Í þá tíð… Ópið endurheimt

Ópið, hið ódauðlega listaverk Edvards Munch, var endurheimt eftir að því var rænt nokkrum vikum áður. Verkið er eitt hið frægasta og dýrasta í listasögunni og var annarri útgáfu af verkinu stolið áratug síðar.

Auglýsing
Þjófar kröfðust einnar milljónar dala fyrir að skila Ópinu. Sú áætlun gekk ekki upp og verki fannst um síðir.
Þjófar kröfðust einnar milljónar dala fyrir að skila Ópinu. Sú áætlun gekk ekki upp og verki fannst um síðir.

Á þessum degi fyrir réttum 23 árum síð­an, hinn 7. maí 1994, end­ur­heimti norska Þjóð­lista­safnið Ópið, lista­verkið víð­fræga sem Edvard Munch mál­aði árið 1893, en því hafði verið stolið nokkrum vikum áður.

Bæði rán­ið, sem var afar bíræf­ið, og fund­ur­inn vöktu mikla athygli jafnt innan Nor­egs sem og á alþjóða­vett­vangi, enda er Ópið, sem Much mál­aði að vísu í nokkrum útgáfum á árunum 1893 til 1910, jafnan talið til merk­ustu lista­verka allra tíma og þess jafn­vel getið í sömu andrá og Mónu Lísu sem Leon­ardo nokkur DaV­inci mál­aði fjórum öldum fyrr.

Munch og Ópið

Edvard Munch fædd­ist árið 1863 í þorp­inu Løten í Heið­merk­ur­fylki, en ólst upp í Osló frá blautu barns­beini. Ógæfa reið yfir fjöl­skyld­una þegar Laura móðir Edvards lést úr berklum þegar hann var aðeins fimm ára gam­all. Enn syrti svo í álinn níu árum síðar þegar Johanne Sofie stóra systir hans fór sömu leið, aðeins fimmtán ára, en hún var honum afar hjart­fólg­in. Christ­ian faðir hans var efna­lít­ill læknir og var mik­ill ald­urs­munur á honum og móður Edvards auk þess sem hann var afar trú­aður mað­ur, svo lét nærri ofstæki. Þá veikt­ist Edvard litli sjálfur af berklum á unga aldri en næsta víst þykir að þessi áföll mót­uðu líf hans og lífs­við­horf veru­lega þegar fram í sótti.

Edvard Munch er merkasti listmálari Noregs.Á ung­lings­ár­unum ákvað hann að helga líf sitt mál­ara­list­inni og ein­ungis tví­tugur að aldri mál­aði hann sitt fyrsta full­þró­aða verk, Morg­unn, sem sýnir hálf­klædda unga konu sem situr á rúmbrík og horfir út um glugga.

Munch próf­aði sig áfram með ýmis konar stefnur og tækni og var óhræddur við að fara sínar eigin leið­ir. Hann öðl­að­ist frægð fyrir verk sín, en átti lengi erfitt vegna drykkju og glímu við and­lega van­líð­an. Hann var alla tíð ein­stæð­ingur og var mikið út af fyrir sig á heim­ili sínu í Osló síð­ustu tvo ára­tugi ævi sinn­ar, en hann lést árið 1944, rúm­lega átt­ræður að aldri og skildi eftir sig þús­undir verka.

Hann skilur eftir sig mörg merki­leg verk, til dæmis Veika barnið – sem er vísun í dauða Johanne Sofie – og fjöl­margar sjálfs­mynd­ir, sumar óvægn­ar, en hans verður alla tíð fyrst og fremst minnst fyrir Ópið.

Auglýsing

Ópið sem berg­málar enn í dag

Ópið, meist­ara­verk Munchs, er til í fjórum útgáf­um. Tvær þeirra er að finna á Munch-safn­inu í Osló, ein í Þjóð­lista­safn­inu og ein er í einka­eign. Myndin sýnir mann sem stendur á brú og æpir stór­eyg­ur, en í bak­sýn eru tveir menn á brúnni, fjörður og blóð­rauður him­inn.

Síða úr dagbók Munchs þar sem hann talar um innblásturinn að verkinu.Ófáar lærðar greinar hafa verið skrif­aðar um Ópið, hvað það sé sem mað­ur­inn ótt­ast svo mjög, hvers vegna him­in­inn sé rauður og þar fram eftir göt­un­um. Í dag­bók­ar­færslu lýsti lista­mað­ur­inn sjálfur til­urð Óps­ins hins vegar á þann veg að hann hafi verið á gangi með tveimur vinum sínum síðla kvölds. Þegar sólin hneig til viðar fann hann ákveðna dep­urð svífa á sig og him­inn roðn­aði á örskots­stund.

„Ég nam stað­ar, hall­aði mér að hand­rið­inu, dauð­þreytt­ur, horfði yfir log­andi him­in­inn sem var sem blóð og sverð yfir blásvörtum firð­inum og borg­inni. Vinir mínir gengu áfram. Ég stóð þar og skalf af ótta og fann stórt og enda­laust óp ber­ast í gegnum nátt­úr­una.“

Á öðrum stað í dag­bókum sínum segir Munch: „Mér fannst ég heyra óp. Ég mál­aði þá mynd – mál­aði skýin sem þau væru úr blóði. Lit­irnir æptu. Þetta varð að verk­inu Ópið.“

„Takk fyrir lélega örygg­is­gæslu“

Ópið er, sem áður sagði, til í fjórum útgáf­um, en Much var gjarn á að gera til­raunir með margs konar aðferðir á sömu verk. Ein útgáfan, sú eina sem er í einka­eigu, seld­ist á upp­boði fyrir 120 millj­ónir dala árið 2012 og er eitt dýrasta lista­verk sem selt hefur ver­ið. Útgáfan sem liggur að baki þess­ari grein er frá 1893 og er máluð á pappa.

Hinn 12. febr­úar 1994 var stolt stund í sögu þjóðar þegar Nor­egur stökk fram í sviðs­ljósið á alþjóða­vett­vangi þegar Vetr­ar­ólymp­íu­leik­arnir voru settir í Lil­lehammer. Í til­efni af Ólymp­íu­leik­unum var sett upp sýn­ing á helstu menn­ing­ar­ger­semum Nor­egs og Ópið var fært af annarri hæð niður á jarð­hæð þar sem örygg­is­gæsla var mun slak­ari.

Ræningjarnir fóru inn um glugga á fyrstu hæð og út aftur á innan við mínútu.

Það var svo klukkan hálf sjö um morg­un­inn að tveir menn hlupu upp að safn­inu, reistu stiga upp að veg þess, brutu glugga til að kom­ast inn, klipptu mynd­ina niður af veggnum með vír­klippum og ruku á dyr. Allt í allt tók verkn­að­ur­inn aðeins um 50 sek­únd­ur, en ræn­ingj­arnir skildu meira að segja eftir orð­send­ingu á póst­korti þar sem stóð „Takk for dår­lig sikring“, eða „Takk fyrir lélega örygg­is­gæslu“.

Allt kapp var lagt á að leysa málið sem var hin mesta hneysa, og gengu margar kenn­ingar í fyrstu, meðal ann­ars lýstu sam­tök sem börð­ust gegn fóst­ur­eyð­ingum ábyrgð­inni á hendur sér, en það þótti ótrú­legt, en meðal ann­ars var getum leitt að því að skipu­leggj­endur Ólymp­íu­leik­anna hefðu svið­sett ránið til að beina athygli heims­byggð­ar­innar að leik­un­um, þar sem það þótti óhugs­andi að nokkur gæti selt verk­ið.

Ræn­ingjar gengu í gildru en sluppu vel

Safn­inu barst innan tíðar krafa um lausn­ar­gjald. Fyrir eina milljón Banda­ríkja­dala yrði mynd­inni skilað á sinn stað. Ekki var gengið að kröf­un­um, en norska lög­reglan fór þegar að leggja á ráðin með bresku lög­regl­unni, Scotland Yard, að leggja gildru fyrir ræn­ingj­ana. Breskir útsend­arar komu sér í sam­band við þrjót­ana og sögð­ust vilja kaupa verkið á um þriðj­ung upp­hæð­ar­innar sem þeir kröfð­ust fyrst.

Áætl­unin gekk upp og hinn 7. maí var meist­ara­verkið komið á sinn rétt­mæta stað, svo til óskemmt, og fjórir menn voru hand­tekn­ir. Höf­uð­paur­inn í hópi ræn­ingj­anna var Pål Enger, sem hafði, merki­legt nok, hlotið dóm nokkrum árum áður fyrir að ræna öðru verki eftir Munch, Vam­p­írunni.

Menn­irnir hlutu þunga dóma. Enger fékk þyngsta dóminn, rúm­lega sex ára fang­elsi, en svo fór þó að dómar þriggja þeirra voru ógiltir vegna form­galla á rann­sókn þar sem bresku lög­reglu­menn­irnir höfðu komið til lands­ins á fölsuðum skil­ríkj­um.

Það er að segja af Enger að hann virt­ist hafa lent á fót­unum eftir að hann losn­aði út, þar sem hann hasl­aði sér völl sem mál­ari og lista­verka­sali og keypti meðal ann­ars verk eftir Munch, með lög­legum hætti. Síð­ustu ár hefur hann hins vegar verið flæktur í annað þjófn­að­ar­mál sem ekki hefur verið til lykta leitt að fullu. Hann var upp­haf­lega dæmdur fyrir að stela fimmtán verkum eftir Hariton Pus­hwagner, Vebjørn Sand og Camilla Gryt­he, en hann sver og sárt við leggur að hafa bara stolið fimm þeirra.

Líka rænt ára­tug síðar

Þessari útgáfu af Ópinu var rænt árið 2004.Öðru ein­taki af Ópinu var rænt árið 2004, en það var úr Munch-safn­inu og er málað á pappa árið 1910. Tveir vopn­aðir menn óðu inn í safnið um hábjartan dag og stungu af með Ópið og Madonna, annað af helstu verkum Munchs. Á næstu mán­uðum voru all­nokkrir menn hand­tekn­ir, grun­aðir um aðild að rán­inu, en verkin fund­ust ekki strax þrátt fyrir að fimm menn fengju dóma vegna ráns­ins í upp­hafi árs­ins 2006. Ótt­ast var að ræn­ingj­arnir hefðu eytt verk­unum af ótta við að nást, en svo gerð­ist það í ágúst það sama ár að verkin fundust, nokkuð skemmd en þó í betra ástandi en margir ótt­uð­ust. Þau fóru aftur í sýn­ingu eftir við­gerð.

Aðrir merkisatburðir 7. maí

1429 Jóhanna af Örk leiðir her sinn til sig­urs í umsátr­inu um Orléans.

1664 Loð­vík XIV lætur hefja bygg­ingu hall­ar­innar í Ver­söl­um.

1824 Níunda sin­fónía Beet­hovens frum­flutt í Vín.

1915 Þýskur kaf­bátur sökkvir far­þega­skip­inu Lúsit­an­íu. 1.198 far­ast með skip­inu.

1948 Evr­ópu­ráðið stofn­að.

1968 Tón­list­ar­mað­ur­inn Reg­in­ald Dwight ákveður að hann kom­ist ekki mikið lengra á frama­braut­inni undir sínu eigin nafni. Breytir því í Elton John og frama­brautin breyt­ist í hrað­braut.

1991 Ozzy Osborne sýkn­aður af kæru um að hann beri ábyrgð á sjálfs­morði ungs aðdá­anda vegna inni­halds tón­list­ar­inn­ar.

2000 Vla­dimír Pútín settur í emb­ætti for­seta Rúss­lands.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árni Finnsson
Á vonarvöl?
Kjarninn 19. október 2021
Sjókvíareldi á Vestfjörðum.
Framleiðsla í fiskeldi jókst um 169 prósent milli 2016 og 2020
Tekjur fiskeldisfyrirtækja hafa tvöfaldast frá 2016 og útflutningsverðmæti afurða þeirra hafa þrefaldast. Launþegum í geiranum hefur hins vegar ekki fjölgað nálægt því jafn mikið, eða um 32 prósent á sama tímabili.
Kjarninn 19. október 2021
Bensínverð ekki verið hærra síðan 2012
Verðið á heimsmarkaði með olíu hefur margfaldast frá vorinu 2020. Það hefur skilað því að viðmiðunarverð á bensíni á Íslandi hefur einungis einu sinni verið hærra í krónum talið.
Kjarninn 19. október 2021
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra.
Öllum sóttvarnaraðgerðum innanlands verði aflétt eftir mánuð
Frá og með morgundeginum mega 2.000 manns koma saman, grímuskyldu verður aflétt og opnunartímar skemmtistaða lengjast um klukkustund. Svo er stefnt á afléttingu allra aðgerða eftir fjórar vikur.
Kjarninn 19. október 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Íslenskir fjárhundar og endurvinnsla textíls
Kjarninn 19. október 2021
Sjávarútvegurinn greiddi sér 21,5 milljarða króna í arð í fyrra
Hagur sjávarútvegsfyrirtækja landsins, samtala arðgreiðslna og aukins eigin fjár þeirra, hefur vænkast um meira en 500 milljarða króna frá bankahrun. Geirinn greiddi sér meira út í arð í fyrra en hann greiddi í öll opinber gjöld.
Kjarninn 19. október 2021
Ásýnd fyrirhugaðrar uppbyggingar á Orkureitnum séð frá Suðurlandsbraut.
Reitir selja uppbyggingarheimildir á Orkureit á hátt í fjóra milljarða
Félagið Íslenskar fasteignir ehf. mun taka við uppbyggingunni á hinum svokallaða Orkureit á milli Ármúla og Suðurlandsbrautar af Reitum. Áætlaður söluhagnaður Reita af verkefninu er um 1,3 milljarðar króna.
Kjarninn 19. október 2021
Ekki búið að taka ákvörðun um rannsókn á yfirráðum Samherja yfir Síldarvinnslunni
Virði hlutabréfa í Síldarvinnslunni hefur aukist um 50 milljarða króna frá skráningu og um 30 prósent á síðustu vikum. Rúmur helmingur hlutafjár er í eigu Samherja og félaga sem frummat sýndi að færu með sameiginleg yfirráð í Síldarvinnslunni.
Kjarninn 19. október 2021
Meira úr sama flokkiÍ þá tíð...
None