Ekki enn farið að sjást til lands í sáttaviðræðum

Á síðustu dögum hefur verið kallað eftir því að stjórnvöld sýni ábyrgð í sáttaviðræðum við fyrrum sakborninga og aðstandendur þeirra í Guðmundar- og Geirfinnsmálinu, sérstaklega þegar kemur að fjárhæð skaða- og miskabóta.

Sakborningarnir fimm sem sýknaðir voru af öllum ákærum af Hæstarétti í september á síðasta ári, ásamt Erlu Bolladóttur.
Sakborningarnir fimm sem sýknaðir voru af öllum ákærum af Hæstarétti í september á síðasta ári, ásamt Erlu Bolladóttur.
Auglýsing

Í sept­em­ber árið 2018 sýkn­aði Hæsti­réttur fimm sak­born­inga af öllum ákæru­liðum í end­ur­upp­töku á einu umdeildasta saka­máli 20. ald­ar­inn­ar, Guð­mund­ar- og Geir­finns­máls­inu, nærri því 40 árum eftir að dóm­ur­inn féll í Hæsta­rétti árið 1980. ­For­sæt­is­ráð­herra ­skip­aði í kjöl­farið sátta­nefnd sem leiða átti sátta­um­leitun við aðila máls og aðstand­endur þeirra.

Rúmum sjö mán­uðum síð­ar­ hefur hins vegar ekki enn náðst sátt í mál­inu og sú fjár­hæð sem nefndin hefur á milli­ hand­anna til greiðslu skaða- og miska­bóta verið sögð alltof lág. Fram­ganga stjórn­valda hefur verið gagn­rýnd úr ýmsum áttum og kallað hefur verið eftir því að stjórn­völd sýni ábyrgð þegar kemur að upp­hæð miska- og skaða­bóta fyrir þá sem ríkið sviptir frelsi og rétt­ind­um. 

Sátta­nefnd verið að störfum frá því í októ­ber

End­ur­upp­töku­nefnd ­féllst í febr­úar árið 2017 að dómur Hæsta­réttar frá árinu 1980 skyldi tekin upp er varð­aði fimm sak­born­inga af sex. Rúmu ári síðar komst Hæsti­réttur að þeirri ­nið­ur­stöð­u að sýkna skyldi sak­born­ing­ana fimm af öllum ákæru­lið­um. Í kjöl­farið bað Katrín Jak­obs­dótt­ir, for­­sæt­is­ráð­herra, fyr­ir hönd rík­­is­­stjórn­­ar Íslands fyrr­ver­andi sak­­born­inga, aðstand­end­ur þeirra og aðra sem hafa átt um sárt að binda vegna máls­ins, af­­sök­un­ar á því rang­­læti sem þeir hafa mátt þola.

Auglýsing

For­­sæt­is­ráð­herra skip­aði í kjöl­farið sátta­nefnd í októ­ber í fyrra sem koma átti fram fyrir hönd stjórn­valda í við­ræðum og sátta­um­leit­unum við aðila máls­ins og aðstand­endur þeirra. Nefndin átti jafn­framt að gera til­lögur um hugs­an­lega greiðslu miska- og skaða­bóta eða eftir atvikum svo­nefndra sann­girn­is­bóta til aðila máls­ins og aðstand­enda þeirra. Í íslenskum lögum eru ekki önnur úrræði fyrir þá sem ríkið sviptir frelsi og rétt­indum en að krefja ríkið um skaða­bætur fyrir fjár­­hags­­legt og ófjár­­hags­­legt tjón. Jafn­framt er ekki að finna í lögum leið­bein­ingar um hvernig ákvarða eigi bæt­urn­ar.

Krefst millj­arðs fyrir sinn skjól­stæð­ing

Frétta­blaðið greindi frá því í lok apríl að upp­­haf­­lega hefðu stjórn­­völd hyggst verja til sátt­anna í Guð­mund­ar- og Geir­finns­mál­inu 400 millj­­ónum en nú hefði sú upp­­hæð verið hækkuð í 600 millj­­ónir til að liðka fyrir við­ræð­un­um. Þeirri upp­hæð yrði síðan deilt á milli hinna sýkn­uðu meðal ann­­ars eftir lengd frels­is­­svipt­ing­­ar.  

Ragnar Aðal­steins­son, lög­maður Guð­jóns Skarp­héð­ins­son­ar, sem var einn þeirra sem sýkn­aður var í Hæsta­rétti í sept­em­ber síð­ast­liðn­um, sagði í við­tali í Silfr­inu síð­asta sunnu­dag að það hljóti að hafa orðið ein­hver mis­tök hjá stjórn­völdum þegar upp­hæð miska­bóta í mál­inu var ákveð­in. 

Í við­tal­inu greinir Ragnar frá því að hann hafi krafið ríkið um miska­bætur upp á rúman millj­arð fyrir hönd skjól­stæð­ings síns. Hann seg­ist hafa mið­aði upp­hæð bót­anna við það form­dæmi sem hann einna helst hafi en það er dómur Hæsta­réttar frá 1983. Í þeim dómi dæmdi Hæsti­réttur fjórum mönnum bætur sem­höfðu setið í gæslu­varð­haldi, en þrír þeirra höfðu sætt 105 daga gæslu­varð­haldi og einn 90 daga að ósekju árið 1976. Þeir höfð­uðu bóta­­mál á hendur rík­­inu, sem lauk með dómum Hæsta­rétt­ar. Ragnar segir að í mál­inu hafi ekki legið fyrir gögn um áhrif gæslu­varð­halds­­ins á and­­lega og lík­­am­­lega heilsu fang­anna, en Hæst­i­­réttur mat áhrifin sjálfur með þeim orð­um, að vist­unin hafi reynst föng­unum fáheyrð and­­leg og lík­­am­­leg raun. 

Létt­bært að finna rök fyrir enn hærri bótum

Ragnar fjallar jafn­framt um málið í aðsendri grein á Kjarn­anum í síð­ustu viku. Þar kemur fram að þessir dómar Hæsta­réttar frá 1983 kom­ist næst því að hafa beint for­dæm­is­gildi enda fjalli þeir um sama sak­ar­efni, sama tíma­bil og sama fang­elsi. „Mun­­ur­inn er helst sá, að gæslu­varð­halds­­­tím­inn var marg­falt styttri í þeim dómum og ekki var rang­­lega felld sök á þá sem í hlut áttu, þannig að þeir þurftu ekki að bera sekt á öxlum sínum um ára­tuga skeið. Þeir voru lausir allra mála varð­andi sekt er þeim var sleppt úr gæslu,“ segir í grein­inni.

Bæt­­urnar sem Hæst­i­­réttur ákvað þeim sem sátu í 105 daga í gæslu nema að núvirði, sam­kvæmt reikn­ingum Ragn­ars, um það bil 56 millj­ónum króna miðað við breyt­ingar á vísi­­tölu, eða um það bil  535.000 krónum á dag. Ragnar not­aði því þessar tölur og komst að þeirri nið­ur­stöðu, miðað við daga­fjölda síns skjól­stæð­ings í gæslu­varð­haldi, að leggja fram kröfur um miska­bætur nálægt millj­arði og atvinnu­tjón nálægt 120 milj­ónum fyrir hönd síns skjöl­stæð­ings.

Ragnar Aðalsteinsson Mynd: RÚVRagnar bendir jafn­framt á í grein sinni að það myndi reyn­­ast rík­­inu létt­­bært að finna rök fyrir hærri bótum en í dómi Hæsta­réttar 1983. Hann segir að engin vafi ­leiki á því að þetta sé alvar­­leg­asta dóms­morð síð­ustu ára­tuga hér á landi. „Fyrir slíkt athæfi rík­­is­ins verður ekki bætt. Rétt­­ar­­kerf­ið skað­­ast og trúin á rétt­láta máls­­með­­­ferð og dóma verður fyrir áfalli auk tjóns hinna sak­­lausu af með­­­ferð­inni. Stjórn­­völd verða að leit­­ast við að bæta skað­ann og lögin bjóða ekki ­­upp á önnur úrræði gagn­vart brota­þol­unum en skaða­bæt­­ur. Vilji stjórn­­­valda til að bæta úr hinum stór­­felldu mis­­­tökum birt­ist því í því eina úrræði sem nefnt hefur ver­ið. Því hærri bætur því meiri varn­að­­ar­á­hrif munu þær hafa á lög­­­reglu og dóm­stóla,“ segir Ragnar í grein sinn­i. 

Í við­tal­inu í Silfr­inu segir Ragnar enn fremur að hann hafi boðað sínar bót­ar­kröfur í októ­ber og síðan lagt fram kröf­urnar í des­em­ber en að engin við­brögð hafi komið við hans kröf­um. Hann ­segir jafn­framt að eng­inn vilji sjá þessi mál fara fyrir dóm­stóla því það gæti tekið sinn tíma og mögu­lega endað fyrir Hæsta­rétti. Hann seg­ist aðspurður eiga von á því nú væru stjórn­völd nú að hus­ga s­inn gang. „Ég held að rík­is­valdið muni end­ur­skoða grunn­inn og átta sig á því að þessi upp­haf­lega upp­hæð var ekki rétt þannig að nú hefj­ist rétt og nýtt upp­haf,“ segir Ragnar að lok­um. 

Segir aðferð og nálgun siða­nefndar svíða mest

Tryggvi Rúnar Brynjars­son, barna­barn Tryggva Rún­ars Leifs­sonar eins hinna sýkn­uðu sak­born­inga í mál­inu, hefur einnig gagn­rýnt fram­göngu sátta­nefnd­ar­inn­ar. Í grein hans á vef Vísis sem birt var í síð­ustu viku greinir Tryggvi frá því hvernig fjöl­skylda hins sýkn­aða hafi aflað gagna til að leggja fram við mat nefnd­ar­innar á orsökum og afleið­ingum rang­látra fang­elsa og rangra dóma á ein­stak­linga. Hann segir hins vegar að nefndin hafi hundsað hverja ein­ustu til­lögu sem kom úr þeirra horni.

Tryggvi Rúnar Brynjarsson. Mynd: RÚV/skjáskotÞeg­ar ­nefnd­in ­síðan lagði undir lög­mann þeirra til­lögu að bótum seg­ir ­Tryggvi að fjöl­skyldan hafi trúað því að sú til­laga myndi end­ur­spegla þá vinnu sem hlyti að hafa átt sér stað allan þennan tíma. Þess í stað hafi ­full­trúar stjórn­valda aðeins tekið fyrir daga­fjöld­ann sem hver maður var sviptur frels­inu. Jafn­framt hafi útreikn­ingar nefnd­ar­innar byggt á Vega­smál­inu svo­kall­aða sem hann segir að svipi ekki hið minnsta til þess máls sem hér um ræð­ir.

Tryggvi segir í sam­tali við Kjarn­ann að hann ásamt fjöl­skyldu sinni hafi vænt þess að þegar sátta­nefndin var skipuð að nú færi þessu hræði­lega máli senn að ljúka. Hann segir aðstand­endur afa síns hafa búist við því nefndin myndi að minnsta kosti reyna að gera heild­stætt mat á orsökum og afleið­ing­um ­máls­ins á ein­stak­linga en ekki aðeins telja dag­ana sem hann var frels­is­svipt­ur. Hann segir að í raun sé það mun frekar aðferð og nálgun siða­nefndar sem svíður mest en ekki upp­hæð­in. Sú stað­reynd að nefndin hafi eytt sex mán­uðum í ekki neitt.

Fremur í „bis­ness“ en að ræða neina raun­ver­lega sátt

Í nýlegu við­tali við Mann­líf gagn­rýnir Erla Bolla­dóttir einnig fram­komu sátta­nefndar á síð­ustu mán­uð­um. Þegar end­ur­upp­töku­nefnd féllst á að ­dómur Hæsta­réttar frá árinu 1980 skyldi tekin upp var end­ur­upp­töku­beiðni Erlu Bolla­dóttur hins vegar hafn­að. Erla var dæmd fyrir mein­særi í Guð­mund­ar- og Geir­finns­mál­inu en ekki morð eins og hin­ir. Í við­tal­inu seg­ist Erla vera sár út í Katrínu Jak­obs­dótt­ur, for­sæt­is­ráð­herra, en Erla hefur beðið þess lengi að fá svör frá henni um stöðu síns máls. Einnig gagn­rýnir Erla fram­göngu for­manns sátta­nefndar í við­ræð­unum við aðila máls­ins. 

„Hér höfum við bara full­trúa for­sæt­is­ráðu­neyt­is­ins og þá einkum Kristrúnu Heim­is­dóttur [sem var for­maður sátta­nefnd­ar, innsk. skota­blaða­manns] með rík­is­lög­mann í bak­grunni að fara fyrir því að ræða við sak­born­inga um hvernig ríkið geti sloppið sem best frá þessu. Hún er fremur í biss­ness en að ræða neina raun­veru­lega sátt. Á átt­unda mán­uði frá því að „nefnd­in“ tók til starfa kemur svo ein­hliða ákvörðun for­sæt­is­ráðu­neyt­is­ins um upp­hæð skaða­bóta sem er lítið meira en 10% af þeim skaða­bótum sem sak­lausum fjór­menn­ingum í mál­inu voru greiddar á sínum tíma. Auk þess hefur komið í ljós að umrædd „sátta­nefnd“ er ekki lengur starf­andi. Þetta virð­ist allt komið í ein­hverja alls­herjar vit­leysu,“ segir Erla í við­tal­inu.

Vakti athygli á því ekk­ert hafi spurst til sátta­nefnd­ar­innar

Þann 13. maí síð­ast­lið­inn spurði Helga Vala Helga­dótt­ir, þing­kona Sam­fylk­ing­ar­inn­ar, for­sæt­is­ráð­herra í óund­ir­búnum fyr­ir­spurnum hvernig rík­is­stjórnin ætl­aði sér að ljúka hinu löngu tíma­bæra verk­efni, Guð­mund­ar- og Geir­finns­mál­inu. Helga Vala vakti athygli á því að ekk­ert hefði spurst til sátta­nefnd­ar­innar um nokkuð skeið. 

Helga Vala Helgadóttir, þingkona Samfylkingarinnar.„Hún virð­ist bara vera gufuð upp án þess að ný hafi verið skip­uð. Nú er lög­mað­ur­inn Andri Árna­son mættur sem málsvari for­sæt­is­ráð­herra í mál­inu. Sjö mán­uðir eru liðn­ir, erindum dóm­felldu og aðstand­enda þeirra er ekki svarað og hæst­virtur for­sæt­is­ráð­herra lætur ekki ná í sig vegna þessa máls,“ sagði Helga Vala. 

For­sæt­is­ráð­herra sagði að sú hug­mynda­fræði sem lagt var upp með í störfum sátta­nefndar væri að kanna hvort mögu­leiki væri að ná sátt við alla þessa aðila í ljósi þess að ólíkt lagaum­hverfi gildir hvað varðar miska­bætur ann­ars vegar um þá sem enn lifa og hins vegar um afkom­end­ur. Mark­miðið væri að reyna að ná heild­ar­sam­komu­lagi þó ljóst væri að um mjög ólíka hópa er að ræða. 

Katrín stað­festi jafn­framt að nefndin væri enn að störfum sem og settur rík­is­lög­maður en nefndin hefur unnið með Andra Árna­syni, settum rík­is­lög­manni í mál­inu, og verið sátta­nefnd­inni til ráð­gjaf­ar. „Þannig að ég bind að sjálf­sögðu vonir við að slíkt sam­komu­lag megi nást,“ sagði Katrín.

Getur ekki tjáð sig um fjár­hæð miska­bóta

Dag­inn eft­ir, þann 15. maí, voru störf sátta­nefnd­ar­innar á dag­skrá rík­is­stjórn­ar­inn­ar. Í sam­tali við Kjarn­ann segir Katrín að hún hafi greint rík­is­stjórn­inni frá stöðu mála þar sem fyr­ir­spurn um málið hafi komið fram á Alþingi. Hún segir að málið hafi tekið sinn tíma enda gríð­ar­lega flókið og við­kvæmt og hún hafi fyrst og fremst verið að gera rík­is­stjórn­inni grein fyrir því að nefndin væri enn að störfum með það að mark­miði að reyna að ná sam­komu­lagi við þessa aðila.

Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra. Mynd: Bára Huld BeckKatrín segir jafn­framt hún hefði sjálf kosið að vinna nefnd­ar­innar hefði gengið hraðar en vegna þess að þetta sé flókið verk­efni og málið í raun ein­stakt í rétt­ar­sög­unni þá hafi þetta tekið sinn tíma. Hún segir að nefndin sé enn að störfum og hafi fundað 20 sinnum síðan í októ­ber. 

Enn er ekki far­ið að sjá til lands í mál­inu en hún­ ­seg­ist ekki geta tjáð sig um þær upp­hæðir sem séu til skipt­anna fyrir þá sem eiga hlut að máli.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Yfirlitsmynd af öllum fyrirhuguðum landfyllingum og dýpkunarsvæði.
Vilja dýpka Viðeyjarsund og losa efni við Engey
Til að dýpka Viðeyjarsund í 10 og 12,5 metra, líkt og Faxaflóahafnir stefna að, þarf að fjarlægja rúmlega þrjár milljónir rúmmetra af efni af hafsbotni. Hluta efnisins á að nýta í landfyllingar en varpa afganginum í hafið við Engey.
Kjarninn 19. janúar 2021
Andrés Ingi Jónsson, þingmaður utan flokka.
Sérstakur transskattur „ósanngjarn og óréttlátur“
Þingmaður gagnrýndi á þingi í dag gjald sem Þjóðskrá rukkar fólk sem vill breyta skráningu á kyni sínu. „Þingið þarf að viðurkenna að þarna varð okkur á í messunni, leiðrétta mistökin og afnema transskattinn strax.“
Kjarninn 19. janúar 2021
Rósa Björk Brynjólfsdóttir er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, sem myndi gera afneitun helfararinnar refsiverða á Íslandi.
Vilja gera það refsivert að afneita helförinni
Tveggja ára fangelsi gæti legið við því að afneita eða gera gróflega lítið úr helförinni gegn gyðingum í seinni heimstyrjöldinni, ef nýtt frumvarp sem lagt hefur verið fram á þingi nær fram að ganga.
Kjarninn 19. janúar 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins.
Enn reynt að banna verðtryggð lán án þess að banna þau að fullu
Fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt fram frumvarp sem á að banna veitingu 40 ára verðtryggðra jafngreiðslulána til flestra. Þeir sem eru undanskildir eru hóparnir sem líklegastir eru til að taka lánin. Íslendingar hafa flúið verðtryggingu á methraða.
Kjarninn 19. janúar 2021
Sveinbjörn Indriðason forstjóri Isavia segir hlutafjáraukninguna gera Isavia kleift að ráðast í framkvæmdir til að auka samkeppnishæfni Keflavíkurflugvallar.
Ríkið spýtir fimmtán milljörðum inn í Isavia
Hlutafé í opinbera hlutafélaginu Isavia hefur verið aukið um 15 milljarða króna. Þetta er gert til að mæta tapi vegna áhrifa COVID-faraldursins og svo hægt verði að ráðast í framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, sem eiga að skapa störf strax á þessu ári.
Kjarninn 19. janúar 2021
Boeing 737 MAX-vélar hafa ekki mátt fljúga í evrópskri lofthelgi frá því í mars 2019.
Evrópsk flugmálayfirvöld ætla að hleypa MAX-vélunum í loftið í næstu viku
Stjórnandi Flugöryggisstofnunar Evrópu boðaði á blaðamannafundi í morgun að Boeing 737 MAX-vélarnar, sem hafa verið kyrrsettar frá því í mars 2019, fái heimild til flugs í evrópskri lofthelgi í næstu viku.
Kjarninn 19. janúar 2021
Nafn Joe Manchin verður það fyrsta sem flýgur upp í huga fréttamanna þegar umdeild þingmál eru lögð fyrir öldungadeild Bandaríkjaþings. Íhaldssamasti demókratinn mun hafa mikið um að segja hvort þau komist í gegn.
Maðurinn sem Biden þarf að semja við
Sá þingmaður sem talinn er verða með mest ítök í öldungadeild Bandaríkjaþings á komandi misserum er demókratinn Joe Manchin frá Vestur-Virginíu. Ætli demókratar að ná 51 atkvæði með sínum málum þarf að komast að samkomulagi við hann.
Kjarninn 19. janúar 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – „Hvað hefurðu eiginlega á móti lestri?“
Kjarninn 19. janúar 2021
Meira eftir höfundinnBirna Stefánsdóttir
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar