Í þá tíð… Einangraði einræðisherrann

Enver Hoxha réði lögum og lofum í Albaníu, einu af fátækustu og einangruðustu ríkjum heims á tímum Kalda stríðsins. Hann var eindreginn Stalínisti sem lenti síðar upp á kant við Sovétríkin og í raun öll önnur ríki.

Enver Hoxha í ræðustól með fána albanska kommúnistaflokksins í baksýn.
Enver Hoxha í ræðustól með fána albanska kommúnistaflokksins í baksýn.
Auglýsing

Eftir seinni heims­styrj­öld­ina var ljóst að Evr­ópa yrði aldrei söm. Skýr skil voru dregin milli áhrifa­svæða Vest­ur­veld­anna og Sov­ét­ríkj­anna, sem Win­ston Churchill líkti við Járn­tjald sem dregið hafði verið í gegnum álf­una endi­langa „frá Stettin (Szczecin) við Eystra­salt niður að Trieste við Adría­haf“.

Í ríkjum Mið- og Aust­ur-­Evr­ópu, sem voru í raun lepp­ríki Sov­ét­ríkj­anna, komust til valda karlar (og bara karl­ar) sem sóttu umboð sitt oftar en ekki til Moskvu og Stalíns ekki síður en til almenn­ings eða flokksapparata í eigin landi.

Einn slíkur var Enver Hoxha (lesið Hodsja), sem stýrði Albaníu með harðri hendi um fjög­urra ára­tuga skeið.

Auglýsing

Hoxha fædd­ist árið 1908 í ætt land­eig­enda sem voru íslams­trú­ar, í suð­ur­hluta Alban­íu, sem þá til­heyrði Ottómana­veld­inu (hlekkur). Faðir hans var vefn­að­ar­vöru­kaup­maður sem ferð­að­ist víða um heim, en menn­ing­ar­heim­ur­inn sem Ever hinn ungi fædd­ist inní var afar karllægur og byggð­ist á óskrif­uðum regl­um, Kanun, þar sem blóð­hefnd­ir, Gjak­mar­rja, voru meðal ann­ars ríkur hluti af dag­legu lífi. Segja margir að það hafi haft var­an­leg áhrif á per­sónu­gerð Hoxha.

Þegar hann var 22ja ára gam­all, árið 1930, fékk hann styrk til að halda til nátt­úru­vís­inda­náms við háskól­ann í Mont­pellier í Frakk­landi.  Þar komst Hoxha í kynni við starf franska komm­ún­ista­flokks­ins og lét námið reka á reið­an­um, enda hafði hann engan áhuga á nátt­úru­fræði. Svo fór að hann var sviptur náms­styrknum en hann flutti sig svo yfir til Par­ísar þar sem hann ætl­aði að nema heim­speki við Sor­bonn­e-há­skóla, en heykt­ist líka á því og fór að skrifa fyrir L‘Human­ité, rit Kommústista­flokks­ins. Hann skrif­aði pistla undir dul­nefni, meðal ann­ars um mál­efni heima­lands síns í pistl­um, þar sem Zog I Alban­íu­kon­ungur (sem var eig­in­lega leppur Mús­sól­ínís ein­ræð­is­herra Ítal­íu) var meðal þeirra sem fengu reglu­lega að heyra það.

Á árunum 1934-36 var Hoxha rit­ari á albönsku ræð­is­manns­skrif­stof­unni í Brus­sel en var rek­inn úr starfi eftir að upp komst að hann var enn að lesa Marxísk fræði. Hann sneri því aftur heim þar sem hann fór að kenna í skóla, en var líka virkur í starfi komm­ún­ista­flokks­ins. Ítalía gerði inn­rás í Albaníu í upp­hafi stríðs, árið 1939, og eftir að Hoxha hafði neitað að ganga í Fas­ista­flokk­inn var hann rek­inn úr starfi.

Hoxha tók virkan þátt í and­spyrnu­hreyf­ing­unni gegn fas­istum og þýskum nas­ist­um. Þar tóku komm­ún­istar saman höndum við and-komm­ún­ista í þeim sam­eig­in­lega til­gangi að frelsa land sitt.

Meðal ann­ars unnu Alb­anir með skæru­liðum Títós (hlekkur) í Júgóslavíu, en vin­slit urðu vegna deilna um Kosovohér­að.

Árið 1944 tók And-fasíska frels­is­hreyf­ing Albaníu við stjórn­ar­taumum í land­inu undir for­ystu Hox­has, sem var for­sæt­is­ráð­herra, aðal­rit­ari Verka­manna­flokks­ins og alls­herj­ar­leið­togi Albaníu allt til dauða­dags. Mán­uði síð­ar, hinn 29. nóv­em­ber var Albanía opin­ber­lega orðin frjáls undan oki fas­isma (þrátt fyrir að ann­ars konar ok hafi þó beðið almenn­ings).

Hallað sér að Stalín og Sov­ét­ríkj­unum

Eftir stríð lýsti Hoxha yfir miklum stuðn­ingi við Jósef Stalín og tók að breyta þjóð­fé­lags­gerð Albaníu í takt við Marx-­Lenín­is­ma, þar sem jarðir stór­land­eig­enda voru þjóð­nýttar og afhentar smá­bændum í samyrkju­bú­um. Tals­vert átak var unnið í mennt­un­ar- og heil­brigð­is­málum og blóð­hefndir voru bann­aðar með lög­um.

Á þessum fyrstu árum nýrrar heims­skip­anar trosn­uðu enn frekar böndin milli Albaníu og Júgóslavíu, Hoxha hafði rök­studdan grun um að Tító vildi gjarna inn­lima Alban­íu, og það olli mik­illi spennu innan komm­ún­ista­flokks­ins þar sem margir voru hallir undir nán­ari sam­vinnu við Tító. Það kall­aði á fyrstu hreins­anir Hox­has. Í kjöl­far þess að sam­bandi við Júgóslavíu var slitið árið 1948 var helsti tals­maður tengsla Albaníu við Tító, Koçi Xoxe, rek­inn úr flokknum og síðar hengd­ur.

Eftir það voru Alb­anir nær alfarið komnir upp á náð Sov­ét­ríkj­anna hvað varðar fjár­hags­að­stoð til nauð­syn­legra umbóta á innviðum lands­ins. Náið per­sónu­legt sam­band var milli Stalíns og Hox­has og frá­fall Sov­ét­leið­tog­ans árið 1953 var mikið áfall fyrir albanska komm­ún­ista. Hoxha lýsti yfir 14 daga þjóð­ar­sorg fyrir Stalín, „hinn ást­kæra föður og frels­ara“ sem var lengri tími en í Sov­ét­ríkj­unum sjálf­um.

Valda­taka Ník­íta Krúsjeffs, arf­taka Stalíns, mark­aði tals­verða stefnu­breyt­ingu í sam­skiptum Albaníu og Sov­ét­ríkj­anna. Dregið var úr fjár­stuðn­ingi og hvatt til þess að Albanía myndi taka þátt í sér­hæf­ing­ar­væð­ingu Krúsjeffs, þar sem ein­blínt yrði á ákveðna teg­und fram­leiðslu í hverju landi á kostnað fjöl­breytni og sjálf­bærni sem Hoxha hafði stefnt að.

Enn harðn­aði í ári eftir að Krúsjeff for­dæmdi í frægri leyniræðu (hlekkur) hina gegnd­ar­lausu per­sónu­dýrkun sem Stalín hafði ræktað á sínum tíma, auk þess sem hann fór að vinna að bættum sam­skiptum Sov­ét­ríkj­anna við Júgóslavíu. Auk þess var stefnu­breyt­ing Krúsjeffs í átt að „frið­sam­legri sam­búð“ stór­veld­anna, í ætt við villu­trú að mati Hox­ha, sem vitn­aði í Lenín sem lagði áherslu á alþjóða­hyggju öreig­anna, en ekki frið­sama sam­búð. Eftir þetta gerð­ist Hoxha sífellt gagn­rýnni á það sem hann taldi end­ur­skoð­un­ar­stefnu á – og afslátt af – kenn­ingum Karls Marx.

Þó að staða Hox­has innan Albaníu væri sterk, var þó farið að örla á áhyggjum af meintum lýð­ræð­is­skorti í starf­semi komm­ún­ista­flokks­ins og auk­inni for­ingja­dýrkun i anda Stalíns heit­ins.

Árið 1961 slitn­aði end­an­lega upp úr nánu sam­starfi Albaníu og Sov­ét­ríkj­anna. Hoxha for­dæmdi Sov­ét­ríkin og Krúsjeff sjálfan í ræðu í nóv­em­ber­mán­uði. Þar sagði hann Stalín hafa verið síð­asta alvöru leið­toga Sov­ét­ríkj­anna. Fjórum dögum síðar höfðu öll Aust­ur-­Evr­ópu­ríkin slitið tengsl við Albaníu og rík­inu var útskúfað úr Var­sjár­banda­lag­inu.

Eftir það hall­aði Hoxha sér að Kína að miklu leyti, en upp úr því slitn­aði líka eftir að Kína bauð Ric­hard Nixon Banda­ríkja­for­seta í opin­bera heim­sókn árið 1971. Svo­leiðis kap­ít­alista­daður þóttu ekki merki­legar tví­bökur í bókum Hox­has og eftir margra ára kergju hætti Kína öllum stuðn­ingi við Albaníu árið 1978.

Ein­angrun og ofsóknir

Ein­angr­unin var orðin nær alger, en Hoxha hafði nokkrum árum áður bannað erlendar lán­tökur og erlenda fjár­fest­ingu í Alban­íu. Gríð­ar­lega mikið var lagt upp úr land­vörnum og á annað hund­rað þús­und varð­turnum var komið fyrir við landa­mær­in.

Hoxha hafði líka hert tökin inn­an­lands þar sem hann réði lögum og lof­um. Almenn­ingur bjó undir sífelldri ógn af örygg­is­lög­regl­unni Sig­urimi, sem hand­tók þús­undir borg­ara á valda­tíð Hox­has og beitti pynt­ingum óspart. Margir hurfu og áttu aldrei aft­ur­kvæmt.

Hoxha var að sögn afar klókur stjórn­mála­maður sem gat bæði verið stima­mjúkur og við­kunn­an­leg­ur, en líka ósveigj­an­leg­ur, þrjóskur og ósvíf­inn. Hann pass­aði líka uppá að losa sig reglu­lega við þá und­ir­menn sína sem honum þótti vera að færa sig upp á skaft­ið.

Hann var víð­les­inn mennta­mað­ur, en ekki ryk­fall­inn kerfiskall eins og svo margir kalda­stríðs­leið­tog­ar. Hann klæddi sig líka glæsi­lega, sem gæti hafa treyst ímynd hans í huga almenn­ings að mati rit­höf­und­ar­ins Ismails Kad­are.

„Hann klædd­ist fínum fötum og var fág­aður í fram­komu … Allir aðrir komm­ún­ista­leið­togar voru svo óhefl­að­ir, meira að segja þeir frönsku. Fyrir albanskan almenn­ing, sem hefur alla tíð verið nokkuð veikur fyrir elít­um, var það nokkuð mik­il­vægt.“

Þegar komið var fram á níunda ára­tug­inn lagð­ist Hoxha í enn eina hreins­un­ina. Árið 1981 lést for­sæt­is­ráð­herr­ann Meh­met Shehu, sem hafði verið hægri hönd Hox­has í 40 ár. Opin­bera skýr­ingin var að Shehu hafði verið föð­ur­lands­svik­ari sem hafi svipt sig lífi, en stöð­ugur orðrómur hefur verið uppi um að Hoxha hafi látið ráða hann af dög­um.

Þarna var tals­vert dregið af Hoxha sjálfum sem hafði glímt við margs konar sjúk­dóma, meðal ann­ars syk­ur­sýki, en árið 1985 lést hann, 76 ára gam­all, af völdum hjarta­bil­un­ar.

Eft­ir­maður hans var Ramiz Alia sem hafði í raun haldið um stjórn­ar­taumana um nokkra hríð í veik­indum Hox­has.

Hoxha var einn þaul­setn­asti leið­togi Kalda stríðs­ins og hlaut senni­lega skárri örlög en margir kollegar hans í komm­ún­ista­flokkum Aust­an­tjalds­land­anna. Hægt er að þakka honum ákveðna fram­þróun Albaníu fyrstu árin, en um langa, langa hríð ein­kennd­ist þjóð- og efna­hags­líf lands­ins af ofríki, ofsókn­um, mann­rétt­inda­brot­um, stöðnun og fátækt. Eftir að járn­tjaldið féll hafa eft­ir­mæli hans þó verið svipuð og ann­arra ein­ræð­is­herra af sama meiði.



Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Orri Páll Jóhannesson er nýr þingflokksformaður Vinstri grænna.
Orri Páll þingflokksformaður Vinstri grænna
Orri Páll Jóhannsson var í dag valinn þingflokksformaður Vinstri grænna. Bjarni Jónsson verður ritari þingflokksins.
Kjarninn 29. nóvember 2021
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra.
„Umhverfismálin eiga að vera alls staðar“
Katrín Jakobsdóttir segist horfa á boðaða stækkun Vatnajökulsþjóðgarðar sem áfanga í átt að þjóðgarði á borð við hálendisþjóðgarðinn, sem bakkað er með í nýja stjórnarsáttmálanum. Kjarninn ræddi umhverfismál við Katrínu í gær.
Kjarninn 29. nóvember 2021
Bólusetningarvottorð gildi aðeins í níu mánuði
Stjórn Evrópusambandsins hefur lagt til að bólusetningarvottorð gildi í níu mánuði í stað tólf. Örvunarskammtur framlengi svo gildistímann.
Kjarninn 29. nóvember 2021
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið
Samtal við samfélagið – Íslenska heilbrigðiskerfið: Áskoranir og framtíðin
Kjarninn 29. nóvember 2021
Guðlaugur Þór Þórðarson er nýr ráðherra umhverfis-, loftslags- og orkumála. Landvernd segir að það verði erfitt að gæta hagsmuna náttúrunnar og fara með orkumálin á sama tíma.
Landvernd segir „stríðsyfirlýsingu“ að finna í stjórnarsáttmálanum
Stjórn Landverndar gagnrýnir áform ríkisstjórnarinnar um breytta rammaáætlun, sérstök vindorkulög og flutning orkumála inn í umhverfisráðuneytið, í yfirlýsingu í dag.
Kjarninn 29. nóvember 2021
Róbert Marshall upplýsingafulltrúi ríkisstjórnarinnar.
Innsláttarvilla í Stjórnartíðindum hafði engin lögformleg áhrif
Guðlaugur Þór Þórðarson verður ekki ráðherra lista og menningarmála auk þess að fara með umhverfismál í nýrri ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Innsláttarvilla á vef Stjórnartíðinda gaf ranglega til kynna að svo yrði, en hún hafði engin lögformleg áhrif.
Kjarninn 29. nóvember 2021
Á meðal þeirra geira sem þurfa á mörgum starfsmönnum að halda er byggingageirinn.
18 þúsund störf töpuðust í faraldrinum en 16.700 ný hafa orðið til
Seðlabankinn segir óvíst að hve miklu leyti ráðningarsamböndum sem byggjast á ráðningarstyrkjum verði viðhaldið, en þeir renna flestir út nú undir lok árs. Kannanir bendi þó til þess að störfum muni halda áfram að fjölga.
Kjarninn 29. nóvember 2021
Lilja D. Alfreðsdóttir.
Fjölmiðlar undir atvinnuvegaráðuneyti og þjóðarleikvangar færast til
Miklar tilfærslur eru á málaflokkum milli ráðuneyta í nýrri ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Samkvæmt forsetaúrskurði heyrir fjölmiðlar undir atvinnuvegaráðuneytið og nýtt ráðuneyti fer með málefni þjóðarleikvanga.
Kjarninn 29. nóvember 2021
Meira eftir höfundinnÞorgils Jónsson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar