Mynd: Wow air

Hefði átt að afturkalla flugrekstrarleyfi WOW air í maí 2018

WOW air átti ekki fé til að standa við skuldbindingar sínar í maí 2018. Stjórnvöld efuðust verulega um getu Samgöngustofu til að sinna fjárhagseftirliti með flugfélaginu. Það virtist skorta á þekkingu til að vinna úr upplýsingum um fjárhagsstöðu WOW air.

Eft­ir­lit með starf­semi flug­fé­laga á Íslandi byggir á Evr­ópu­reglu­gerð frá árinu 2008 um hvort félögin geti staðið við raun­veru­legar skuld­bind­ingar og aðrar skuld­bind­ingar sem kann að vera stofnað til á tólf mán­aða tíma­bili. Sú stofnun sem hefur eft­ir­lit með þessu er Sam­göngu­stofa, sem gefur út flug­rekstr­ar­leyf­i. 

Sam­kvæmt reglu­gerð­inni á Sam­göngu­stofa taf­ar­laust að fram­kvæma ítar­legt mat á fjár­hags­stöðu flug­fé­lags ef vís­bend­ingar koma fram um að það eigi í fjár­hags­erf­ið­leik­um. Til­gangur þess fjár­hags­mats er að fá full­vissu um að flug­rek­and­inn geti annað hvort staðið við fjár­hags­legar skuld­bind­ingar sínar eða ekki. Ef matið sýnir að hann geti það er staða flug­rekstr­ar­leyfis óbreytt. Sýni matið að vafi sé á að flug­fé­lagið geti staðið við skuld­bind­ingar sínar á að fella flug­rekstr­ar­leyfi þess tíma­bundið úr gildi eða ein­fald­lega aft­ur­kalla það. Afleið­ingar af því geta verið tvenns kon­ar: Sam­göngu­stofa getur veitt félag­inu tíma­bundið flug­rekstr­ar­leyfi eða það hættir ein­fald­lega starf­semi.

Ótti við vanda WOW air

Af lestri skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar er ljóst að innan íslenska stjórn­kerf­is­ins var til staðar ótti við að íslensk flug­fé­lög gætu lent í vand­ræð­um. Því til stuðn­ings má benda á að þann 15. nóv­em­ber 2017 óskaði sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neyti, þá undir stjórn Jóns Gunn­ars­sonar úr Sjálf­stæð­is­flokki, eftir upp­lýs­ingum frá Sam­göngu­stofu um hvernig metið væri hvort flug­rek­andi upp­fyllti skil­yrði um trygg­ingar og fjár­hags­stöð­u. 

Óskað var eftir grein­ar­gerð um hvernig staðið væri að mat­inu, hver við­miðin væru og hvernig það tryggi rekstr­ar­hæfi komi til áfalla eða sam­drátt­ar. Jafn­framt var óskað eftir til­lögum um hvað betur mætti fara í laga- og reglu­gerð­ar­um­hverf­in­u. 

Auglýsing

Sam­göngu­stofa svar­aði 12. jan­úar 2018, en þá var Sig­urður Ingi Jóhanns­son orð­inn ráð­herra mála­flokks­ins. Í svari hennar kom fram að stofn­unin hefði falið PwC að sinna mati á fjár­hags­legri stöðu. Það mat byggði á gagna­skilum frá flug­fé­lög­um. Í þeim fólst að afhenda end­ur­skoð­aðan árs­reikn­ing og að leyf­is­höfum bæri að afhenda fjár­hags­gögn hvenær sem Sam­göngu­stofa bæði um þau. 

Voru að verða uppi­skroppa með reiðufé

Þeim sem fylgd­ust með flug­rekstri á Íslandi var flestum orðið ljóst að vand­ræði voru í rekstri WOW air síðla árs 2017. Þá lenti færslu­hirð­ing­ar­fyr­ir­tækið Korta­þjón­ust­an, sem greiddi umtals­verðan hluta af greiðslum sem bár­ust frá við­skipta­vinum WOW air vegna ferða sem voru ófarnar strax, í vand­ræðum og eig­enda­skipt­um. Við bætt­ust erf­ið­ari ytri aðstæð­ur, aukin launa­kostn­aður og hörð sam­keppni, sem birt­ist fyrst og síð­ast í því að nær ómögu­legt virt­ist fyrir flug­fé­lög að velta auknum kostn­aði út í verð til neyt­enda. Mikið var rætt um að WOW air ætti varla reiðufé nema nokkra daga fram í tím­ann í byrjun árs 2018. Á öðrum árs­fjórð­ungi þess árs lagði Skúli Mog­en­sen, aðal­eig­andi og for­stjóri WOW air, eign­ar­hlut sinn í Cargo Express inn í WOW air og breytti kröfum sínum á hendur félag­inu í nýtt hluta­fé. Þetta var fyrsti lið­ur­inn í til­raunum til að end­ur­fjár­magna WOW air, þótt engir nýir pen­ingar hafi í raun farið inn í rekst­ur­inn við þetta. 

Skúli var svo mættur í við­tal hjá Bloomberg 27. apríl 2018 þar sem hann sagði að sala á hlut í WOW air kæmi til greina fyrir árs­lok og sá orðrómur gekk að stór alþjóð­leg flug­fé­lög, sér­stak­lega hið þýska Luft­hansa, hefði áhuga. 

Áttu að aft­ur­kalla flug­rekstr­ar­leyfið

Full­trúar Sam­göngu­stofu fund­uðu með stjórn­endum WOW air tví­vegis sum­arið 2018, sam­kvæmt því sem fram kemur í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­un­ar. Á fundi 16. maí var farið yfir árs­reikn­ing félags­ins fyrir 2017. Þar kom m.a. fram að upp­færa þyrfti rekstr­ar­á­ætlun fyrir árið 2018 þar sem olíu­verð, ráð­andi breyta í rekstr­ar­hæfi félags­ins, hafði hækk­að. Þar kom einnig fram að far­þega­þróun WOW air „væri undir vænt­ingum en stefnt væri á flug til Ind­lands áður en árið væri úti­“. 

Þórólfur Árnason var forstjóri Samgöngustofu á meðan að á dauðastríði WOW air stóð. Hann var ekki skipaður aftur í þá stöðu.
Mynd: RÚV.

Sjóðs­staðan var sögð erfið og draga hefði þurft greiðslur til leigu­sala. „Fengi félagið ekki nýtt fé í rekst­ur­inn hefði það ekki nægt fjár­magn eftir sum­arið 2018 til að standa undir rekstri vetr­ar­ins og til næsta vor­s.“

Nokkuð ljóst er að WOW air upp­fyllti ekki skil­yrði reglu­gerð­ar­innar sem félagið starf­aði eftir miðað við þessar upp­lýs­ing­ar. WOW air gat ekki staðið við skuld­bind­ingar sínar og var ógjald­fært. Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar segir að Sam­göngu­stofa hafi, á grund­velli mats á fjár­hags­stöðu WOW Air „borið að fella tíma­bundið úr gildi eða aft­ur­kalla flug­rekstr­ar­leyf­ið“. Reglu­gerðin heim­il­aði að Sam­göngu­stofu hefði verið heim­ilt að veita tíma­bundið leyfi í kjöl­far­ið, að hámarki til eins árs, á meðan að fjár­hags­leg end­ur­skipu­lagn­ing færi fram. Þrátt fyrir að þessar upp­lýs­ingar lægju allar fyrir réðst Sam­göngu­stofa ekki í fjár­hags­mat og flug­rekstr­ar­leyfi WOW air var því aldrei aft­ur­kall­að. 

Tapið þre­fald­að­ist á nokkrum vikum

Þann 20. júní 2018 fund­uðu full­trúar frá Sam­göngu­stofu aftur með WOW air. Þá hafði staðan versnað til muna. Tap fyrir tekju­skatt á árinu 2018 stefndi nú í að verða rúm­lega þrisvar sinnum hærra en talið var nokkrum vikum áður, eða 35,5 millj­ónir dala, á þeim tíma um 3,7 millj­arðar króna. Tekju­á­ætlun félags­ins hafði dreg­ist saman um 40 millj­ónir dala, um 4,2 millj­arða króna, frá því sem kynnt var á fund­inum mán­uði áður. 

Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar seg­ir: Þá gerðu stjórn­endur WOW air hf. full­trúum Sam­göngu­stofu grein fyrir því að fjár­hags­staða félags­ins væri mjög erfið og að stefnt væri að útgáfu skulda­bréfa til að afla fjár­magns inn í rekst­ur­inn.“ 

Auglýsing

Eft­ir­lit Sam­göngu­stofu með fjár­hag WOW air í júlí og ágúst tak­mark­að­ist við þessa tvo fundi og sím­töl um fjár­mögn­unar­á­form­in. Skulda­bréfa­út­boð­ið, sem varð afar skraut­legt, lauk ekki fyrr en um miðjan sept­em­ber. Í skýrsl­unni segir að þegar stytt­ist í nið­ur­stöðu skulda­bréfa­út­boðs­ins í sept­em­ber hafi Sam­göngu­stofa fundað dag­lega með stjórn­endum fyr­ir­tæk­is­ins og eft­ir­litið fólst í því að sann­reyna að fjár­hags­leg end­ur­skipu­lagn­ing væri í gang­i. 

Ásak­anir um blekk­ingar

Síðar kom í ljós að skulda­bréfa­út­boð­ið, sem náði í 50 millj­ónir evra, byggði að hluta til á blekk­ing­um, að mati hluta þeirra sem keyptu í útboð­inu. Þeir hafa meðal ann­ars vísað í að eigið fé WOW air hefði með réttu átt að vera nei­kvætt um mitt ár 2018 þegar farið var af stað með útboð­ið. Í efna­hags­reikn­ingi sem birtur var í fjár­festa­kynn­ing­unni var því hins vegar haldið fram að eigið fé væri jákvætt. Þ.e. að WOW air ætti meiri eignir en skuld­ir.

Þess utan vissi hluti þátt­tak­enda í útboð­inu ekki af því að sumir þátt­tak­endur í útboð­inu, um helm­ing­ur, voru að breyta skamm­tíma­skuldum í lang­tíma­skuld­ir, og voru því ekki að setja nýtt fé inn í rekst­ur­inn. Skýrasta dæmið um slíkt var Arion banki, sem skráði sig fyrir 4,3 millj­ónum evra, um 560 millj­ónir króna á þeim tíma, gegn því að WOW air myndi greiða yfir­drátt­ar­skuld sína hjá bank­anum upp. 

Með þessu dró Arion banki úr tapi sínu á WOW air. Ef yfir­drátt­ar­heim­ildin væri enn ógreidd þá væri hún ein­fald­lega almenn krafa í bú WOW air og feng­ist ekki greidd. Í stað­inn á bank­inn kröfur vegna skulda­bréf­anna.

Ráðu­neytið gerði ekki athuga­semdir við svör Sam­göngu­stofu

Sam­göngu­stofa hefur rök­stutt aðgerð­ar­leysi sitt með því að, eftir ítar­lega skoð­un, hafi ekki verið þörf á veit­ingu  tíma­bund­ins flug­rekstr­ar­leyfis þar sem Sam­göngu­stofa gat hvenær sem er tak­markað eða stöðvað rekstur félags­ins með aft­ur­köllun starfs­leyfa. Þá hafi stofn­unin talið að hefði hún veitt WOW air tíma­bundið leyfi meðan fjár­hags­leg end­ur­skipu­lagn­ing færi fram hefði það haft nei­kvæð áhrif á fjár­mögn­un­ar­mögu­leika félags­ins. Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar seg­ir: „Þetta eru sömu svör og sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neyti fékk á sínum tíma og gerði ekki athuga­semdir við.“

Sigurður Ingi Jóhannsson, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Mynd: Bára Huld Beck

Rík­is­end­ur­skoðun segir enn fremur að hún hafi ekki fengið upp­lýs­ingar frá Sam­göngu­stofu hvað hafi falist í „ít­ar­legri skoð­un“ stofn­un­ar­innar þrátt fyrir að hafa leitað eftir upp­lýs­ingum um það. 

Í skýrsl­unni segir Rík­is­end­ur­skoðun að hún geti lítið fyrir varnir Sam­göngu­stofu fyrir aðgerð­ar­leysi sínu gagn­vart WOW air. Orð­rétt seg­ir: „Rík­is­end­ur­skoðun telur þessi rök tæp­lega stand­ast og bendir á að það sé ekki hlut­verk Sam­göngu­stofu að haga störfum sínum og eft­ir­liti með til­liti til við­skipta­legra hags­muna þeirra sem sæta eft­ir­lit­inu. Þvert á móti felist í því aukið gagn­sæi að leyfi, meðan á fjár­hags­legri end­ur­skipu­lagn­ingu standi, sé sett fram með form­legum hætti í stað þess að vera óform­legt og ótíma­bundið eins og raunin varð. Vænt­an­legum fjár­festum mátti vera full­ljóst að félagið væri í fjár­hags­erf­ið­leikum hvort sem Sam­göngu­stofa veitti því tíma­bundið flug­rekstr­ar­leyfi meðan á fjár­hags­legri end­ur­skipu­lagn­ingu stóð eða ekki.“

Afþökk­uðu aðstoð Fjár­mála­eft­ir­lits­ins

Rík­is­end­ur­skoðun fjallar líka um aðkomu sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neyt­is­ins að málum WOW air á síð­ustu metr­unum í til­veru þess flug­fé­lags. Í skýrsl­unni segir að ráðu­neytið hafi sent Sam­göngu­stofu leið­bein­ingar um mat á fjár­hag flug­rek­enda 27. ágúst 2018. Það var gert vegna þess að ráðu­neytið taldi Sam­göngu­stofu ekki vera að meta stöðu WOW air í nægi­lega víðum skiln­ing­i. 

Á fundi sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neytis með Sam­göngu­stofu 3. sept­em­ber 2018 ítrek­aði ráðu­neytið þá afstöðu sína að stofn­unin brygð­ist við þeim ann­mörkum sem ráðu­neytið hefði bent á að væru á fram­kvæmd fjár­hags­mats. „Bauð ráðu­neytið m.a. fram aðstoð frá Fjár­mála­eft­ir­lit­inu til að styrkja verk­lag og sækja meiri þekk­ingu á fram­kvæmd þess­ara mála. Sam­göngu­stofa taldi ekki þörf á sam­ráði og ráð­gjöf frá Fjár­mála­eft­ir­lit­in­u.“

Auglýsing

Á fund­inum kom ráðu­neytið því einnig á fram­færi að það teldi ekki for­svar­an­legt hve langt væri í næsta skipu­lagða fund Sam­göngu­stofu með WOW air. Full­trúar Sam­göngu­stofu sögðu á móti að þeir hefðu „trú á því að félagið væri rekstr­ar­hæft og að stofn­unin hefði öll þau gögn sem hún þyrfti til að geta lagt mat á stöð­una. Að þeirra mati hefði félagið trú­verð­ugar áætl­anir og stofn­unin hefði meiri áhyggjur af sumum öðrum flug­rek­endum sem flygju til og frá land­inu en WOW air.“

Ljóst má vera að mat Sam­göngu­stofu stang­ast að öllu leyti á við þær upp­lýs­ingar sem komu fram á fundum með WOW air í maí og júní og það sem fram hafði komið í fjöl­miðlum vik­urnar á undan um fjár­hags­stöðu flug­fé­lags­ins. Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar segir að eft­ir­lits­að­il­inn telji: „al­var­legt að Sam­göngu­stofa hafi talið sig hafa trú­verð­ugar áætl­anir og upp­lýs­ingar um að flug­fé­lagið væri rekstr­ar­hæft, stæð­ist fjár­hags­kröfur reglu­gerð­ar­innar og að ekki þyrfti að óska eftir frek­ari gögnum um fjár­mál fyr­ir­tæk­is­ins þegar gögn sem aflað var stuttu síðar sýndu að full þörf var á sér­stöku eft­ir­lit­i.“

Stjórn­völd efuð­ust um getu Sam­göngu­stofu

Í skýrsl­unni segir að miklar efa­semdir hafi verið um getu Sam­göngu­stofu til að sinna fjár­hags­eft­ir­liti með flug­rek­endum meðal stjórn­valda. Þann 7. sept­em­ber 2018 sendi ráðu­neytið Sam­göngu­stofu fyr­ir­mæli um að stofn­unin gerði ítar­legt mat á fjár­hags­stöðu WOW air. Í bréf­inu kom fram að ráðu­neytið hefði end­ur­tekið kallað eftir því að stofn­unin brygð­ist við sjón­ar­miðum og afstöðu ráðu­neyt­is­ins án þess að við því hefði orð­ið. Ráðu­neytið teldi ljóst að Sam­göngu­stofa hygð­ist ekki að eigin frum­kvæði kanna fjár­hags­stöðu WOW og meta hvort rekst­ur­inn upp­fyllti kröf­ur. Í bréf­inu komu eft­ir­far­andi fyr­ir­mæli fram: „Þar sem greini­legar vís­bend­ingar eru til staðar um fjár­hags­vanda hjá leyf­is­haf­anum WOW air hf. skal Sam­göngu­stofa taf­ar­laust gera ítar­legt mat á fjár­hags­stöðu flug­rek­and­ans í sam­ræmi við 2. mgr. 9. gr. reglu­gerðar (ESB) nr. 1008/2008. Hluti af slíku mati skal fel­ast í dag­legum upp­lýs­ingum um sjóðsstreymi félags­ins og könnun á rekstr­ar­hæfni þess til næstu vikna.“

Í minn­is­blaði sem sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráð­herra sendi ráð­herra­nefnd um sam­ræm­ingu mála 13. sept­em­ber 2018 kom fram að Sam­göngu­stofa hefði upp­lýst ráðu­neytið um að lausa­fjár­staða WOW air nægði til að standa undir rekstri í að minnsta kosti þrjá sól­ar­hringa. „End­ur­skoð­andi á vegum Sam­göngu­stofu hefði stað­fest að félagið gæti haldið áfram rekstri út mán­uð­inn en gæti þá ekki greitt laun. Taldi ráð­herra ljóst að styrkja þyrfti þekk­ingu á fjár­hags­mati innan Sam­göngu­stofu. Stofn­unin nyti aðstoðar end­ur­skoð­enda en virt­ist skorta þekk­ingu til að vinna úr upp­lýs­ingum frá þeim. Þörf væri á utan­að­kom­andi ráð­gjöf til að tryggja getu Sam­göngu­stofu til að sinna sínu eft­ir­lits­hlut­verki. Ráðu­neytið hefði óskað eftir því að stofn­unin leit­aði aðstoðar aðila sem hefði næga þekk­ingu að mati ráðu­neyt­is­ins til að aðstoða stofn­un­ina við eft­ir­litið og tæki við stjórn á mati á fjár­hag WOW air.“

Ráðu­neytið gagn­rýnt fyrir aðgerð­ar­leysi

Vakin er athygli á því í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar að ráðu­neytið sendi Sam­göngu­stofu fyr­ir­mælin tæpum fjórum mán­uðum eftir að hafa fengið upp­lýs­ingar um að staða flug­fé­lags­ins hefði versnað veru­lega. Í svörum til Rík­is­end­ur­skoð­unar sagði sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neytið að ástæðan fyrir þessum langa tíma væri sú að rétt þótti að gefa stofn­un­inni svig­rúm til að bregð­ast við. Við­brögð Sam­göngu­stofu hafi á end­anum ekki þótt full­nægj­andi.

Auglýsing

Rík­is­end­ur­skoðun gagn­rýnir þessa stöðu og segir það vera alvar­legt að „uppi hafi verið ágrein­ingur milli sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neytis og Sam­göngu­stofu um hvernig bæri að haga eft­ir­liti með svo þjóð­hags­lega mik­il­vægu fyr­ir­tæki á við­sjár­verðum tímum í rekstri þess. Þegar svo ber undir ætti ráðu­neytið að veita und­ir­stofnun sinni leið­bein­ingar og fyr­ir­mæli svo fljótt sem verða má.“

Sam­göngu­stofa lof­aði því í bréfi sem sent var 11. sept­em­ber 2018 að hún ætl­aði að end­ur­skoða verk­lag við eft­ir­lit með WOW air og herða það. 

Biðu þar til eftir að skulda­bréfa­út­boði var lokið

Sam­göngu­stofa beið þangað til 21. sept­em­ber 2018 með að senda WOW air bréf þar sem hún til­kynnti um sér­stakt eft­ir­lit með fjár­hag félags­ins, eða tveimur vikum eftir að sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neytið fór fram á að það myndi fara fram. 

Skulda­bréfa­út­boði WOW air lauk þremur dögum fyrr, 18. sept­em­ber. Svo virð­ist sem við­skipta­legir hags­munir WOW air hafi verið settir framar því að fylgja fyr­ir­mælum úr ráðu­neyt­inu sem Sam­göngu­stofa heyrir und­ir.

Rík­is­end­ur­skoðun bendir í skýrslu sinni á mis­ræmi á því sem kom fram í bréfi Sam­göngu­stofu til sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neytis 11. sept­em­ber 2018 og þeim tíma sem sér­stakt eft­ir­lit Sam­göngu­stofu hófst. „Í því bréfi kom fram að stofn­unin ynni þá þegar að ítar­legu fjár­hags­mati á fyr­ir­tæk­inu. Rík­is­end­ur­skoðun bendir á að þó stofn­unin hafi fundað með flug­fé­lag­inu um sum­arið og fylgst með helstu vend­ingum í rekstri þess þá jafn­gildi það ekki því að hefja form­lega ítar­legt fjár­hags­mat sem á að fara eftir ákveðnum verk­lags­reglum og hafa ákveðin við­mið. Auk þess þurfi að gera þá kröfu að þeim sem sæta slíku fjár­hags­mati sé gerð form­lega grein fyrir því. Verður ekki annað séð en að Sam­göngu­stofa hafi veitt ráðu­neyt­inu mis­vísandi upp­lýs­ingar um umfang eft­ir­lits­ins. Að mati Rík­is­end­ur­skoð­unar end­ur­speglar þetta mis­ræmi hve óskýr við­mið stofn­unin hafði um það hvenær bæri að meta fjárhagsstöðu en einnig hve óljóst var í hverju slíkt mat fælist. Þau við­brögð sem hér um ræðir með mis­vísandi upp­lýs­inga­gjöf eru alvar­leg og síst til þess fallin að auka traust og sam­vinnu milli Sam­göngu­stofu og sam­göngu- og sveit­ar­stjórn­ar­ráðu­neyt­is.“

Skulda­bréfa­út­boðið leysti ekki vanda WOW air og fyrir árs­lok 2018 var byrjað að reyna að selja félagið til ann­arra flug­fé­laga. WOW air for svo í þrot í lok mars 2019.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar