Auglýsing

Það fór líkt og spáð var á þessum vett­vangi fyrir fimm mán­uðum síð­an, að kjara­samn­ingar fyrir 110 þús­und manns, rúman helm­ing íslensks vinnu­mark­að­ar, voru kláraðir með stór­auk­inni aðkomu stjórn­valda sem ætlað er að stuðla að ann­ars konar lífs­kjara­bótum en launa­hækk­un­um. Það var talað við fólk, í stað þess að tala á það.

Við blasti að annað hefði verið ómögu­legt. Til að verka­lýðs­for­ystan myndi slá af launa­kröfum sín­um, sem voru allt of háar fyrir hag­kerfið við þær aðstæður sem nú eru, þá þurfti til skatt­kerf­is­breyt­ing­ar, aukið fjár­magn í milli­færslu­kerfi sem ratar fyrst og síð­ast til við­kvæm­ustu hópa sam­fé­lags­ins og tákn­rænar aðgerðir vegna ótrú­legra launa­hækk­anna for­stjóra rík­is­fyr­ir­tækja, æðstu ráða­manna og ann­arra hátt­settra emb­ætt­is­manna.

Þá setti fyr­ir­séð gjald­þrot WOW air, með til­heyr­andi skamm­tíma­á­hrifum á efna­hags­lífið og atvinnustigið í land­inu, pressu á alla hlut­að­eig­andi að leysa þá stöðu sem upp var komin af ábyrgð.

Aðkoma þriggja kvenna lyk­il­at­riði

Athygli vekur að þrjár sterkar konur léku lyk­il­hlut­verk í þess­ari nið­ur­stöðu. Sól­veig Anna Jóns­dótt­ir, for­maður Efl­ing­ar, sem hefur setið undir því að vera kölluð van­stillt, galin og vit­firrt auk þess sem geð­heilsa hennar og and­legt heil­brigði hefur verið dregið í efa með ýmsum öðrum hætti, lék lyk­il­hlut­verk í því að saman náð­ist. Það gerði hún með því því að beita skyn­semi og læsi á umhverf­ið, gera „vopna­hlé“ á bar­áttu sinni, og meta þann árangur sem hörð stétta­bar­átta hennar og félaga for­manns­ins náðu þó fram með því að spila ekki eftir leik­reglum ráð­enda sam­fé­lags­ins, heldur ákveða að standa fast upp í hár­inu á þeim.

Lík­ast til efast eng­inn um það lengur hversu stórt pláss á svið­inu Sól­veig Anna hefur tekið sér með því að vera óhrædd og óhefð­bundin á þeim skamma tíma sem hún hefur gengt sínu nýja hlut­verki.

Auglýsing
Drífa Snædal, fyrsta konan til að gegna emb­ætti for­seta Alþýðu­sam­bands Íslands, leiddi við­ræður verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar við stjórn­völd. Drífa sagði sig úr Vinstri grænum í nóv­em­ber 2017 eftir að hafa verið í flokknum í 18 ár og verið fram­kvæmda­stjóri hans um langt ára­bil, vegna fyr­ir­hug­aðs stjórn­ar­sam­starfs við Sjálf­stæð­is­flokk­inn. Á milli hennar og Katrínar Jak­obs­dóttur for­sæt­is­ráð­herra er þó sterkt per­sónu­legt sam­band sem byggir á ára­tuga­löngu sam­starfi. Það sam­band var lyk­ill að því að rík­is­stjórnin bætti veru­lega í þann pakka sem hún kom með að borð­inu til að gera „lífs­kjara­samn­ing­anna“ að veru­leika án þess að stöð­ug­leika í efna­hags­líf­inu væri ógn­að.

Lís­kjara­samn­ing­arnir eru stór póli­tískur sigur fyrir Katrínu og rík­is­stjórn henn­ar. Per­sónu­lega var póli­tísk lífs­nauð­syn­legt fyrir hana að ná hon­um.

Flokkur hennar er álit­in, hvort sem honum líkar betur eða verr, hafa gefið gríð­ar­lega eftir gagn­vart Sjálf­stæð­is­flokknum – flokki sem margir flokks­menn og kjós­endur Vinstri grænna líta á sem hug­mynda­fræði­lega and­stæðu sína – það sem af er kjör­tíma­bil­inu. Skýrasta birt­ing­ar­mynd þess er að kann­anir sýna að Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn mælist með stuðn­ing við kjör­fylgi, Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn með fylgi sem er nán­ast innan vik­marka frá því sem flokk­ur­inn fékk í síð­ustu kosn­ingum en Vinstri græn hafa tapað þriðj­ungi kjós­enda sinna.

Inni­hald lífs­kjara­samn­ing­anna er að uppi­stöðu mun nær yfir­lýstri stefnu Vinstri grænna en Sjálf­stæð­is­flokks.

Allir þurftu að vinna, og því að gefa eftir

Það þurftu allir að gera mála­miðl­anir í þeim samn­ingum sem nú hafa verið gerð­ir. Verka­lýðs­hreyf­ingin sætti sig við að fá 75 pró­sent af krónu­tölu­hækk­un­ar­kröfum sínum á lægstu laun á tæpum fjórum árum í stað 100 pró­sent á þremur árum. Atvinnu­rek­endur gáfu þar eftir en fengu í stað­inn lægri hækk­anir á árinu 2019 á meðan að efna­hags­lífið er að rétta úr kútnum eftir mjúka lend­ingu sem stendur nú yfir og langa samn­inga sem tryggja stöð­ug­leika og fyr­ir­sjá­an­leika.

Þetta eru þó við­kvæmir samn­ingar og margt þarf að ganga upp til að þeir haldi.

Það sam­komu­lag sem gert er milli verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar og atvinnu­rek­enda er nokkuð skýrt. Lægstu laun hækka um 90 þús­und krónur á samn­ings­tím­anum og um samd­ist um krónu­tölu­hækk­anir ann­arra, sem tryggir að launa­hærri taki ekki áfram til sín aukna sneið allra hækk­ana líkt og þegar samið er um hlut­falls­hækk­an­ir. Til að setja þetta í dæmi þá munu almenn laun hækka um 17 þús­und krónur strax, bæði hjá þeim sem var með 300 þús­und krónur í mán­að­ar­laun og þeim sem er með eina milljón króna. Fyrir lág­launa­mann­inn er þetta hækkun um 5,6 pró­sent í ár en fyrir hálauna­mann­inn 1,7 pró­sent. Ef samið hefði verið um 5,6 pró­sent launa­hækkun fyrir alla hefði lág­launa­mað­ur­inn því áfram fengið 17 þús­und krónur í launa­hækkun en hálauna­mað­ur­inn 56 þús­und krón­ur, eða 39 þús­und krónum meira en samið var um.

Auk þess var samið um launa­auka sem kemur til fram­kvæmda ef hag­vöxtur verður á næstu árum. Þetta virð­ist aðal­lega vera tákn­ræn hækkun sem á að tryggja launa­fólki hlut­deild í verð­mæta­sköpun sam­fé­lags­ins. Mat ASÍ er að hún geti skilað 3-13 þús­und krónum á ári, sem eru smá­pen­ingar í öllu sam­hengi.

Pakki stjórn­valda lyk­ill­inn að samn­ing­unum

Lyk­il­at­riðið í að kjara­samn­ingar voru gerðir var, líkt og áður sagði, aðkoma stjórn­valda sem blasað hefur við mán­uðum saman að þyrfti til svo hægt væri að leysa kjara­deil­ur.

Ástæður þeirrar gjáar sem er til staðar í íslensku sam­fé­lagi er að það er vit­laust gef­ið. Og gjöfin hallar veru­lega á þá sem höllustum fæti standa. Það eru lág­tekju­hópar, öryrkjar, líf­eyr­is­þegar og stór hópur lands­manna sem getur ekki eign­ast hús­næði en er þess í stað fastur á leigu­mark­aði sem leiðir af sér skort á hús­næð­is­ör­yggi, hærri hús­næð­is­kostnað sem étur upp alla kaup­mátt­ar­aukn­ingu og enga eigna­mynd­un.

Auglýsing
Á sama tíma hafa þeir sem eiga stór­aukið eignir sín­ar. Í skýrslu sem Íslands­banki birti í októ­ber 2018 kom fram að þeir sem eiga hús­næði á Íslandi hafi aukið eigið fé sitt um 2.051 millj­arða króna frá árinu 2010. Á sama tíma hefur orðið miklu erf­ið­ara að kaupa fyrstu eign og staða leigj­enda hefur hríð­versn­að. Þetta ástand var afleið­ing af póli­tískri ákvörð­un­ar­töku og það þarf póli­tíska ákvörð­un­ar­töku til að laga það.

Pakki stjórn­valda telur alls 45 aðgerðir og þau meta hann á 80 millj­arða króna. Það segir reyndar ýmis­legt um hversu út í loftið sú tala er að í kynn­ing­ar­gögnum sem lögð voru fyrir aðila vinnu­mark­að­ar­ins á þriðju­dag, þegar rík­is­stjórnin ætl­aði að halda blaða­manna­fund og kynna sitt fram­lag en blés hann af 18 mín­útum síð­ar, var upp­hæðin sögð 100 millj­arðar króna. End­an­legur „kostn­að­ur“ hins opin­bera mun ráð­ast á þróun mála og það að setja fram krónu­tölu umfangs er fyrst og fremst ætlað til póli­tísks heima­brúks.

Það má skipta aðgerðum stjórn­valda í þrennt.

Skatt­ar, barna­bæt­ur, hús­næð­is­mál og fjár­fest­ing

Í fyrsta lagi breyt­ingar á skatt­kerfi og milli­færslu­kerfum og aðgerðir í hús­næð­is­mál­um, sem skipta raun­veru­legu máli við að minnka þann kerf­is­lega ójöfnuð sem inn­leiddur hefur verið hér á landi á und­an­förnum árum. Til að mæta þessum kröfum lækkar ríkið skatta um 20 millj­arða króna og mesta lækk­unin fer til lægstu tekju­hópanna, sem eiga að fá um tíu þús­und krónur meira á mán­uði í ráð­stöf­un­ar­tekj­ur. Þá verða barna­bæt­ur, sem hafa dreg­ist skammar­lega mikið saman á und­an­förnum árum, hækk­aðar um 16 pró­sent og skerð­ing­ar­mörk þeirra verða hækkuð úr 242 í 325 þús­und krón­ur. Lík­lega er ekki til nein betri milli­færslu­leið til að færa fé með beinum hætti úr rík­is­sjóði til við­kvæmra barna­fjöl­skyldna sem eiga erfitt með að láta enda ná saman en greiðsla barna­bóta. Með við­bót­inni mun þær ná til fleiri og gagn­ast þeim sem þær fá meira.

Í öðru lagi aðgerðir vegna hús­næð­is­mála. Sú ákvörðun að banna 40 ára verð­tryggð jafn­greiðslu­lán, einu lánin sem við­kvæm­ustu lág­tekju­hópar á íslenskum hús­næð­is­mark­aði ráða við að taka til að tryggja sér ein­hverja eign­ar­myndun og hús­næð­is­ör­yggi, kallar á að eitt­hvað annað komi sam­stundis í stað­inn fyrir þennan hóp. Þetta eitt­hvað annað er kallað „start­lán“ og „eig­in­fjár­lán“. Sam­kvæmt fram­lögðum til­lögum ganga „start­lán“ út á að ríkið láni á „hag­stæðum vöxt­um“ til hópa sem eiga sér­stak­lega erfitt að eign­ast hús­næði upp að 90 pró­sent veð­hlut­falli. Það þýðir á manna­máli að ríkið ætlar að lána við­bót­ar­lán undir mark­aðs­vöxt­um. „Eig­in­fjár­lán“ eiga síðan að bein­ast að þeim sem ráða ekki við greiðslu­byrði „start­lána“. Í þeim felst að ríkið ætlar að í raun að fjár­festa í hús­næði með tekju­lágum með því að lána 15-30 pró­sent af kaup­verði án þess að við­kom­andi þurfi að greiða neinar afborg­anir af því láni auk þess sem „lán­ið“ er vaxta­laust í fimm ár og ber síðan óskil­greinda lága vexti. Ríkið fær síðan sitt hlut­fall til baka þegar íbúðin er seld eða þegar 25 ár eru liðin frá því að hún var keypt.

Þá ætlar ríkið að lána á mjög lágum vöxtum til almennra leigu­fé­laga, bjóða fram þann mögu­leika að ráð­stafa 3,5 pró­sent líf­eyr­is­ið­gjalds skatt­frjálst til hús­næð­is­­kaupa og áfram­hald­andi nýt­ing sér­­­eign­­ar­­sparn­aðar til að greiða skatt­frjálst niður íbúða­lán, en það úrræði verður fram­­lengt fram á mitt ár 2021. Ríkið lofar líka að auka fram­boð af ódýr­ara hús­næði, meðal ann­ars með því að stuðla að upp­bygg­ingu í Keldna­landi, risa­stóru bygg­ing­ar­landi í eigu rík­is­ins innan borg­ar­marka Reykja­vík­ur.

Í þriðja lagi ætlar ríkið að ráð­ast í stór­tækar fjár­fest­ingar í innvið­um, meðal ann­ars veg­um, á næstu árum til að örva efna­hags­lífið í nið­ur­sveiflu þess og skapa störf.

Í fjórða lagi eru aðgerðir sem eru end­ur­nýttar eða hafa þegar komið fram, eins og leng­ing fæð­ing­ar­or­lofs og aðgerðir gegn félags­legum und­ir­boð­um.

For­sendur end­ur­metnar á næsta ári

Þrjár meg­in­­for­­sendur eru fyrir gerð kjara­­samn­ing­anna. Í fyrsta lagi þarf kaup­máttur launa að aukast á samn­ings­­tíma­bil­inu. Sá vöxtur verður metin út frá launa­­vísi­­tölu Hag­­stofu Íslands.

Auglýsing
Í öðru lagi er sú óvenju­­lega for­­senda sett til grund­vallar gerð kjara­­samn­inga að vextir lækki „veru­­lega“ og hald­ist lágir út samn­ings­­tím­ann. Það þýðir að Seðla­­banki Íslands þarf að lækka stýri­vexti til að for­­sendur kjara­­samn­inga haldi, en hann er sam­­kvæmt lögum sjálf­­stæð stofnun og hefur það meg­in­hlut­verk að við­halda verð­­stöð­ug­­leika. Kjarn­inn greindi frá því á fimmtu­dag að „skúffu­sam­komu­lag“ sé um að stýri­vextir þurfi að lækka um 0,75 pró­sentu­stig fyrir fyrstu end­ur­skoð­un, sem fer fram í sept­em­ber 2020, til að kjara­samn­ingar haldi. Engar líkur eru á því að Seðla­banki Íslands lækki vexti ef aðstæður muni kalla á að þeir hald­ist háir, eða jafn­vel hækki, til að halda verð­bólgu í skefj­um. Því er um hvatn­ing­ar­á­kvæði að ræða sem veitir verka­lýðs­for­yst­unni útgöngu­leið út úr kjara­samn­ing­unum strax á næsta ári ef verð­bólgan fer af stað.

Mik­il­væg­asta for­senda kjara­samn­inga er þó sú þriðja, að stjórn­völd standi við að fram­kvæma þann pakka sem þau komu með að borð­inu til að liðka fyrir gerð þeirra. Ef nægi­lega stór hluti for­sendu­nefndar aðila vinnu­mark­að­ar­ins, skipuð þremur frá hvorri hlið, metur stöð­una þannig haustið 2020 að rík­is­stjórnin hafi ekki gert nóg þá gætu kjara­samn­ingar verið fyrir bí áður en kjör­tíma­bilið end­ar, en stefnt er að því að næstu kosn­ingar verði vorið 2021. Það er því mikil pressa á rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur að sýna sýni­legan árangur hratt í að efna það sem er í pakk­anum hennar næsta tæpa eina og hálfa árið.

Vopna­hlé, ekki stríðs­lok

Mik­il­vægt að ítreka að þorri þeirra aðgerða sem stjórn­völd eru að grípa til eru við­bragð vegna póli­tískra ákvarð­ana sem teknar hafa verið á síð­ustu árum og ára­tug­um. Ástandið á hús­næð­is­mark­aði er sam­blanda af nið­ur­lagn­ingu félags­lega hús­næð­is­kerf­is­ins, Leið­rétt­ing­ar­innar og skorti á fram­boði á sama tíma og fjöldi ferða­manna og íbúa óx hraðar en nokkru sinni fyrr. Breyt­ingar á skatt­kerfi og milli­færslu­kerfum sem færðu skatt­byrðar á lægri tekju­hópa eru sömu­leiðis stjórn­mála­mann­anna verk.

Enn er veru­lega mis­jafnt gefið í hinu auð­uga íslenska sam­fé­lagi. Hér hefur ríkt kerf­is­bund­inn ójöfn­uður. Og engin ástæða til ann­ars en að taka Sól­veigu Önnu Jóns­dóttur trú­an­lega þegar hún segir í  stöðu­upp­færslu sinni á fimmtu­dag að hún vilji „árétta afstöðu mína um að bar­átta vinnu­aflsins fyrir efna­hags­legu rétt­læti snýst ekki síst um það að hér fái með­limir auð­stétt­ar­innar og stjórn­mála­stétt­ar­innar ekki að fara fram eins og þeim sýn­ist með algjöru skeyt­ing­ar­leysi gagn­vart hags­munum vinnu­aflsins. Hér hafa full­trúar launa­fólks setið undir linnu­lausum árásum á meðan að fyr­ir­tækja­eig­andi fékk að blása upp bólu sem sprakk með hörmu­legum afleið­ingum fyrir hið svo­kall­aða venju­lega fólk. Við, verka og lág­launa­fólk, berum ekki ábyrgð á að blása upp ból­ur. Við förum ekki fram af skeyt­ing­ar­leysi gagn­vart hags­munum almenn­ings. Þvert á móti. En þrátt fyrir það erum við samt ávallt látin axla ábyrgð á öllu því sem á sér stað í efna­hags­líf­in­u.“

Kjara­samn­ing­arnir eru því vopna­hléssamn­ing­ar, ekki samn­ingar um stétta­stríðs­lok.

Basil hassan
Dani undirbjó mörg hryðjuverk
Tilviljun réði því að hryðjuverk, sem Dani að nafni Basil Hassan undirbjó, mistókst. Ætlunin var að granda farþegaþotu. Basil Hassan hafði, ásamt samverkamönnum sínum, mörg slík hryðjuverk í hyggju.
Kjarninn 21. apríl 2019
Flóttafólk mótmælti 13. febrúar síðastliðinn.
Skert aðgengi fyrir flóttafólk að íslensku menntakerfi
Af 82 flóttamönnum sem tóku þátt í þarfagreiningu Rauða krossins í Reykjavík eru einungis 5% í námi, en 43% eiga í erfiðleikum með að komast í nám.
Kjarninn 20. apríl 2019
Guðni Karl Harðarson
Í krafti fjöldans
Kjarninn 20. apríl 2019
Skoða skattalegt umhverfi þriðja geirans
Starfshópur á að skoða hvort að skattalegar ívilnanir geti hvatt einstaklinga og fyrirtæki til að styrkja félög sem falla undir þriðja geirann. Dæmi um félög sem gætu notið góðs af mögulegum breytingum eru björgunarsveitir, íþróttafélög og mannúðarsamtök.
Kjarninn 20. apríl 2019
Það helsta hingað til: WOW air fer á hausinn með látum
Kjarninn tók saman helstu fréttamál íslensks samfélags á fyrstu mánuðum ársins 2019. Ein stærsta frétt ársins hingað til er án efa gjaldþrot WOW air eftir langvinnt dauðastríð sem fór fram fyrir opnum tjöldum.
Kjarninn 20. apríl 2019
Koma svo!
Koma svo!
Koma svo - Salt og ... paprika
Kjarninn 20. apríl 2019
Advania
Ríkið greiddi Advania rúman milljarð vegna tölvukerfa í fyrra
Upplýsingatæknifyrirtækið Advania fékk greiddan rúman milljarð fyrir rekstur og hýsingu tölvukerfa ríkisins árið 2018. Þar af greiddi ríkið 635 milljónir vegna tölvukerfisins Orra.
Kjarninn 20. apríl 2019
Búinn að bíða lengi eftir aðgerðum
Mikil vakning hefur orðið meðal landans á síðustu misserum varðandi umhverfismál og má með sanni segja að sjaldan hafi starf umhverfis- og auðlindaráðherra verið eins mikilvægt.
Kjarninn 20. apríl 2019
Meira úr sama flokkiLeiðari