Auglýsing

Á mið­viku­dag var kynnt skýrsla starfs­hóps sem Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra skip­aði í byrjun árs og hafði það hlut­verk að vinna til­lögur til að efla traust á stjórn­málum og stjórn­sýslu. Hóp­ur­inn var skip­aður vegna þess að traust milli almenn­ings og helstu stofn­ana sam­fé­lags­ins er slá­andi lítið og rúm­lega sjö­undi hver lands­maður treystir til að mynda ekki Alþingi.

­Rann­sóknir sýna að almenn­ingur telur að mikil fyr­ir­greiðsla sé til staðar í stjórn­málum og tæp­lega 70 pró­sent telja að spill­ing sé í íslenskum stjórn­mál­um.

Ástæðan fyrir þessu er marg­þætt. Hana er að finna í gegnd­ar­lausri fyr­ir­greiðslupóli­tík und­an­farna ára­tugi þar sem aðgangur að tæki­færum fer meira eftir því hver þú ert og hvaða liði þú til­heyrir en hvað þú get­ur. Hana er að finna í efna­hags­hruni sem hafði gríð­ar­leg áhrif á venju­legt fólk en var orsakað af algjör­lega skeyt­ing­ar­lausum, og nú dæmd­um, efna­hags­brota­mönnum sem í krafti eft­ir­lits­leysis og með­virkni þeirra sem áttu að hafa hemil á þeim fengu að blekkja sig í að verða efna­hags­legt ger­eyð­ing­ar­vopn. Og hana er að finna í röð spill­ing­ar- og vald­níðslu­mála sem tröll­riðið hafa íslensku þjóð­fé­lagi síð­ast­liðin ár, meðal ann­ars með þeim afleið­ingum að rík­is­stjórnir hafa sprung­ið.

Ein birt­ing­ar­mynd þessa van­trausts er sú að eðl­is­breyt­ing hefur orðið á íslenskum stjórn­mál­um. Hið gamla 4+1 kerfi er búið, tími sterkra tveggja flokka rík­is­stjórna sem öllu ráða er lið­inn og átta ólíkir flokkar sitja nú á þingi. Þetta gerði þjóðin sjálf án aðkomu stjórn­mála­manna.

Auglýsing
Eftir síð­ustu kosn­ingar skaut sú hug­mynd rótum hjá ein­hverjum að ákall væri eftir sam­steypu­stjórn íhalds­söm­ustu flokka lands­ins. Það var mæli­stika á hvort að hægt yrði að koma gamla tím­anum aftur í tísku. Nú, tíu mán­uðum síð­ar, styður minni­hluti þjóð­ar­innar þá rík­is­stjórn sem mynduð var og flokk­arnir þrír sem í henni sitja væru óra­fjarri því að geta myndað meiri­hluta­stjórn ef kosið væri í dag.

Hags­muna­skrán­ing, upp­lýs­inga­réttur og upp­ljóstr­arar

Til­lögur starfs­hóps­ins eru flestar þess eðlis að skyn­sömu fólki ætti að þykja þær sjálf­sagð­ar, og lík­lega kemur það mörgum á óvart að margar þeirra sé ekki nú þegar hluti af reglu­verk­inu. Stað­reyndin er hins vegar sú að sára­lítið aðhald og gegn­sæi er til staðar í því reglu­verki sem hefur fyrst og síð­ast verið byggt upp með þeim hætti að almenn­ingur eigi bara að treysta því að fólkið sem það treystir fyrir rekstri sam­fé­lags­ins og skatt­fénu sínu sé heið­ar­legt fólk. Flestir ættu að vera sam­mála um að síð­ast­liðin ár hafi sýnt það svart á hvítu, því mið­ur, að ansi margir víðs­vegar að úr hinni póli­tísku flóru, hafa ekki staðið undir því trausti. Þess vegna þarf að setja reglur sem tryggja að stjórn­mála­menn­irnir haldi sig innan sið­legra marka, og tryggja að almenn­ingur og fjöl­miðlar geti veitt þeim eðli­legt aðhald.

Á meðal þess sem er lagt til er að hags­muna­skrán­ing ráð­herra verði útvíkkuð til maka og ólög­ráða barna. Að siða­reglur verið settar fyrir fleiri en ráð­herra, meðal ann­ars aðstoð­ar­menn þeirra og ráðu­neyt­is­stjóra. Að gagn­sæi verði aukið og upp­lýs­inga­réttur almenn­ings styrkt­ur, meðan ann­ars með því að stytta afgreiðslu­tíma úrskurð­ar­nefndar um upp­lýs­inga­mál úr því að vera svo langur að stjórn­mála­menn virð­ast með­vitað not­færa sér það að vísa málum til með­ferðar hjá nefnd­inni í von um að þau verði gleymd þegar nið­ur­staðan liggur loks fyr­ir.

Hóp­ur­inn leggur líka til að mótuð verði löngu tíma­bær lög­gjöf um upp­ljóstr­ara­vernd fyrir opin­bera starfs­menn og einka­geir­ann. Sam­bæri­leg lög­gjöf er þegar til staðar í Nor­egi og er mjög nauð­syn­leg til að starfs­menn sem verða varir við mis­gjörðir eða rang­indi, jafn­vel lög­brot, í starfi sínu geti til­kynnt um það án þess að eiga á hættu að setja lífs­við­ur­væri sitt í hættu.

Aðförin að sér­hags­muna­gæsl­unni

Þær til­lögur sem munu breyta mestu, og erf­ið­ast verður að fá í gegn, snúa ann­ars vegar að því að hefta völd og aðgengi hags­muna­að­ila og hins vegar að því að setja reglur um starfs­val eftir að ein­stak­lingar ljúka opin­berum störf­um.

Í dag er staðan sú að hags­muna­verð­ir, oft­ast kall­aðir „lobbí­istar“, hafa miklu meiri áhrif á íslenskt sam­fé­lag en flestir átta sig á. Sér­hags­muna­öfl í land­bún­aði stýra til dæmis að mörgu leyti hvernig land­bún­að­ar­kerfið er mót­að, þar með talið fjár­fram­lög til þeirra sjálfra. Hags­muna­sam­tök sjáv­ar­út­vegs­ins, valda­mestu hags­muna­sam­tök lands­ins, hafa gríð­ar­leg áhrif á alla lög­gjöf sem teng­ist atvinnu­grein­inni. Þau áhrif birt­ast bæði beint, en líka óbeint og á bak­við tjöldin í gegnum per­sónu­leg sam­skipti. Og svo fram­veg­is.

Það er ekk­ert til­viljun að for­maður hags­muna­sam­taka lax­eld­is­fyr­ir­tækja er fyrr­ver­andi sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra, að fram­kvæmda­stjóri hags­muna­sam­taka banka er fyrr­ver­andi fjár­mála­ráð­herra, að fram­kvæmda­stjóri Sam­taka iðn­að­ar­ins er fyrr­ver­andi efna­hags­ráð­gjafi þáver­andi for­sæt­is­ráð­herra og að fram­kvæmda­stjóri Sam­taka ferða­þjón­ust­unnar sé fyrr­ver­andi aðstoð­ar­maður sama for­sæt­is­ráð­herra, svo fáein dæmi séu nefnd. Það er heldur ekki til­viljun að áhrifa­mestu almanna­tengsla- og ráð­gjaf­ar­fyr­ir­tæki lands­ins eru rekin af mönnum sem eiga sér langa póli­tíska for­tíð og náið sam­band við þá sem stýra land­inu í dag. Það borgar sig fyrir hags­muna­gæslu­að­ila að vera með slíkt fólk í vinnu, sem þekkir kerfin út og inn og getur tryggt aðgengi að ákvörð­un­ar­töku­borð­inu án þess að sú aðkoma komi nokkru sinni fram opin­ber­lega.

Starfs­hóp­ur­inn leggur til að allir „lobbí­istar“ sem eiga sam­skipti við stjórn­mála­menn og stjórn­sýslu verði að skrá sig sem slíka og að reglur verði settar um hvernig sam­skiptum verði háttað til að fullt gagn­sæi verði tryggt um sam­skipt­in.

Bannað að græða á trún­að­ar­upp­lýs­ingum

Hin umdeilda til­lagan, sem er þegar farin að fara mikið fyrir brjóstið á mörgum innan þeirra flokka sem eru vanir að stýra Íslandi, snýr að því að setja þurfi reglur um „starfs­val eftir opin­ber störf sem koma í veg fyrir að starfs­­fólk stjórn­­­sýslu eða kjörnir full­­trúar gangi inn í störf hjá einka­að­ilum vegna aðgangs að upp­­lýs­ingum úr opin­beru starfi. Slíkar reglur varða einkum tíma sem nauð­­syn­­legt er að líði frá starfs­lokum og þar til starf fyrir einka­að­ila hefst.“ Slíkar reglur eru við lýði víða, t.d. í Banda­ríkj­un­um, Bret­landi, Frakk­landi og víð­ar.

Auglýsing
Tilgangur þeirra er að draga úr hættu á hags­muna­á­rekstrum og að fólk sem gegnir trún­að­ar­störfum fyrir hið opin­bera geti tekið þær upp­lýs­ingar og nýtt þær „ á ótil­hlýð­i­­legan hátt í þágu einka­að­ila þegar skipt er um starfs­vett­vang, en slíkt getur bæði haft ólög­­mæt áhrif á sam­keppni og gengið gegn opin­berum hags­mun­­um.“

Það er mjög skyn­sam­legt að setja slíkar regl­ur. Þær skerða ekki atvinnu­frelsi við­kom­andi umfram það að þeir geti ekki farið beint í að starfa hjá þeim sem þeir unnu áður við að hefta, eða hafa and­stæða hags­muni við hið opin­bera. Í Banda­ríkj­unum er ein skýrasta birt­ing­ar­mynd þess­ara reglna sú að þeir sem vinna við varn­ar­mál lands­ins mega ekki fara í starf hjá vopna­fram­leið­anda í ákveð­inn tíma eftir að þeir hætta í opin­bera starf­inu.

Fíll­inn sem forð­ast er að horfa á

Það er ljóst að mikil and­staða er í ákveðnum kreðsum við inn­leið­ingu þess­ara reglna. Þegar er til að mynda byrjað að atyrða Sið­fræði­stofnun Háskóla Íslands, sem á sam­kvæmt til­lög­unum að sjá um inn­leið­ingu þeirra og eft­ir­lit með þeim, að minnsta kosti tíma­bund­ið.

Það verður áhuga­vert að sjá hvort það sé raun­veru­legur vilji hjá for­sæt­is­ráð­herra og þeim þing­mönnum sem segj­ast hafa raun­veru­legan breyt­ing­ar­vilja til að inn­leiða þessar breyt­ingar eða hvort að um leik­þátt sé að ræða til að selja þá hug­mynd að umbóta­öfl séu við rík­is­stjórn­ar­borðið sem taki gjánna milli þings og þjóðar alvar­lega.

Og þá stendur auð­vitað eftir fíll­inn í her­berg­inu. Hann er sá að starfs­hópnum var ekki gert að taka með neinum hætti á því hvernig stjórn­mála­menn eiga að axla ábyrgð á því þegar þeir bregð­ast ber­sýni­lega trausti almenn­ings, t.d. með því að fela eignir í aflands­fé­lögum og kom­ast þannig hjá því að greiða rétta skatta og gjöld, sýna af sér leynd­ar­hyggju með því að setja hags­muni flokks fram yfir hags­muni almenn­ings eða þegar geð­þótta­á­kvarð­anir þeirra eru dæmdar ólög­legar af æðsta dóm­stóli lands­ins.

Bætt reglu­verk getur leitt til þess að spill­ing, leynd­ar­hyggja og frænd­hygli minnki. En traustið kemur ekki til baka fyrr en að stjórn­mála­menn­irnir hafa sýnt það í verki að póli­tísk menn­ing hafi breyst í þá veru að trú­verð­ug­leiki stjórn­valds skipti meira máli en að ákveðnir ein­stak­lingar sitji sem fast­ast í ráð­herra­stólum sínum þegar aug­ljós trún­að­ar­brestur hefur átt sér stað milli þeirra og almenn­ings.

Tillagan um breytingu á skilyrðum fyrir stjórn FME kemur frá fjármálaráðuneytinu
Starfshópur fjallaði um hæfisskilyrði þeirra sem geta tekið sæti í stjórn Fjármálaeftirlitsins.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Trump styður Sádi-Arabíu og olían hríðfellur
Eftir að Donald Trump lýsti yfir stuðningi við Sádí-Arabíu vegna morðsins á Jamal Khashoggi hrundi verðið á hráolíu.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Raunverð fasteigna hækkað um 1,3 prósent undanfarið ár
Að teknu tilliti til verðbólgu hefur fasteignaverð lítið sem ekkert hækkað í eitt ár.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Til lítils að fjölga leikskólarýmum ef leikskólarnir standa ómannaðir
Sjálfstæðismenn telja áætlanir meirihlutans í borginni ekki ganga upp.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Baldur Blöndal
Gleymdur tími
Kjarninn 20. nóvember 2018
Bláa lónið
Grímur kaupir hlut Horns II í Bláa lóninu
Breyting hefur orðið á eignarhaldi í Bláa Lóninu en samningur hefur verið gerður um kaup Kólfs ehf., eignarhaldsfélags í meirihlutaeigu Gríms Sæmundsen, á hlut Horns II í Hvatningu hf. en Hvatning heldur á um 40% hlut í Bláa Lóninu hf..
Kjarninn 20. nóvember 2018
Heimavellir voru skráðir á markað fyrr á þessu ári.
Heimavellir ákveða að selja fleiri fasteignir
Í skráningarlýsingu Heimavalla frá því í vor kom fram að félagið ætlaði að selja fasteignir fyrir tíu milljarða fyrir árslok 2020. Nú hefur það ákveðið að selja eignir fyrir 17 milljarða á tímabilinu.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Vandræði á Facebook
Gengið hefur brösulega fyrir notendur samfélagsmiðilsins Facebook að skoða efni á síðunni síðan í hádeginu í dag.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Meira úr sama flokkiLeiðari