Við Nílarfljót

Saga um lítinn dreng sem lagður var í körfu á Nílarfljóti svo honum yrði ekki drekkt í því skaut upp í huga blaðakonu Kjarnans er hún stóð við upptök þess og sá vatnið hefja margra mánaða ferð sína til Miðjarðarhafsins.

Auglýsing

Hér er stað­ur­inn sem John Hann­ing Speke stóð á er hann barði, fyrstur manna, upp­tök Níl­ar­fljóts aug­um.

Nokkurn veg­inn svona er áletrun á skilti skammt frá hinum horfnu Ripon-­fossum norðan Vikt­or­íu­vatns í Úganda. Skiltið er nú yfir­leitt á kafi í vatni og jafn­vel horfið að eilífu. Eng­inn þarf að gráta það sér­stak­lega því auð­vitað var það sem á því stóð kol­rangt.

Auglýsing

Hinn breski land­könn­uður Speke kann að hafa fyrstur manna áttað sig á því hvar upp­tök lengstu áar heims voru að finna, staðar sem evr­ópskir land­könn­uðir höfðu keppst um að verða „fyrstir til að sjá“ og kom­ast þannig í sögu­bæk­urn­ar, en Speke var sann­ar­lega ekki fyrsti mað­ur­inn til að koma að upp­tök­un­um.

Ripon-fossar voru í Nílarfljóti en hurfu með virkjun þess. Hér eru þeir á öðrum eða þriðja áratug síðustu aldar.

Í árþús­und hefur fólk búið við Vikt­or­íu­vatnið og upp­tök fljóts­ins mikla. Þar hefur það veitt og lifað á land­inu á þeim stað á jarð­ríki sem sumir (meðal ann­ars ég) vilja meina að sé einn sá gjöf­ul­asti og þægi­leg­asti að dvelja á í veð­ur­fars­legum skiln­ingi.

Nýlegra skilti er að finna á bökkum Nílar í dag þar sem segir að Speke hafi verið fyrsti Evr­ópu­bú­inn til að sjá upp­tök­in. Rétt skal vera rétt – eða því sem næst – því enn er deilt um hin raun­veru­legu upp­tök.

„Nílarfljót,“ end­ur­tekur hún með sjálfri sér í sífellu. „Ég hef ekki heyrt það orð síðan í bibl­íu­sög­unum í gamla daga!“

Ég er stödd á heim­ili íslenskrar konu á bökkum Níl­ar. Árið er 2013. Þetta er mín fyrsta heim­sókn til „perlu Afr­ík­u“, líkt og Úganda er kallað í ferða­bók­um, og fyrir til­viljun komst ég að því að landa mín ræki hér gisti­heim­ili og veit­inga­stað. Við sitjum á svölum hvíta, fal­lega húss­ins hennar og dáumst að sól­ar­lag­inu sem hún seg­ist aldrei fá leið á.

Níl hafði ekki bein­línis verið mér ofar­lega í huga frá því í barna­skóla. Og já, þá var það vegna þess að ég heyrði að í sef við bakka árinnar hafi móðir lagt lít­inn dreng í körfu fyrir margt löngu til að forða honum frá því að verða drep­inn.

Eða svo segir sagan af Móses.

Díana Ellertsdóttir við Nílarfljót árið 2013. Mynd: Sunna Ósk Logadóttir

Lík­lega þess vegna er mér tamara að segja Níl­ar­fljót en ein­fald­lega Níl. Og Díana Ell­erts­dótt­ir, nýja íslenska vin­kona mín, veltir orð­inu um á tung­unni og segir það róm­an­tískt og fag­urt. Bibl­íu­sög­urnar hafa þá ekki alveg verið til einskis.

Díana býr ekki lengur í Úganda þótt hún hafi ekki yfir­gefið Afr­íku. Nú í minni sjöttu heim­sókn til lands­ins við mið­baug finnst mér nokkuð tóm­legt að heim­sækja litla bæinn við upp­tök fljóts­ins, Jinja, vit­andi að hún er ekki þar. Gisti­húsið og veit­inga­stað­ur­inn eru þar þó enn, þeir hinir sömu og Díana átti það til að dansa um og hlæja sínum grófa en smit­andi hlátri. Krypp­urnar suða enn er und­ur­sam­lega birtu fer að leggja yfir allt um leið og Afr­íku­sólin hnígur til við­ar. Það ber­ast enn hlátra­sköll af barnum og á einum stað hangir íslenski fán­inn enn í loft­inu þótt flaska af Brenni­víni sem þar var alltaf hægt að fá sopa af sé eflaust löngu tóm.

Flóðhestur í Níl, skammt frá Murchison-fossum. Mynd: Sunna Ósk Logadóttir

„Ef það er fót­spor eftir flóð­hest á flöt máttu færa kúl­una til.“ Þetta er fyrsta reglan á skor­korti golf­spil­ara á vell­inum við Níl­ar­fljót. Hún á eflaust enga sína líka í heimi hér en er völl­ur­inn var stofn­aður af bresku nýlendu­herr­unum árið 1912 var hann skammt frá heim­kynnum flóð­hesta við ána.

„Já, það mátti sjá þá hlaupa yfir völl­inn annað slag­ið,“ segir aldr­aður karl­maður af ind­verskum ættum er ég spyr hann furðu lostin út í regl­una þar sem ég sit á golf­barnum og sötra minn Nile Speci­al-­bjór. „En engar áhyggj­ur, þeir eru ekki hér leng­ur,“ flýtir hann sér að bæta við.

Fílar kæla sig í Nílarfjóti. Mynd: Sunna Ósk Logadóttir

Engir flóð­hestar í Jinja? Ekki alveg! Í einni ferð minni þangað sátum við Díana á svöl­unum líkt og svo oft áður og heyrðum hávært og ámát­legt baul. „Hvað er nú þetta?“ sagði Díana og var fljót að hringja í vin sinn í bænum og spyrja fregna. „Hann sást við brúnna,“ segir vin­ur­inn, „þeir halda að hann fari fljót­lega.“

Þarna var kom­inn óvæntur gest­ur, flóð­hest­ur, lík­lega karl­dýr í ævin­týra­leit. Vel var fylgst með kauða næstu tvo dag­ana eða þar til hann synti svo sína leið niður ána.

En þetta eru auð­vitað hans nátt­úru­legu búsvæði þótt hjarð­irnar hafi fyrir löngu lagt á flótta undan athöfnum mann­anna og fært sig neðar í fljótið þar sem síðar voru opnuð frið­lönd fyrir þá. Menn og flóð­hestar eiga nefni­lega alls ekki skap saman enda tvær hættu­leg­ustu dýra­teg­undir Afr­íku.

Elísabet Bretlandsdrotting við vígslu Owen Falls-virkjunarinnar á sjötta áratug síðustu aldar.

Þessi Níl. Þetta dásam­lega Níl­ar­fljót. Þar sem menn vilja fara í æsi­legar flúða­sigl­ingar en helst ekki hitta krókó­díla á leið­inni. Þar sem menn hafa virkjað og vilja virkja enn meira en breyta þá um leið vist­kerfum sem eru meðal þeirra fjöl­skrúð­ug­ustu sem til eru. Fljótið sem á arab­ísku kall­ast en-Nīl og Kiyira á lúganda, tungu fólks­ins við upp­tökin í Vikt­or­íu­vatni, þaðan sem það flæðir til norð­urs, fellur með sprengi­krafti um Murchi­son-­foss­ana stór­feng­legu og svo um tíu lönd til við­bótar áður en það loks rennur til Mið­jarð­ar­hafs. Fljótið sem hefur frá örófi alda verið og er enn lífæð alls þessa stóra svæð­is, vöggu mann­kyns og sið­menn­ing­ar, og hefur ef til vill frekar en nokkuð annað vatns­fall á jörð­inni virkjað kröft­ug­lega ímynd­un­ar­afl okkar og sköp­un­ar­gáfu. „Faðir alls lífs“ og „móðir allra manna“.

„Það tekur vatnið þrjá mán­uði að renna frá Jinja og til Mið­jarð­ar­hafs­ins.“ Jouko Tahvanainen, sænski Finn­inn sem stal hjarta Díönu fyrir ára­tug­um, sýpur á Tusker Malt, bjórnum með fíla­mynd­inni á, er hann rifjar nýverið upp fyrir mér störf sín í virkj­un­unum í Níl. Það var þetta starf hans sem varð til þess að þau sett­ust að í Úganda á sínum tíma. Jouko snéri sér nær alfarið að rekstri hót­els þeirra í borg­inni Entebbe fyrir nokkrum árum en fylgist vel með virkj­ana­mál­un­um. Þær eru orðnar fimm virkj­anir Úganda­manna í Níl og sú stærsta, sem verður álíka og Kára­hnjúkar að afli, er í bygg­ingu.

Teikning af Ripon-fossunum við upptök Nílar, líklega frá því um aldamótin 1900.

Sú fyrsta var gerð í nágrenni upp­tak­anna í Jinja. Hvorki Owen-­foss­arnir sem virkj­unin var kennd við í fyrstu né Ripon-­foss­arnir hafa sést síðan þá. Elísa­bet Bret­lands­drottn­ing vígði virkj­un­ina árið 1954. Þá var Úganda, hvers landa­mæri voru dregin einmitt af Bretum seint á nítj­ándu öld, nýlenda og Elísa­bet þjóð­höfð­ingi. Þeirri vald­töku lauk árið 1962 er Úganda fékk sjálf­stæði. Var þá ætl­ast til að á fimmta tug ólíkra ætt­þjóða innan nokk­urra fornra kon­ungs­ríkja byggju í sátt og sam­lyndi við vest­rænt stjórn­kerfi. Það var þó eins og gefur að skilja fyrst og fremst ávísun á átök og ósætti eins og saga síð­ustu ára­tuga ber með sér.

En aftur að Níl, hinni sam­eig­in­legu auð­lind svo margra.

Kristín Heiða Kristinsdóttir bíður eftir sólarupprás við Nílarfljót. Mynd: Sunna Ósk Logadóttir

Auð­vitað hafa önnur lönd sem Níl­ar­fljót rennur í gegnum einnig virkjað og reynt að gera það sam­kvæmt sam­komu­lagi sem ákveðið var fyrir ein­hverjum árum síð­an. En þó hefur komið til mik­illa deilna. Jafn­vel hót­anna um að sprengja stíflur – verði þær reist­ar. Egyptar eru til að mynda ekki par hrifnir af risa­stíflu Eþíóp­íu­manna, virkjun sem verður sú afl­mesta í Afr­íku og sú sjö­unda stærsta í heimi. Vatns­söfnun er hafin í lón­inu sem mun taka 4-7 ár að fylla.

„Fórstu í flúða­sigl­ing­u?“ spyr Jouko um stutta ferð mína til hins fagra bæjar Jinja er við höfum sagt skilið við úganska sem íslenska virkja­naum­ræðu. Ég fæ smá­vægi­legan hroll en tekst að láta á engu bera. „Nei, ekki í þetta skipt­i,“ segi ég og hlæ tauga­veikl­un­ar­hlátri. Ég legg það ekki á mínar nú við­kvæmu taugar að fara aftur í slíka í bráð, hugsa ég með mér.

Þetta var vissu­lega mikið ævin­týri síð­ast. Að fara niður átta flúðir í félagi við ókunn­ugt en fjör­legt fólk víða að úr heim­in­um. „Það er við­búið að þið fallið einu sinni eða tvisvar útbyrð­is,“ hafði hin þraut­þjálf­aði flúða­leið­sögu­maður varað okkur við í upp­hafi sigl­ing­ar.

Flúðasigling á Níl er sannarlega ævintýri.

Ég flaug úr bátnum átta sinn­um.

Í hverri ein­ustu flúð.

Af því hlaust engin hætta. Kajakræð­arar voru í fylgd gúmmí­báts­ins og fisk­uðu mig upp úr eins og skot. Og það var allt annað en óþægi­legt að fljóta um í volgri Níl. Að virða fyrir sér skógi­vaxna bakk­ana, heyra dyn­inn frá næstu flúðum og fá sól­ar­geisl­ana beint í augun nema þegar lit­skrúð­ugir fuglar flugu hjá og föng­uðu athygl­ina.

Ég leysti þó engar heims­ins gátur á þessu svamli mínu líkt og John Hann­ing Speke hafði gert á svip­uðum slóðum 155 árum fyrr. En ég hafði þó áttað mig á að ólíkt flóð­hest­unum kunni ég best við mig á landi.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingrid Kuhlman
Að hlakka til einhvers er næstum jafn gott og að upplifa það
Kjarninn 25. júní 2022
Niðurhal Íslendinga stóreykst milli ára
Íslendingar notuðu 25 prósent meira gagnamagn á farsímaneti í fyrra en árið áður og 21 prósent meira gagnamagn í gegnum fastanet. Tæplega 76 prósent notenda á fastaneti eru nú með ljósleiðaratengingu, en þeir voru þriðjungur 2016.
Kjarninn 25. júní 2022
Af kosningavöku Framsóknarflokksins í fyrrahaust.
Framsókn hirti kjósendur í stórum stíl frá hinum stjórnarflokkunum og Miðflokki
Fylgisaukning Framsóknar í síðustu kosningum var tekin frá samstarfsflokkunum í ríkisstjórn og klofningsflokki. Átta hverjum tíu kjósendum Sjálfstæðisflokks voru úr kjarnafylginu. Framboð Sósíalista hafði neikvæð áhrif á fylgi Vinstri græna og Pírata.
Kjarninn 25. júní 2022
Hraðtíska nær nýjum hæðum með tilkomu tískurisans Shein
Kínverska fatafyrirtækið Shein hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum og er í dag eitt stærsta tískuvörufyrirtæki í heimi. Umhverfissinnar benda á að fötin séu úr svo litlum gæðum að oft séu þau aðeins notuð í eitt skipti áður en þau enda í ruslinu.
Kjarninn 25. júní 2022
Auður Önnu Magnúsdóttir
Af hverju nýta Íslendingar raforkuna sína svo illa?
Kjarninn 25. júní 2022
Sjö molar um seðlabankavexti úti í heimi
Verðbólga veldur því að vaxtalækkanir faraldursins eru að ganga til baka, víðar en hér á Íslandi. Kjarninn tók saman nokkra fróðleiksmola um þróun mála í ríkjum bæði nær og fjær.
Kjarninn 25. júní 2022
Flokkur Sigurðar Inga Jóhannssonar andar ofan í hálsmál flokks Bjarna Benediktssonar samkvæmt síðustu könnunum.
Framsókn mælist næstum jafn stór og Sjálfstæðisflokkurinn
Stjórnarflokkarnir hafa tapað umtalsverðu fylgi á kjörtímabilinu. Sjálfstæðisflokkurinn nær mun verr til fólks undir fertugu en annarra á meðan að Framsókn nýtur mikilla vinsælda þar. Vinstri græn mælast með þriðjungi minna fylgi en í síðustu kosningum.
Kjarninn 24. júní 2022
Samkeppniseftirlitið ekki haft aðkomu að rannsókn á dótturfélagi Eimskips í Danmörku
Dönsk samkeppnisyfirvöld staðfesta að húsleit hafi farið fram hjá dótturfélagi Eimskips í Danmörku en vilja að öðru leyti ekki tjá sig um rannsókn málsins. Ekki hefur verið óskað eftir aðstoð Samkeppniseftirlitsins hér á landi við rannsóknina.
Kjarninn 24. júní 2022
Meira úr sama flokkiSunnudagar