EPA David Attenborough

Áhrif Bláu plánetunnar láta á sér kræla

Eftir frumsýningu heimildaþátta BBC um lífríkið í hafinu hefur fólk í Bretlandi og víðar tekið við sér og ákveðin vitundarvakning virðist hafa átt sér stað varðandi plastnotkun. Sir David Attenborough segist vera furðulostinn yfir viðbrögðunum og að með sameiginlegu átaki geti fólk haft raunveruleg áhrif á lífríkið.

Blue Planet II er heimildamyndaflokkur frá árinu 2017 þar sem fjallað er um lífríkið í hafinu. BBC framleiddi þættina en þeir voru sýndir víða um heim, meðal annars í Ríkissjónvarpinu í apríl síðastliðnum. Í lýsingu á þáttunum segir að dreginn sé saman mikill fróðleikur um lífríki hafsins, furðuskepnur sem þar leynast, hafstrauma og veðurfarsleg áhrif þeirra um allan heim.

Náttúruvísindamaðurinn og heimildamyndagerðamaðurinn Sir David Attenborough leggur nafn sitt við þættina og er jafnframt þulur.

Nú þegar tæpir sjö mánuðir eru liðnir frá frumsýningu athugaði BBC hvað Attenborough fyndist um viðbrögð við þáttunum en í kringum þá hefur orðið mikil vitundarvakning varðandi plastnotkun og þann gríðarlega úrgang sem fer út í sjó á degi hverjum út um allan heim.

Auglýsing

Hægt að hafa áhrif

Í svari sínu segir Attenborough vera furðulostinn yfir viðbrögðunum og þeim áhrifum sem þættirnir hafa haft. Fyrsti þátturinn kom út þann 29. október síðastliðinn og sló hann áhorfsmet í Bretlandi fyrir árið 2017.

Michael Gove umhverfisráðherra Bretlands segir að þættirnir „ásæki hann“ og kollegi hans í Skotlandi, Roseanna Cunningham, notaði tækifærið þegar hún hélt ræðu í Holyrood að boða breytingar í þessum málum. Jafnframt segir Erik Solheim, yfirmaður umhverfismála hjá Sameinuðu þjóðunum, að þættirnir hafi hjálpað til við að koma af stað „öldu aðgerða.“ Þetta kemur fram í fyrrnefndri umfjöllun BBC.

Attenborough segir sjálfur að margir hafi skrifað og sent aðstandendum þáttanna skilaboð þar sem fólk segist vilja gera eitthvað í málunum sjálft og bætir hann við að hægt sé að gera einfalda hluti til að hjálpa til. „Viðbrögð ykkar sýna að ef við byrjum að taka lítil skref sem eru einföld í framkvæmd, þá getum við innan tíðar haft raunveruleg áhrif,“ segir hann.

Víða um Bretland hefur fólk gripið til aðgerða. Sumir hafa brugðið á það ráð að endurnýta plastdiska og -áhöld í staðinn fyrir að henda þeim og hafa heilu fjölskyldurnar tekið þá ákvörðun að hætta að nota plast á heimilinu.

MichaelisScientists

Notkun plastumbúða hefur aukist

Notkun plast­um­búða á Íslandi jókst á árunum 2014 til 2016 úr 13.660 tonnum í 15.029 tonn, eða um 10 pró­sent. Plast­um­búðir sem skil­uðu sér til end­ur­vinnslu voru 4.478 tonn árið 2014 og 6.411 tonn tveimur árum síð­ar. Plast­um­búðir sem skil­uðu sér til brennslu með orku­nýt­ingu voru 423 tonn árið 2014 og 666 tonn árið 2016. Plast­úr­gang­ur, þ.e. annar en plast­um­búð­ir, sem skil­aði sér til end­ur­vinnslu voru 193 tonn árið 2014 og 666 tonn tveimur árum síð­ar.

Þetta kom fram í svari Guð­mundar Inga Guð­brands­sonar umhverf­is- og auð­linda­ráð­herra í febrúar síðastliðnum við fyr­ir­spurn frá Olgu Mar­gréti Cilia um mengun af völdum plast­notk­unar. Í svar­inu kemur fram að áreið­an­legar tölur séu til frá End­ur­vinnsl­unni hf. og Úrvinnslu­sjóði yfir notkun plast­um­búða, þ.e. magn umbúða sem settar eru á markað og afdrif þeirra, til dæmis til end­ur­vinnslu. Ekki séu til áreið­an­legar tölur yfir notkun ann­ars plasts en plast­um­búða. Umhverf­is­stofnun safni þeim tölum saman frá þeim aðilum sem með­höndla úrgang.

Jafn­framt segir í svar­inu að erfitt sé að leggja mat á hversu stór hluti þetta er af þeim plast­úr­gangi sem fellur til þar sem tölur yfir notkun vantar og tölu­verður hluti plast­úr­gangs fer að öllum lík­indum með blönd­uðum úrgangs­straumum til förg­un­ar.

Evr­ópu­sam­bandið ræðst gegn plast­mengun 

Kjarn­inn greindi frá því fyrr á árinu að Evr­ópu­sam­bandið hefði ein­sett sér að allar plast­um­búðir verði gerðar úr end­ur­vinn­an­legu efni fyrir árið 2030. Þannig verði dregið veru­lega úr notkun einnota plasts og skorður settar við notkun örplasts.

Áætlun ESB til að bregð­ast við plast­mengun er ætlað að vernda nátt­úr­una, verja íbú­ana og styrkja fyr­ir­tækin, sam­kvæmt til­kynn­ingu frá sendi­nefnd Evr­ópu­sam­bands­ins á Íslandi.

„Ef við umbreytum ekki plast­notkun okkar og fram­leiðslu, verður meira af plasti en fiski í sjónum okkar árið 2050. Við verðum að koma í veg fyrir að plast kom­ist í vatnið okk­ar, mat­inn og jafn­vel í lík­ama okk­ar. Eina lang­tíma­lausnin er að draga úr plast­úr­gangi með því að end­ur­vinna meira og end­ur­nýta. Þetta er áskorun sem borg­ar­arn­ir, iðn­fyr­ir­tæki og stjórn­völd þurfa að takast á við í sam­ein­ing­u,“ er haft eftir Frans Timmermans, fyrsta vara­for­seta fram­kvæmda­stjórnar ESB, í til­kynn­ing­unni.

Minna en þriðj­ungur af því plasti sem Evr­ópu­búar fram­leiða ratar í end­ur­vinnslu. Plast­rusl er 85 pró­sent af draslinu sem finnst á strand­svæðum víða um ver­öld. Plast­efni er jafn­vel farið að koma sér fyrir í lungum fólks og á mat­ar­borð­inu. Það er örplast í lofti, vatni og fæð­unni og áhrif þess á heilsu okkar eru óþekkt. Evr­ópu­sam­bandið hyggst takast á við þessi úrlausn­ar­efni af fullri festu.

Átak á Íslandi til að sporna við plastnotkun

Verk­efnið Plast­laus sept­em­ber var árvekn­i-á­tak sem ætlað var að vekja fólk til umhugs­unar um ofgnótt og skað­semi plasts í umhverf­inu og benda á leiðir til að draga úr notkun á einnota plasti. 

Á vef­síðu átaks­ins www.plast­laussept­em­ber.is kemur fram að plast end­ist í þús­undir ára og sé því afar slæmur kostur fyrir einnota notk­un. Plast brotnar niður á mjög löngum tíma og þá í örplast sem ekki er betra fyrir umhverf­ið. Plast er ein­göngu hægt að end­ur­vinna í annað plast af lélegri gæð­um. Allt plast sem notað er og fer ekki í end­ur­vinnslu safn­ast fyrir á urð­un­ar­stöðum eða í nátt­úr­unni og veldur þar skaða um ókomna tíð.

Plast endar þannig allt of oft í nátt­úr­unni og þá sér­stak­lega í ám, vötnum og sjó. Plast dregur til sín ýmis meng­un­ar­efni og þegar það endar í vef líf­vera geta efnin þar með endað í fæðu manna. Mjúk­plast inni­heldur stundum horm­ón­arask­andi efni, til að mynda þalöt, sem eru skað­leg mann­fólki.

Í byrjun síðasta sum­ars tóku fjórar nágranna­konur sig til í Foss­vog­inum og byrj­uðu að spjalla um þessa gegnd­ar­lausu plast­notkun í sam­fé­lag­inu. Hug­myndin kom erlendis frá en átakið Plastic Free July var hrundið af stað í Ástr­alíu í júlí­mán­uði. Þessum konum datt í hug í fram­hald­inu að fara út í slíkt átak á Íslandi. Þær þéttu hóp­inn og fengu fleiri konur með sér sem höfðu áhuga á mál­efn­in­u.

Þær sáu fljót­lega að ekki gekk að hafa slíkt átak yfir sum­arið og út varð að hafa sept­em­ber plast­lausan enda skól­arnir að byrja og haust­ið. „Sum­arið fór að miklu leyti í að koma vef­síð­unni í loftið og skipu­leggja starf á sam­fé­lags­miðl­u­m,“ sagði Jóhanna Gísla­dótt­ir, for­maður stjórnar félags­ins í kringum verk­efnið og dokt­or­snemi í umhverf­is- og auð­linda­fræði, í samtali við Kjarnann í október síðastliðnum. 

Jóhanna taldi að meira aðhald þyrfti frá stjórn­völdum hvað þessi mál varð­ar. Setja þyrfti skýr­ari reglur og þyrftu stjórn­völd að setja fé í rann­sóknir á plast­notkun og hvað fari út í sjó­inn við strendur Íslands. „Við þurfum að fara að vakna,“ sagði hún og bætti því við að hún sjálf hefði ekki verið nægi­lega með­vituð um plast­notkun sína og afleið­ingar hennar áður en hún fór af stað með verk­efn­ið. „Þess vegna töldum við þörf á því að koma með árvekn­i-á­tak og vekja athygli á þessu.“

Birgir Þór Harðarson

Örplast fannst í neyslu­vatni Reyk­vík­inga 

Í frétt Kjarn­ans frá því í byrjun febr­úar á þessu ári segir að í vatns­sýnum sem safnað var úr vatns­veitu Veitna í Reykja­vík hafi komið í ljós að 0,2 til 0,4 plast­agnir hafi fundist í hverjum lítra vatns. Samkvæmt tilkynningu frá Veitum eru þetta mun betri nið­ur­stöður en birtar voru í erlendri skýrslu um örplast í neyslu­vatni sem var í fréttum hér á landi á síð­asta ári. Sér­fræð­ingur sem Kjarn­inn tal­aði við sagði að þrátt fyrir jákvæðar nið­ur­stöður þá bæri að taka þær alvar­lega. Frek­ari rann­sókna væri þörf.

Örplast er heiti á plast­ögnum sem eru minni en 5 milli­metrar að þver­máli. Örplast getur ann­ars vegar verið fram­leitt örplast, sem til dæmis finnst í snyrti­vörum, eða örplast sem verður til við nið­ur­brot, til að mynda úr dekkj­um, inn­kaupa­pokum eða fatn­að­i.

Nið­ur­stöður mæl­inga Veitna sam­svara því að 1 til 2 slíkar agnir finn­ist í 5 lítrum vatns. Tekin voru stór sýni, eða 10 til 150 lítr­ar­. Kom fram í fyrr­nefndri erlendri skýrslu að 83 pró­sent þeirra 159 sýna sem hún byggir á, og tekin voru víðs vegar í heim­in­um, inni­héldu að með­al­tali tutt­ugu­falt og allt að 400-falt magn plast­agna miðað við það sem fannst í neyslu­vatni Reyk­vík­inga.

Lifum ekki í ein­angr­uðum heimi 

Hrönn Jör­unds­dótt­ir, sviðs­stjóri og sér­fræð­ingur hjá MAT­ÍS, sagði í sam­tali við Kjarn­ann að nauð­syn­legt væri að finna upp­sprettu örplasts, þ.e. hvaðan það komi. Hún sagði að þau hjá MATÍS væru að skoða þessi mál og að til stæði að birta skýrslu um örplast á Íslandi í náinni fram­tíð.

Varð­andi nið­ur­stöður úr sýna­töku Veitna þá sagði hún að það væri jákvætt að lítið örplast hafi greinst í sýn­unum en á hinn bóg­inn þá væri það áhyggju­efni að plast­agnir hafi fund­ist yfir­höf­uð. Þetta sýndi að örplast sé víðar en fólk geri sér grein fyr­ir. „Það verður að taka þetta alvar­lega, við erum ekki laus við þetta í okkar umhverfi frekar en aðr­ir,“ sagði hún og bætti því við að Íslend­ingar lifi ekki í ein­angr­uðum heimi og að þetta snerti okkur öll.

Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar