Í þá tíð… Unternehmen Weserübung – Innrásir Þjóðverja í Danmörku og Noreg

Þjóðverjar réðust inn í Danmörku og Noreg.

Þýskir hermenn marsera í Bergen.
Þýskir hermenn marsera í Bergen.
Auglýsing

Á þessum degi fyrir réttum 77 árum, hinn 9. apríl árið 1940, hófu her­sveitir Þriðja rík­is­ins inn­rásir í Noreg og Dan­mörku. Aðgerðin var sam­þætt og sner­ist ann­ars vegar um að tryggja yfir­ráð yfir norsku strand­lengj­unni þaðan sem mátti flytja sænskt járn­grýti til hern­að­ar­fram­leiðslu Þjóð­verja og herja á skipa­sigl­ingar banda­manna í Norður Atl­ants­hafi, og hins vegar að taka danska flug­velli til að ná betri stöðu á Norð­ur­sjó og sigl­inga­leiðum inn í Eystra­salt.

Hrá­efn­is­flutn­ingar í brennid­epli

Þegar þarna var komið við sögu í Seinni heims­styrj­öld­inni höfðu Þjóð­verjar og Sov­ét­menn gert með sér griða­sátt­mála og skipt með sér Pól­landi, átök geisuðu um gjör­vallt Norð­ur­-Atl­ants­haf og Sov­ét­ríkin höfðu ráð­ist inn í Finn­land.

Fram­leiðsla stríðs­gagna í Þýska­landi reiddi sig á inn­flutt járn­grýti frá Norð­ur­-Sví­þjóð. Að vetri til var land­leiðin suður ófær og því þurfti að flytja hrá­efnið sjó­leiðis frá hafn­ar­borg­inni Nar­vik í Norð­ur­-Nor­egi.

Auglýsing

Þetta vissu Banda­menn jafn vel og Þjóð­verjar þannig að áætl­anir beggja gerðu ráð fyrir mik­il­vægi hafn­ar­inn­ar. Bretar höfðu meðal ann­ars fyr­ir­hugað að setja her­lið í land í Nor­egi og fara yfir Sví­þjóð til að koma Finnum til hjálpar í Vetr­ar­stríð­inu gegn Sov­ét­mönn­um. Það breytt­ist svo þegar Finnar sömdu um frið við Sov­ét­menn í mars 1940. Þess í stað var ákveðið að leggja tund­ur­dufl undan Nor­egs­strönd­um.

Nor­eg­ur, Sví­þjóð og Dan­mörk voru hins vegar hlut­laus ríki og það flækti málin þegar kom að því að rétt­læta það að beita her­valdi gegn þeim. Þarna var aðeins beðið eftir átyllu.

Árás í skjóli nætur

Átyllan sem Hitler beið eftir kom svo í febr­úar þetta ár þegar breskur tund­ur­spillir réð­ist um borð í þýskt flutn­inga­skip í norskri land­helgi. Í Berlín var þetta túlkað sem svo að Bretar væru til­búnir að virða hlut­leysi Nor­egs að vettugi og því var und­ir­bún­ingur inn­rás­ar­inn­ar, sem kall­að­ist Unter­neh­men Wes­erübung, kennd við ána Weser sem rennur í Norð­ur­sjó við Brem­en­haven, sett á fullt. Norski jað­ar­póli­tíkus­inn Vidkun Quisl­ing, sem lengi hafði dáðst að afrekum Hitlers og and­stöðu hans við komm­ún­isma, hafði nokkru áður hitt Hitler sjálfan, en í byrjun apríl hitti Quisl­ing útsend­ara Þjóð­verja í Kaup­manna­höfn og lét þeim í té þær upp­lýs­ingar sem hann hafði um varnir Nor­egs.

Fyrstu þýsku skipin létu úr höfn 3. apr­íl, tveimur dögum áður en Bretar hófu að dreifa tund­ur­dufl­un­um.

Hinn 9. apríl var svo látið til skarar skríða. Skip sigldu inn að Osló, og öðrum helstu borgum og bæj­um; Bergen, Stavan­ger, Þránd­heimi og svo vit­an­lega Nar­vik.

Á sama tíma geyst­ust þýskar her­sveitir yfir landa­mærin inn í Dan­mörku. Í báðum aðgerð­unum not­uð­ust Þjóð­verjar við fall­hlífa­her­sveitir til að taka yfir flug­velli, en það var í fyrsta sinn í sög­unni sem slíkum sveitum var beitt í hern­aði.

Búið fyrir hádeg­is­mat

Eins og gefur að skilja voru nokkuð hæg­ari heim­an­tökin að ráð­ast á Dan­mörku en Noreg þar sem ein landa­mæri skildu Dan­mörku frá Þýska­landi og land­svæðið er umtals­vert minna og auð­veld­ara yfir­ferð­ar.

Enda tóku aðgerðir í Dan­mörku skjótt af. Nokkrum klukku­stundum eftir að inn­rásin hófst höfðu dönsk stjórn­völd gef­ist upp, enda hót­uðu Þjóð­verjar að senda Luftwaf­fe, flug­her Þriðja rík­is­ins, af stað og láta sprengjum rigna yfir Kaup­manna­höfn. Mót­spyrna var gagns­laus og Danir sömdu um að gef­ast upp gegn því að fá að halda stjórn yfir inn­an­rík­is­mál­um.

Þýskur herbíll á götum danskrar borgar.

Sam­komu­lagið hélst nokkuð gott milli almenn­ings, stjórn­valda og her­liðs Þjóð­verja framan af stríði, en þegar komið var fram á árið 1943 hafði kergja meðal almenn­ings auk­ist stórum og farið var að bera á skemmd­ar­verkum gegn þýska hern­um. Það var ekki liðið og í sum­ar­lok var Dan­mörk form­lega sett undir beina þýska stjórn og í hönd fóru róst­ur­tímar þar sem and­spyrna jókst, sem og ofbeldi og harka her­námsliðs­ins, sem hélst allt til stríðsloka. Þegar þarna var komið höfðu þó flestallir gyð­ingar flúið land­ið. Af rúm­lega átta þús­und dönskum gyð­ingum féllu 477 í hendur Þjóð­verja og 70 voru drepn­ir.

Hörð mót­spyrna með aðstoð Banda­manna

Norð­menn voru í allt ann­ari aðstöðu, enda var landið hluti af áætl­unum Banda­manna sem voru með fjöl­mörg skip undan ströndum Nor­egs.

Víð­ast mættu Þjóð­verjar þó tak­mark­aðri mót­spyrnu, enda við ofurefli að etja fyrir norska her­lið­ið. Ein­kenni­leg til­viljun var þó að verki þegar her­skip sigldu inn að Osló. Krupp vopna­smiðjan þýska hafði lengi selt Norð­mönnum vopn og hafði látið stjórn­völdum í té upp­lýs­ingar um hvaða bún­aði Nor­egur hefði yfir að ráða. Þeim láð­ist þó að geta eld­gam­allar fall­byssu sem stað­sett var í virk­inu Oscars­borg í Osló­ar­firði.

Hafnarborgin Narvik var gríðarlega mikilvæg fyrir Þjóðverja til að halda uppi flutningi á járngrýti frá Svíþjóð.Skot þaðan sökktu for­ystu­skipi Þjóð­verja, en með því fór­ust fleiri hund­ruð skip­verjar, og keypti kon­ungs­fjöl­skyld­unni og rík­is­stjórn­inni tíma til að kom­ast undan með gull­forða rík­is­ins. Þrátt fyrir að Þjóð­verjar næðu síðar stjórn yfir öllu land­inu gafst norska stjórnin aldrei form­lega upp og var, að nafn­inu til, enn við völd.

Quisl­ing beið ekki boð­anna þegar ljóst var að Osló var fallin í hendur Þjóð­verja og lýsti því yfir í útvarps­ávarpi að hann hafi myndað rík­is­stjórn og tekið yfir stjórn lands­ins.

Á meðan var barist víða um land þar sem her­lið Banda­manna freist­aði þess að stöðva norð­ur­för Þjóð­verja. Þjóð­verjar lögðu undir sig Nar­vik strax á fyrsta degi, en öllum skipum þeirra þar fyrir utan var sökkt af breskum her­skip­um. Bæði lið lögðu mikla áherslu á að taka Nar­vik, en þróun mála á öðrum víg­stöðvum setti þá strik í reikn­ing­inn.

Þannig bar við að Þjóð­verjar hófu, hinn 10. maí, mikla leift­ur­sókn, blitzkrieg, inn í Frakk­land, Belg­íu, Hol­land og Lúx­emburg. Það gekk svo vel og hratt að Bretar máttu hafa sig alla að við að forða her­liði sínu frá frönsku hafn­ar­borg­inni Dunkerque á dauð­ans flótta.

Það gjör­breytti stöðu Breta sem vildu treysta sína eigin stöðu og drógu Banda­menn 25.000 manna lið sitt til baka frá Nor­egi. Síð­ustu her­menn Banda­manna yfir­gáfu Nar­vik hinn 8. júní og degi síðar lagði síð­asta norska her­deildin niður vopn.

Þjóð­verjar höfðu tekið stjórn­ina í Nor­egi, en ekki fyrr en eftir tveggja mán­aða bar­áttu, sem var það lengsta sem nokkur þjóð náði að halda út gegn Þjóð­verjum fyrir fall.

Her­námið og Quisl­ing-­stjórnin

Eins og fyrr sagði lýsti Quisl­ing því fljótt yfir að hann myndi stýra nýrri rík­is­stjórn, en honum varð ekki kápan úr því klæð­inu þar sem eng­inn virt­ist taka mark á hon­um. Hvorki rík­is­stjórnin sem var enn við völd og færði sig norðar eftir því sem Þjóð­verjar hertu tök­in, né Hákon kon­ung­ur, sem sömu­leiðis var á flótta en aftók með öllu að skipa Quisl­ing for­sæt­is­ráð­herra. Quisl­ing hafði enda ekk­ert til­kall til valda þar sem hann var átti ekki einu sinni sæti á þingi og flokkur hans, Nasjonal Sam­ling, var varla annað en félags­skapur í kringum for­mann sinn.

Þess í stað var skipuð ráð­gjafa­stjórn undir stjórn þýsks Reichskommisars, en þar voru að vísu aðeins með­limir Nasjonal Sam­ling. Quisl­ing fékk svo ákveðna upp­hefð árið 1942 þegar hann var gerður að yfir­manni nýrrar rík­is­stjórn­ar, flutti inn í kon­ungs­höll­ina og kvaðst hand­hafi þeirra valda sem í stjórn­ar­skrá var falið kon­ungi og þing­inu. Í raun var stjórn Quisl­ings þó aðeins lepp­stjórn fyrir Þjóð­verja, en eitt af fyrstu verkum stjórn­ar­innar var að end­ur­vekja lög sem bönn­uðu gyð­ingum inn­göngu í land­ið. Þau höfðu áður verið numin úr gildi árið 1851.

Vidkun Quisling, þriðji frá hægri á þessari mynd, fór fyrir leppstjórn Þjóðverja í Noregi á hernámsárunum.

Hörð and­spyrna

Norð­menn sættu sig aldrei við yfir­ráð Nas­ista, og varn­ar­bar­áttan sner­ist fljót­lega upp í and­spyrnu. And­spyrnu­hreyf­ingin Mil­org var stofnuð utan um starf­semi fjöl­margra hópa árið 1941 og unnu í sam­starfi við norsku útlaga­stjórn­ina í Bret­landi og breska her­inn. Þeir stund­uðu skemmd­ar­verk gegn þýska her­námslið­inu og hreyf­ingin dafn­aði eftir því sem á leið stríð­ið.

Þegar yfir lauk hafði Mil­org á að skipa um 40.000 her­mönn­um.

Frelsun Dan­merkur og Nor­egs

Ekki þarf að fjöl­yrða um lok styrj­ald­ar­inn­ar. Þýska­land lenti á vegg í inn­rásinni í Sov­ét­ríkin árið 1943 og Banda­menn réð­ust til atlögu í Vest­ur­-­Evr­ópu ári síð­ar. Eftir það var útséð með að draumur Hitlers um Þús­und ára ríki myndi ræt­ast og þegar Berlín var við það að falla í apríl 1945 svipti hann sig lífi.

Nokkrum dögum síðar gaf Dönitz aðmíráll yfir­mönnum þýska hers­ins í Nor­egi og Dan­mörku fyr­ir­skip­anir um að leggja niður vopn og her­nám­inu lauk form­lega.

Í báðum löndum hefur mikið verið rætt um þátt­töku og ábyrgð stjórn­mála­fólks og almenn­ings á meðan her­námi stóð. Sér­stak­lega í Dan­mörku þar sem mörgum þótti sem and­spyrnan hefði getað verið harð­ari fyrstu árin.

Í báðum löndum fóru fram rétt­ar­höld í stríðs­lok. Í Nor­egi voru 37 dæmdir til dauða fyrir land­ráð, þar á meðal Vidkun Quisl­ing, hvers nafn er í dag orðið sam­nefn­ari fyrir föð­ur­lands­svik, og í Dan­mörku voru 46 teknir af lífi.

Fleiri merkisatburðir 9. apríl

1865 Robert E. Lee, her­for­ingi Suð­ur­ríkj­anna, gefst upp og er þar með bund­inn endi á borg­ara­styrj­öld­ina í Banda­ríkj­un­um.

1881 Útlag­inn William Bonn­ey, Billy the Kid, dæmdur til dauða fyrir morð. Hann slapp og var laus í nokkra mán­uði áður en hann var skot­inn til bana.

1978 George Gervin, Ísmað­ur­inn, skorar 63 stig í síð­asta leik NBA-­tíma­bils­ins og tryggir sér þannig stiga­skor­un­ar­tit­il­inn það árið.

1991 Georgía lýsir yfir sjálf­stæði frá Sov­ét­ríkj­un­um.

1992 Manuel Nori­ega, fyrrum for­seti Pana­ma, sak­felldur fyrir fíkni­efna­smygl til Banda­ríkj­anna. Hann var hand­tek­inn eftir að hafa verið flæmdur út úr sendi­ráði Vatík­ans­ins með háværri rokktón­list.

2003 Banda­ríkja­menn leggja undir sig Bagdad, höf­uð­borg Íraks.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 30. þáttur: „Hnattræni þróunariðnaðurinn er mjög yfirgrípandi hugtak yfir mjög fjölbreytilegan geira“
Kjarninn 5. október 2022
Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri er formaður peningastefnunefndar.
Stýrivextir hækka í níunda skiptið í röð – Nú upp í 5,75 prósent
Stýrivextir hafa verið hækkaðir upp í 5,75 prósent. Greiðslubyrði margra heimila mun fyrir vikið þyngjast. Ákvarðanir í atvinnulífi, á vinnumarkaði og í ríkisfjármálum munu skipta miklu um þróun vaxta á næstu misserum, að sögn peningastefnunefndar.
Kjarninn 5. október 2022
Bjarni Benediktsson, Katrín Jakobsdóttir og Sigurður Ingi Jóhannsson, formenn ríkissjórnarflokkanna, sendu frá sér yfirlýsingu í apríl þar sem segir að ekki verði ráðist í frekari sölu á hlutum ríkissin í Íslandsbanka að sinni. Sú yfirlýsing stendur enn.
Standa enn við að ekki verði ráðist í frekari sölu á hlutum í Íslandsbanka
Fjármálaráðherra sagði mikilvægt að halda áfram að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka við kynningu fjárlagafrumvarpsins. Í yfirlýsingu stjórnarflokkanna frá því í vor segir að ekki verði ráðist í sölu á frekari hlutum bankans að sinni. Hún gildir enn.
Kjarninn 5. október 2022
Eyþór Arnalds var oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.
Félag Eyþórs hagnaðist um 388,4 milljónir vegna afskriftar á láni frá Samherja
Eigið fé félags Eyþórs Arnalds fór úr því að vera neikvætt um 305 milljónir í að vera jákvætt um 83,9 milljónir í fyrra. Félag í eigu Samherja afskrifaði seljendalán sem veitt var vegna kaupa í útgáfufélagi Morgunblaðsins.
Kjarninn 4. október 2022
Neyðarúrræði en ekki neyðarástand
Fjöldahjálparstöð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hefur verið opnuð í skrifstofuhúsnæði í Borgartúni þar sem Vegagerðin var áður til húsa. Hægt verður að taka á móti 150 manns að hámarki og miðað er við að fólk dvelji ekki lengur en þrjár nætur.
Kjarninn 4. október 2022
Örn Bárður Jónsson
Um skjálífi og skjána
Kjarninn 4. október 2022
Þrjú félög voru skráð á markað í sumar. Þeirra stærst er Alvotech, sem var skráð á First North markaðinn í júní. Hér sést Róbert Wessman, stofnandi og stjórnarformaður félagsins, hringja inn fyrstu viðskipti með bréfin.
Virði skráðra félaga í Kauphöllinni lækkað um 254 milljarða króna á tveimur mánuðum
Það sem af er ári hefur Úrvalsvísitala Kauphallarinnar lækkað um 28,3 prósent. Hún hækkaði um rúmlega 20 prósent árið 2020 og 33 prósent í fyrra. Leiðrétting er að eiga sér stað á virði skráðra félaga.
Kjarninn 4. október 2022
Steingrímur J. Sigfússon
Einu sinni var Póstur og Sími
Kjarninn 4. október 2022
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...
None