Auglýsing

Fyrir tæpum mán­uði var seldur hlutur rík­is­ins í Íslands­banka með hætti sem allt bendir til að stand­ist ekki frek­ari skoð­un. Um var að ræða lokað útboð með svo­kall­aðri til­boðs­leið þar sem 207 fjár­festar fengu að kaupa 22,5 pró­sent hlut með 2,25 millj­arða króna afslætti af mark­aðsvirði. Hóp­ur­inn sem fékk að kaupa inni­hélt meðal ann­ars starfs­menn og eig­endur sölu­ráð­gjafa, litla fjár­festa sem rök­studdur grunur er um að upp­fylli ekki skil­yrði þess að telj­ast fag­fjár­fest­ar, erlenda skamm­tíma­sjóði sem höfðu sýnt það áður í verki að þeir hafa engan áhuga á að vera lang­tíma­fjár­festar í Íslands­banka, fólk í virkri lög­reglu­rann­sókn, aðila sem áttu stóra hluti í bönkum fyrir hrun og svo auð­vitað föður fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra. 

Könnun sem Frétta­blaðið birti í gær sýnir að 83 pró­sent þjóð­ar­innar er óánægð með sölu­ferl­ið. Meg­in­þorri þess hóps er mjög óánægð­ur. Ein­ungis þrjú pró­sent voru mjög ánægð. Eng­inn mark­tækur munur er á afstöðu fólks er kemur að kyni, aldri, búsetu, tekjum eða mennt­un. Eina sýni­lega frá­vikið er að kjós­endur Sjálf­stæð­is­flokks­ins, sem mælist með rúm­lega 20 pró­sent fylgi, eru mark­tækt ánægð­ari með söl­una en kjós­endur allra ann­arra flokka, en alls segj­ast 30 pró­sent þeirra vera sáttir en 44 pró­sent ósátt­ir. 

Aðrir kjós­endur eru sam­mála um að sölu­ferlið hafi verið fúsk. Spillt. Óboð­leg­t. 

Til­raun til að lækka í suð­unni

Fjár­mála­eft­ir­lit Seðla­banka Íslands rann­sakar nú hvort kröfum um hæfi fjár­festa hafi verið fylgt eftir af þeim fjár­mála­fyr­ir­tækjum sem sáu um sölu á hlut rík­is­ins. Þá eru til athug­unar mögu­legir hags­muna­á­rekstrar ein­stakra sölu­að­ila við kaup starfs­manna eða tengdra aðila á hlutum í bank­an­um. Auk þess er Rík­is­end­ur­skoð­un, sem er reyndar án kos­ins rík­is­end­ur­skoð­anda, að fram­kvæma stjórn­sýslu­út­tekt á sölu­ferl­inu og á að skila henni af sér í júní.

Auglýsing
Leiðtogar stjórn­ar­flokka, þau Katrín Jak­obs­dótt­ir, Sig­urður Ingi Jóhanns­son og Bjarni Bene­dikts­son, voru í felum alla pásk­ana vegna máls­ins. Létu ekki ná í sig. Taktíkin er ágæt­lega þekkt og til­gang­ur­inn vænt­an­lega sá að von­ast til að óánægjan og áhug­inn á rík­is­banka­söl­unni myndi dvína yfir páska­eggja­át­inu. Þeim varð ekki að ósk sinni og á mánu­dag fund­uðu þau þrjú til að ákveða hvernig væri hægt að reyna að lækka póli­tíska hit­ann undir pott­inum sem farið er að sjóða upp úr.

Þar komust þau að þeirri nið­ur­stöðu að hent­ug­asta skjólið sé í hand­ar­krika svo­kall­aðrar arms­lengdar milli þeirra sem bera póli­tíska ábyrgð og stofn­un­ar­innar sem fram­kvæmdi sölu­ferlið í umboði stjórn­mála­manna. 

Lausnin var að leggja niður Banka­sýslu rík­is­ins. Reyna að gera hana ábyrga fyrir klúðr­in­u. 

Laga­leg ábyrgð er skýr

Til eru sér­stök lög um Banka­sýslu rík­is­ins. Þar eru verk­efni hennar talin til. Þau eru níu tals­ins og snúa flest að því hvað stofn­unin eigi að gera á meðan að hún fer með eign­ar­hluti rík­is­ins í bönk­um. Tvö síð­ustu snúa svo að því hvert hlut­verk Banka­sýsl­unnar er þegar selja á þá hluti. Í fyrsta lagi á hún að leggja fram til­lögur til fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra um hvort og hvenær eign­ar­hlutir í rík­is­bönkum verði boðnir til sölu. Í öðru lagi á hún að und­ir­búa og vinna til­lögur um sölu eign­ar­hluta rík­is­ins í bönk­um. 

Banka­sýsla rík­is­ins tekur því engar end­an­legar ákvarð­anir heldur leggur fram til­lög­ur. Það er ráð­herra sem tekur ákvarð­anir byggðar á þeim til­lög­um. 

Það er stað­fest í öðrum lög­um, þeim sem fjalla um sölu­með­ferð á eign­ar­hlutum rík­is­ins í fjár­mála­fyr­ir­tækjum. Í fjórðu grein þeirra segir að Banka­sýsla rík­is­ins ann­ist sölu­með­ferð eign­ar­hluta fyrir hönd rík­is­ins í sam­ræmi við ákvörðun ráð­herra. „Þegar til­boð í eign­ar­hlut liggja fyrir skal Banka­sýsla rík­is­ins skila ráð­herra rök­studdu mati á þeim. Ráð­herra tekur ákvörðun um hvort til­boð skuli sam­þykkt eða þeim hafnað og und­ir­ritar samn­inga fyrir hönd rík­is­ins um sölu eign­ar­hlut­ar­ins.“

Svo eru auð­vitað stjórn­sýslu­lög í land­inu. Sam­kvæmt þeim ber ráð­herra alltaf að leggja sjálf­stætt mat á til­lögu sem felur í sér stjórn­valds­á­kvörð­un, eins og það að selja hlut í rík­is­banka. Ef ráð­herra stendur ekki undir því að taka ákvörðun sína að vel ígrund­uðu máli, þannig að hann hafi til dæmis kynnt sér hvort brotala­mir hafi verið í fram­kvæmd söl­unn­ar, þá brýtur hann gegn 10. grein stjórn­sýslu­laga sem fjallar um hina svoköll­uðu rann­sókn­ar­reglu. Þar segir að stjórn­vald, í þessu til­viki fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, skuli „sjá til þess að mál sé nægj­an­lega upp­lýst áður en ákvörðun er tekin í því.“

Gild­andi lög eru því kýr­skýr: ábyrgð á sölu á eign­ar­hlut rík­is­ins í fjár­mála­fyr­ir­tækjum er hjá fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra. Engum öðr­um.

Fram­kvæmt í nánu sam­starfi við stjórn­völd sem voru ítar­lega upp­lýst

Líkt og rakið hefur verið áður á þessum vett­vangi er það þó, að minnsta kosti enn sem komið er, póli­tískur ómögu­leiki að Bjarni Bene­dikts­son axli þá ábyrgð með því að stíga frá. Til­vera rík­is­stjórn­ar­innar hvílir á póli­tísku ­sam­bandi hans við Katrínu Jak­obs­dóttur for­sæt­is­ráð­herra. Það var enda hún sem mætti fyrir hönd rík­is­stjórn­ar­innar í fjöl­miðla í gær til að verja verk­in. ­Bjarni var í vari erlend­is.

Línan sem for­menn stjórn­ar­flokk­anna komu sér saman um að leggja á fundi sínum á mánu­dag var að taka þá skyndi­á­kvörðun að leggja niður stofn­un­ina sem hélt utan um fram­kvæmd­ina svo það þyrfti ekki að leggja niður stjórn­mála­feril þess sem bar ábyrgð á henni. Og von­ast svo til að rann­sóknir sem standi fram á sum­arið geri það að verkum að það fenni yfir mestu óánægj­una, eða kaupi að minnsta kosti tíma til að drepa mál­inu frekar á dreif. Þangað til er ekki til­efni til stjórn­ar­slita eða að ráð­herra víki, sam­kvæmt for­sæt­is­ráð­herra.

Í hraðsoðnum rök­stuðn­ingi í yfir­lýs­ingu for­manna stjórn­ar­flokk­anna sem birt var í kjöl­farið sagði að „þeir ann­markar sem í ljós hafa komið við und­ir­bún­ing og fram­kvæmd sölu á eign­ar­hluta rík­is­ins í fjár­mála­fyr­ir­tækjum hafa leitt í ljós þörf­ina fyrir end­ur­skoðun á lagaum­gjörð og stofn­ana­fyr­ir­komu­lag­i.“ Þetta er eins loðið og það ger­ist. 

Auglýsing
Sumum öðrum ráð­herrum var ekki gerð grein fyrir nið­ur­stöðu þeirra fyrr en á þriðju­dags­morgun þegar þeim bár­ust drög að við­brögð­um. Samt er sagt í yfir­lýs­ing­unni að það sé rík­is­stjórnin sem hafi ákveðið að leggja til við Alþingi að Banka­sýslan verði lögð nið­ur. 

Stjórn og starfs­menn Banka­sýsl­unnar virð­ast hafa lesið um það í fjöl­miðlum að störf þeirra verði lögð nið­ur. Stjórn­in, sem er öll skipuð af fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, sendi frá sér til­kynn­ingu á þriðju­dag, eftir að þrír ráð­herrar rík­is­stjórn­ar­innar ákváðu að stofn­unin yrði ekki mikið lengur til. 

Þar sagði meðal ann­ars: „Fram­kvæmd útboðs­ins fór eins fram og því hafði verið lýst af hálfu stofn­unnar frá upp­hafi til loka, í nánu sam­starfi við stjórn­völd sem voru ítar­lega upp­lýst um öll skref sem stigin vor­u.“ 

Þar sagði einnig að stjórn­völd, sem voru ítar­lega upp­lýst um öll skref sem stigin voru, hafi ekki sett fram neina form­lega gagn­rýni á fram­kvæmd útboðs­ins. 

Nið­ur­staða stjórnar Banka­sýsl­unnar er því, rétti­lega, sú að það séu stjórn­völd sem beri ábyrgð á söl­unni. Hún hafi fram­fylgt vilja þeirra. 

Val­kvæð ábyrgð

Fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra hefur hingað til ekki færst undan því að axla ábyrgð á sölu á hlut í Íslands­banka ef henni fylgir jákvæð ára. Það sást til að mynda þegar hann tók við verð­launum frá Inn­herja í lok síð­asta árs, ásamt for­stjóra Banka­sýsl­unnar og banka­stjóra Íslands­banka, þegar fyrsti fasi sölu Íslands­banka var útnefndur sem við­skipti árs­ins. Hægt er að lesa frétt um þetta á vef Sjálf­stæð­is­flokks­ins hér. „Ég lagði mikla áherslu á að fá þetta í gegn og þegar við loks­ins tókum ákvörðun um að láta til skara skríða var tímara­mm­inn þröng­ur,“ sagði Bjarni við þetta til­efni.

Nú er honum tíð­rætt um að horfa þurfi á heild­ar­mynd­ina, svo ekki sé horft á það sem aflaga fór. En þjóðin er að horfa á fúskið og klúðr­ið. Hún hefur þá skoðun að þarna hafi gæðum í almanna­eigu verið úthlutað með hætti sem sé ekki boð­leg­ur. 

Traustið á banka­söl­unni er far­ið. Það verður ekki end­ur­heimt með því að leggja niður stofn­un. Það verður ekki end­ur­heimt með því að ein­vörð­ungu hengja sölu­ráð­gjafa sem mögu­lega brutu lög. Það verður ekki end­ur­heimt með því að boða óljósa end­ur­skipu­lagn­ingu á ferlum sem not­aðir eru til að selja eignir almenn­ings. 

Traust verður end­ur­heimt ef almenn­ingur skynjar að póli­tísku valdi, sem er skýrt sam­kvæmt lög­um, fylgi ábyrgð. Ef sá sem heldur á vald­inu mis­fer með það, hvort sem það er vilj­andi eða óvart, þá þarf hann að axla þá ábyrgð. 

Það er ein­ungis gert með því að víkja til hlið­ar. 

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Mette Frederiksen, Ursula van der Leyen forseti framkvæmdastjórnar ESB, Olaf Scholz kanslari Þýskalands, Mark Rutte forsætisráðherra Hollands og Alexander De Croo forsætisráðherra Belgíu hittust í Esbjerg.
Tíu þúsund risastórar vindmyllur
Á næstu árum og áratugum verða reistar 10 þúsund vindmyllur, til raforkuframleiðslu, í Norðursjónum. Samkomulag um þessa risaframkvæmd, sem fjórar þjóðir standa að, var undirritað í Danmörku sl. miðvikudag.
Kjarninn 22. maí 2022
Jódís Skúladóttir þingmaður VG.
Segir náin tengsl á milli hatursglæpa, vændis, kvenhaturs og útlendingahaturs
Þingmaður Vinstri grænna segir að hinsegin fólk sem fellur undir hatt fleiri minnihlutahópa sé útsettara fyrir ofbeldi en annað hinsegin fólk og því sé aldrei hægt að gefa afslátt í málaflokkum sem viðkoma þessum hópum.
Kjarninn 21. maí 2022
Hanna Katrín Friðriksson þingmaður Viðreisnar.
„Hvernig stendur á þessari vitleysu?“
Þingflokksformaður Viðreisnar telur að líta þurfi á heilbrigðiskerfið í heild sinni og spyr hvort það sé „í alvöru til of mikils ætlast að stjórnvöld ráði við það verkefni án þess að það bitni á heilsu og líðan fólks“.
Kjarninn 21. maí 2022
Framsóknarflokkurinn í Mosfellsbæ er í lykilstöðu um myndun meirihluta bæjarstjórnar.
Viðræðum Framsóknarflokksins og Vina Mosfellsbæjar slitið
Framsóknarflokkurinn í Mosfellsbæ tilkynnti Vinum Mosfellsbæjar skömmu fyrir áætlaðan fund þeirra í morgun að ákveðið hefði verið að slíta viðræðum. Líklegast er að Framsókn horfi til þess að mynda meirihluta með Samfylkingunni og Viðreisn.
Kjarninn 21. maí 2022
Gísli Pálsson
„Svartur undir stýri“: Tungutak á tímum kynþáttafordóma
Kjarninn 21. maí 2022
Horft frá toppi Úlfarsfells yfir Blikastaði
Blikastaðir eru „fallegasta byggingarland við innanverðan Faxaflóa“
„Notaleg“ laxveiði, æðardúnn í eina sæng á ári og næstu nágrannar huldufólk í hóli og kerling í bæjarfjallinu. Blikastaðir, ein fyrsta jörðin sem Viðeyjarklaustur eignaðist á 13. öld, á sér merka sögu.
Kjarninn 21. maí 2022
Selur í sínu náttúrulega umhverfi.
Ætla að gelda selina í garðinum með lyfjum
Borgaryfirvöld fundu enga lausn á óviðunandi aðstöðu selanna í Húsdýragarðinum aðra en að stækka laugina. Þeir yngstu gætu átt 3-4 áratugi eftir ólifaða. 20-30 kópum sem fæðst hafa í garðinum hefur verið lógað frá opnun hans.
Kjarninn 21. maí 2022
Í ávarpi sínu fór Katrín yfir þann lærdóm sem hægt er að draga af kórónuveirufaraldrinum, meðal annars að samheldni samfélagsins hafi reynst okkar mestu verðmæti.
Ekki einungis hægt að vísa ábyrgð á launafólk
Katrín Jakobsdóttir segir atvinnulíf og stjórnvöld bera mikla ábyrgð á bráttunni við verðbólguna og að ekki sé hægt að vísa ábyrgðinni eingöngu á launafólk í komandi kjarasamningum.
Kjarninn 20. maí 2022
Meira úr sama flokkiLeiðari