Misjafnt hvort viðurlög séu nauðsynleg eða möguleg

Fyrrverandi formaður Gagnsæis telur að betra sé að almennar siðareglur séu ekki hugsaðar þannig að þeim fylgi einhver sérstök viðurlög.

Jón Ólafsson
Jón Ólafsson
Auglýsing

Jón Ólafs­son, pró­fessor við Háskóla Íslands og fyrr­ver­andi for­maður Gagn­sæ­is, telur það vera mjög mis­jafnt hvort við­ur­lög séu nauð­syn­leg eða mögu­leg þegar siða­reglur eru brotn­ar. Þetta segir hann í sam­tali við Kjarn­ann.

Mikil umræða hefur skap­ast í sam­fé­lag­inu og hjá þing­mönnum um siða­reglur og siða­nefndir eftir úrskurði siða­nefndar Alþingis í sumar en til stendur að end­ur­skoða ferlið í heild sinni í haust. 

Skoðun Jón er sú að betra sé að almennar siða­reglur séu ekki hugs­aðar þannig að þeim fylgi ein­hver sér­stök við­ur­lög. Sé nauð­syn­legt að setja reglur sem hafa við­ur­lög þá sé betra að hafa þær mjög skýrar og aðskildar frá almennum siða­regl­um.

Auglýsing

Stjórn­sýslan hefur ekki siða­nefnd

Jón segir að til­gangur siða­nefnda sé oft sá að hafa nefnd sem er fengið það hlut­verk að úrskurða um hvort siða­reglur hafi í ein­stökum til­fellum verið brotn­ar.

„Því fer hins vegar fjarri að siða­nefndir séu alltaf skip­aðar þegar settar eru siða­regl­ur. Stjórn­sýslan hefur til dæmis ekki neina siða­nefnd. Umboðs­maður Alþingis lítur meðal ann­ars til siða­reglna þegar hann fjallar um mál í stjórn­sýsl­unni en hvorki hann né nokkur annar aðili fellir beina úrskurði um hvort siða­reglur hafi verið brotnar í ein­stökum til­fell­u­m.“

Siða­reglur eiga að vera leið­bein­andi

Jón telur að siða­reglur hafi tví­þættan til­gang. „Í fyrsta lagi eiga þær að vera leið­bein­andi fyrir fólk um rétt við­brögð við aðstæðum og álita­málum sem koma upp og í öðru lagi eiga þær að bæta og skýra mæli­kvarða um rétta og eðli­lega hegðun og fram­komu á vinnu­stað, innan fags­viðs eða hóps o.s.frv.,“ segir hann.

Þess vegna sé mik­il­vægt að sem flestir komi að bæði upp­haf­legri gerð siða­reglna og end­ur­skoðun þeirra sem þurfi að ger­ast reglu­lega. Þriðji til­gang­ur­inn, að hafa skýrar reglur sem hægt er að úrskurða eftir er að hans mati oft­ast síður mik­il­væg­ur.

Siða­reglur vanda­samar í við­kvæmum málum

Jón telur að siða­reglur geti verið mjög vanda­samar í við­kvæmum mál­um, eins og Klaust­ur­mál­inu, ef hugs­unin á bak við þær sé sú að aðal­málið sé að fá ein­hvers­konar óháðan úrskurð um brot þegar kært er eða bent á þær kunni að hafa verið brotn­ar.

„Í Klaust­ur­mál­inu hög­uðu nokkrir þing­menn sér þannig að það var til hábor­innar skammar og hneyksl­aði almenn­ing. Eng­inn ágrein­ingur var um að slík hegðun væri sið­ferði­lega ámæl­is­verð. Þegar siða­nefnd úrskurðar svo mörgum mán­uðum síðar að sumir í hópnum telj­ist alls ekki hafa brotið siða­reglur þings­ins lítur það óhjá­kvæmi­lega þannig úr í augum margra að þar með hafi það sem þeir gerðu – eða létu ógert – ekki verið sið­ferði­lega ámæl­is­vert. Hér má efast um gildi úrskurð­ar­ins og almennt um notkun á siða­reglum sem felur í sér þrönga, jafn­vel laga­tækni­lega túlkun þeirra,“ segir hann.

Smugu­hugs­un­ar­háttur full­kom­lega and­stæður hugs­un­inni á bak við siða­reglur

Jón álítur að þessi tvö umdeildu mál – þeirra Þór­hildar Sunnu Ævars­dótt­ur, þing­manns Pírata, og þing­mann­anna á Klaustur bar – ættu að vekja fólk til umhugs­unar um hvort úrskurð­ar­nefndir séu besta leiðin til að beita siða­regl­um. „Ég sé frekar fyrir mér að slík siða­nefnd hafi leið­bein­ing­ar- og ráð­gjaf­ar­hlut­verk. Siða­regl­urnar sjálfar ættu að vera reglu­legt umræðu­efni Alþingis frekar en að spurn­ingin sé alltaf sú að koma eigi í veg fyrir að fólk brjóti þær.“

Hann segir að í heimi þröngrar siða­reglutúlk­unar sé alltaf hægt að koma and­styggi­legri hegðun og fram­komu við aðra fyrir þannig að form­lega séu engar siða­reglur brotn­ar. En slíkur smugu­hugs­un­ar­háttur – þar sem leitað er að smugum fram­hjá reglum – sé full­kom­lega and­stæður hugs­un­inni á bak við siða­regl­ur. Hugs­unin sé fyrst og fremst sú að gera fólk með­vit­aðra um sið­ferði­legar hliðar hegð­un­ar, fram­komu og breytni og auka áhug­ann á sam­eig­in­legum sið­ferði­legum mæli­kvörð­um.

Hægt er að lesa ítar­lega frétta­skýr­ingu Kjarn­ans um siða­reglur hér.

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Freyr Eyjólfsson
Neysla og úrgangur eykst á heimsvísu – Ákall um nýjar, grænar lausnir
Kjarninn 20. febrúar 2020
Ísold Uggadóttir og Auður Jónsdóttir
Himinhrópandi mistök í máli Maní
Kjarninn 20. febrúar 2020
Haraldur Johanessen var enn ríkislögreglustjóri þegar samkomulagið var gert. Hann lét af störfum skömmu síðar
Samkomulag ríkislögreglustjóra hækkaði laun yfirmanna um 48 prósent
Þeir yfirmenn hjá ríkislögreglustjóra sem skrifuðu undir samkomulag við embættið í fyrra hækkuðu samtals grunnlaun sín um 314 þúsund krónur á mánuði og sameiginlegar lífeyrisgreiðslur um 309 milljónir.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Samninganefnd starfsgreinasambandsins.
Starfsgreinasambandið nær samkomulagi við ríkið um nýjan kjarasamning
Starfsgreinasambandið og ríkið náðu í gær saman um útlínur á nýjum kjarasamningi á fundi hjá ríkissáttarsemjara.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir, formaður Eflingar.
Efling fordæmir Dag fyrir að vilja ekki eiga samtal við sig
Efling segir borgarstjórann í Reykjavík tala niður kjara- og réttlætisbaráttu félagsins. Framsetning hans á tilboðum Reykjavíkurborgar um launahækkanir til félagsmanna Eflingar sé í þeim „tilgangi að fegra mögur tilboð borgarinnar.“
Kjarninn 20. febrúar 2020
Sonja Ýr Þorbergsdóttir, formaður BSRB.
Verkföll hjá BSRB hefjast að óbreyttu í byrjun mars
Verkföllin munu hafa mikil áhrif á almannaþjónustuna enda munu þau ná til starfsfólks í heilbrigðisþjónustunni, þar með talið á Landspítalanum, og í skólum, leikskólum og á frístundaheimilum.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Hillur verslana eru í dag fullar af fersku brauði.
Uppþot vegna brauðsins stormur í vatnsglasi
„Hvenær verður næst brauð viðvörun?“ „Brauð er búið í borginni, líka hvíta brauðið. Fólk ætlar greinilega að leyfa sér þessar síðustu klukkustundir á jörðu.“ Þeir voru margir brandararnir sem fuku í sprengilægðinni í síðustu viku.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Traust almennings á dómstólum
Auður Jónsdóttir rithöfundur hitti gamalreyndan lögmann, Ragnar Aðalsteinsson, til að ræða hið svokallaða Landsréttarmál en það vekur upp áleitnar spurningar.
Kjarninn 20. febrúar 2020
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiViðtal