísöxin sem notuð var til að bana Leon Trot­ský kom í ljós eftir að hafa verið týnd í ára­tugi.

Í fram­varð­ar­sveit bylt­ing­ar­manna

Bol­sé­vikar náðu völdum í Rúss­landi árið 1917, nokkru eftir að Niku­lás keis­ari hafði verið settur af. Þar fór fremstur í flokki Vla­dimír Ilýits Úlýa­nov Lenín, en einn af hans nán­ustu sam­verka­mönnum var fyrr­nefndur Trot­ský.

Trot­ský fædd­ist í Úkra­ínu árið 1879, sonur sæmi­lega stöndugra bænda af gyð­inga­ætt­um. Þegar Lev Dav­idóvits Bron­stein, eins og hann var nefnd­ur, var níu ára var hann sendur til náms í borg­inni Odessa. Borgin sú var ólík flestum rúss­neskum borg­um, suðu­pottur fólks og hug­mynda úr mörgum átt­um, og er getum leitt að því að þarna hafi pilt­ur­inn orðið fyrir áhrifum sem gerðu hann að alþjóða­sinna.

Ungur fór Lev Bron­stein að hneigj­ast að Marx­isma og tók að starfa með rót­tækum öflum innan verka­lýðs­hreyf­ing­ar­inn­ar. Fyrir það var hann fang­els­aður árið 1898 og tveimur árum síðar var hann sendur í útlegð til Síber­íu.

Hann hneigðist ungur til sósíalisma og komst í kast við lögin. Árið 1902 flúði hann land og tók upp nafnið Leon Trotský.Þaðan slapp hann árið 1902 og komst til Eng­lands á fölsuðum skil­ríkjum með nafn­inu Leon Trot­ský. Í Englandi hitti hann marga skoð­ana­bræður sína sem höfðu flúið Rúss­land, meðal ann­ars Lenín, en þeir voru framan af á önd­verðum meiði sós­í­al­ism­ans, þar sem Trot­ský var „men­sé­viki“ og hneigð­ist að lýð­ræð­is­legri aðferðum en Lenín og bol­sé­vik­ar.

Þegar ástandið í Rúss­landi fór að taka á sig form bylt­ingar árið 1905, eftir fjöldamorð keis­ara­varða á frið­sömum mót­mæl­endum (sem fjallað var um í fyrri pistli), hélt Trot­ský heim á leið en þegar róst­urnar dofn­uðu var hann aftur sendur í útlegð til Síber­íu, þaðan sem hann slapp – aftur – árið 1907.

Næstu tíu ár gerði Trot­ský víð­reist. Hann bjó í Vín um hríð, var frétta­rit­ari í Balkan­stríð­un­um, fór svo til Sviss, Par­ísar og Spán­ar. Eins og flestir for­víg­is­menn sós­í­alista var hann and­vígur þátt­töku Rúss­lands í Fyrri heims­styrj­öld­inni. Hann var af þeim sökum rek­inn bæði frá Frakk­landi og Spáni og var staddur í New York þegar fréttir bár­ust af bylt­ing­unni í Rúss­landi.

Trot­ský hélt þegar af stað aftur til Rúss­lands og eftir að hann hafði skipt yfir í hóp bol­sé­vika varð hann lyk­il­maður í valda­töku þeirra í Petr­ograd (síðar Lenín­grad og nú St. Pét­urs­borg), áður en Lenín sneri sjálfur heim.

Trot­ský var her­for­ingi bol­sé­vika í átök­unum við stjórn­ar­her Alex­and­ers Ker­en­skýs, sem hafði stýrt rúss­nesku stjórn­inni sem tók við eftir að keis­ar­anum var steypt af stóli.

Eftir að bol­sé­vikar höfðu tekið völdin var Trot­ský skip­aður utan­rík­is­ráð­herra, og hans fyrsta verk var að hefja vopna­hlé­svið­ræður við Þýska­land og banda­menn þeirra. Eftir að samn­ingar tók­ust tók Trot­ský að sér að vera yfir­maður her­afl­ans, þar sem hans beið það mikla verk að mynda Rauða her­inn úr rústum keis­ara­hers­ins.

Það gekk að óskum, miðað við að Rauði her­inn vann fulln­að­ar­sigur á Hvít­liðum and-komm­ún­ista í borg­ara­styrj­öld­inni sem lauk 1920. Trot­ský lagði mikla áherslu á aga og fag­mennsku í röðum hers­ins og réði meira að segja for­ingja úr keis­ara­hern­um. Nálgun hans var umdeild og afl­aði hann sér margra óvild­ar­manna innan for­ystu­sveitar komm­ún­ista, meðal ann­ars Stalíns.

Trotský stýrði endurreisn Rauða hersins og stýrði hinum til sigurs í rússnesku borgarastyrjöldinni.

Þó var flestum ljóst að Trot­ský stóð Lenín næst að völdum á þessum tíma. Ekki var hann hið ein­asta for­ingi her­afl­ans, heldur var hann líka einn af fimm með­limum í hinni fyrstu Polit­buro, valda­mestu stofnun Komm­ún­ista­flokks­ins, og var höf­undur stefnu­yf­ir­lýs­ingar Kom­intern, alþjóða­sam­bands komm­ún­ista­flokka árið 1919.

Ókrýnda arf­tak­anum bolað í burtu

Hann var hins vegar ekki eins sleipur póli­tíkus og margir félaga hans, og þegar Lenín veikt­ist árið 1922 tóku hinir þrír með­limir Polit­buro, Grígorí Zinovjeff, Lev Kameneff og Stalín, sig saman gegn honum og mynd­uðu eins konar þrí­veldi, eða tríum­vírat.

Lenín batn­aði nokkuð á tíma­bili og nýtti tím­ann til að rita skýrslu um fram­tíð flokks­ins þar sem hann fór meðal ann­ars yfir mann­kosti helstu und­ir­manna sinna. Þar var­aði hann við upp­gjöri milli Trot­skýs og Stalíns og lagði hann meðal ann­ars til að sá síð­ar­nefndi yrði settur af sem aðal­rit­ari flokks­ins.

Auglýsing

Það kom hins vegar ekki til fram­kvæmda – aug­ljós­lega – og eftir að annað heila­blóð­fall lagði Lenín að velli árið 1923, var Stalín búinn að tryggja ítök sín innan flokks­ins og stjórn­kerf­is­ins.

Umsvifa­laust var farið að grafa undan Trot­ský á vett­vangi flokks­ins. Stefna hans um alþjóð­lega bylt­ing­ar­hreyf­ingu sós­í­alista og „var­an­lega bylt­ingu“ var töluð niður sem trú­villa úr her­búðum men­sé­vika og lítið var gert úr fram­lagi hans til bylt­ing­ar­inn­ar.

Loks var honum bolað úr stól sem hern­að­ar­kommisar árið 1925 og næstu miss­eri var hann rek­inn úr Polit­buro, mið­stjórn flokks­ins og loks flokknum sjálf­um.

Útlegð

Árið 1928 var Trot­ský sendur í útlegð til Kasakstan og ári síðar var hann rek­inn úr landi. Hann kom sér fyrst fyrir í Tyrk­landi, þá Frakk­landi og Nor­egi, en þegar honum var ekki lengur vært þar, sökum þrýst­ings frá Sov­ét­ríkj­unum kom hann sér til Mexíkó árið 1936.

Í hreins­un­unum sem Stalín stóð fyrir á næstu árum voru stuðn­ings­menn Trot­skýs ræstir út úr stjórn­kerf­inu, og Trot­ský sjálfur dæmdur fjar­ver­andi fyrir land­ráð.

Trot­ský hafði komið sér, konu sinni Natalíu og börnum fyrir í úthverfi Mexík­ó­borgar og vann þar við skriftir og að fram­gangi sós­í­al­ism­ans og var óspar á gagn­rýni á Stalín. Hann var meðal ann­ars í nánum sam­skiptum við lista­manna­hjónin Diego Rivera og Fridu Kahlo, sem höfðu haft milli­göngu um að Trot­ský var boðið hæli í Mexíkó.

Myrtur í annarri til­raun

Stalín gat ekki unað fjanda sínum það að reyna að grafa undan sér og sam­þykkti árið 1939 áætlun um að ráða Trot­ský af dög­um.

Eftir að Lenín féll frá tók Stalín öll völd í Sovétríkjunum og bolaði sínum gamla fjandmanni í burtu.

Áætl­unin var tví­þætt. Ann­ars vegar var mexíkóskur lista­mað­ur, David Alfaro Siqueiros að nafni, sem var einnig útsend­ari NKVD (for­vera KGB) lát­inn fara fyrir sveit byssu­manna sem dul­bjó sig sem lög­reglu­menn. Þeir létu byssu­kúlum rigna yfir hús fjöl­skyld­unnar nótt eina í maí árið 1940, en Trot­ský og kona hans sluppu ómeidd.

Hins vegar var ungur Spán­verji, Ramon Mercader, til­bú­inn til að klára verk­ið. Sá hafði verið feng­inn til að flytja til Mexíkó tveimur árum áður og koma sér í mjúk­inn hjá Trot­ský.

Þremur mán­uðum eftir fyrra til­ræðið kom Mercader að húsi Trot­skýs, einu sinni sem oft­ar, nema nú sagði hann við líf­verð­ina að hann hafi ritað grein sem hann vildi bera undir „hinn gamla“ eins og hann sagði.

Mercader kom vopn­aður byssu, hníf og ísöxi sem hann faldi í sam­an­brotnum frakka sem hann hafði undir hend­inni. Hann ætl­aði sér að sleppa eftir verkn­að­inn og því vildi hann forð­ast í lengstu lög að nota byss­una.

Trot­ský hleypti unga mann­inum inn og sett­ist niður við skrif­borð sitt til að lesa grein­ina. Mercader beið ekki boð­anna og keyrði öxina í höfuð Trot­skýs. Áætl­unin gekk hins vegar ekki upp því að Trot­ský rak upp óp og réð­ist á Mercader. Verð­irnir komu fljótt aðvíf­andi og börðu árás­armann­inn nær til ólíf­is, en Trot­ský kall­aði á þá að drepa hann ekki. „Ekki drepa hann! Hann verður að tala!“ á hann að hafa sagt.

Spænskur kommúnisti réði Trotský af dögum á skrifstofu hans í Mexíkó árið 1940.

Trot­ský lést af sárum sínum dag­inn eft­ir, 60 ára að aldri, en Mercader var dæmdur til 20 ára fang­els­is­vist­ar. Sov­ét­ríkin sóru af sér öll tengsl við morð­ið, en eftir að Mercader var sleppt úr haldi var honum boðið til Kúbu þar sem hann lést árið 1978.

Roquella, eig­in­kona hans, sagði að síð­ustu orð hans á dán­ar­beð­inu hafi verið „Ég heyri það stöðugt. Ég heyri öskr­ið. Ég veit að hann bíður mín hinum meg­in.“

Öxin finnst

Ísöxin sem varð Trotský að bana kom nýlega í ljósÍsöxin var, eins og önnur sönn­un­ar­gögn í mál­inu, í vörslu lög­regl­unnar þar til að lög­reglu­maður einn, Alfredo Salas, tók hana með sér heim, að eigin sögn í þeim til­gangi að varð­veita hana. Hann gaf dóttur sinni hana og sú geymdi öxina undir rúmi sínu í 40 ár.

Dóttirin Ana vildi fá eitt­hvað fyrir sinn snúð og banda­rískur safn­ari, Keith Melton, sem hafði leitað að öxinni um árarað­ir, keypti hana loks og hefur nú komið henni fyrir á safni.

Melton seg­ist full­viss um að þetta sé öxin, enda sé hún af sömu stærð og gerð og vopnið og auk þess sjá­ist enn merki eftir blóð­ugt fingrafar morð­ingj­ans.

Ísöxin sem varð Trotský að bana kom nýlega í ljós

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Nicola Sturgeon fyrsti ráðherra Skotlands.
Stefnir á atkvæðagreiðslu um sjálfstætt Skotland í október 2023
Nicola Sturgeon leiðtogi Skoska þjóðarflokksins stefnir á að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands á ný næsta haust – með eða án leyfis bresku ríkisstjórnarinnar.
Kjarninn 28. júní 2022
Guðmundur Andri Thorsson
Ráfað um í Keflavíkurgöngu
Kjarninn 28. júní 2022
Samkvæmt tilkynningu frá Borgarlínu er gert ráð fyrir því að vagnar Borgarlínunnar byrji að ganga á milli Hamraborgar og Háskóla Íslands árið 2025, þrátt fyrir að framkvæmdum á þeim kafla verði ekki að fullu lokið þá.
Tímalínu framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu seinkað
Endurskoðuð tímaáætlun framkvæmda við fyrstu lotu Borgarlínu gerir ráð fyrir því að framkvæmdalok verði á árunum 2026 og 2027, en ekki 2024 eða 2025 eins og lagt var upp með. Samstilling við aðrar framkvæmdir, eins og Sæbrautarstokk, spila inn í.
Kjarninn 28. júní 2022
Það að vera kvenkyns lögmaður eykur líkur á að mál falli umbjóðandanum í vil samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kvenkyns lögmenn líklegri til að vinna mál í héraði
Kvenkyns málflytjendur skila betri árangri fyrir dómstólum og eldri dómarar eru líklegri til að dæma varnaraðila í vil en þeir sem yngri eru, samkvæmt nýrri íslenskri rannsókn.
Kjarninn 28. júní 2022
Örn Bárður Jónsson
Þungunarrof, samkynhneigð og kynusli
Kjarninn 28. júní 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Ætlar ekki að láta Seðlabankann afhenda sér gögn um ráðstöfun opinberra hagsmuna
Seðlabanki Íslands hefur ekki viljað leggja mat á hagsmuni almennings af birtingu upplýsinga um þá sem fengu að nýta sér fjárfestingaleið hans né af því að stöðugleikasamnirnir við kröfuhafa verði gerðir opinberir.
Kjarninn 28. júní 2022
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar.
Kristrún íhugar formannsframboð
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, segist „íhuga alvarlega“ að bjóða sig fram til formanns á landsfundi flokksins í október. Logi Einarsson tilkynnti um miðjan júní að hann muni ekki bjóða sig fram að nýju.
Kjarninn 28. júní 2022
„Bleika húsið“, heilsugæsla sem þjónustar konur í Mississippi er eina heilsugæslan í ríkinu sem veitir þungunarrofsþjónustu. Henni verður að öllum líkindum lokað innan nokkurra daga.
Síðustu dagar „bleika hússins“ í Mississippi
Eigandi einu heilsugæslunnar í Mississippi sem veitir þungunarrofsþjónustu ætlar að halda ótrauð áfram, í öðru ríki ef þarf, eftir að Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi rétt til þungunarrofs úr gildi.
Kjarninn 27. júní 2022
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...