Auglýsing

„Ég segi bara, reynum að koma út úr þessu öllu saman með Ísland í upp­færslu 2.0.“ Þetta sagði Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, í apríl síð­ast­liðn­um. Þar var hann að tala um þær efna­hags­legu aðgerðir sem grípa þurfi til vegna áhrifa kór­ónu­veirunnar hér­lend­is.

Þegar hann var spurður um það, í við­tali við Kjarn­ann í maí, hvernig þessi upp­færsla gæti verið sagði Bjarni að í henni felist að þurfa að horfa djarft til margra sviða sam­fé­lags­ins. Hann hafi verið að hugsa til einka­geirans, og að við myndum hætta að gera það þar sem ekki gekk upp, en líka að horft yrði til verð­mæta­sköp­unar á fleiri sviðum en gert hafi verið til þessa. Í því felist meðal ann­ars að setja aukin kraft í stuðn­ing við rann­sókn­ar- og nýsköp­un­ar­um­hverfið í land­in­u. 

Bjarni sagði líka að mörg tæki­færi væru til hag­ræð­ingar í opin­bera geir­an­um. „Ég finn það svo sterkt úr mínu ráðu­neyti hvað við gætum verið að gera marga hluti með skil­virk­ari hætt­i.“

Bjarni er ekki eini ráða­mað­ur­inn sem hefur eytt und­an­förnum mán­uðum í að tala um að ein­falda, umbylta eða breyta almanna­þjón­ustu þannig að hún gagn­ist bet­ur, eða að áherslan þurfi að vera á að „fjölga eggj­unum í körf­unni“ með því að auka áherslu á rann­sókn­ir, þróun og nýsköpun til að skapa störf fram­tíð­ar. 

Minna hefur hins vegar verið um efndir í þeim efn­um. 

Hljóð og mynd fara ekki saman

Ísland hefur að uppi­stöðu verið með þrjár stoðir undir efna­hag sínum und­an­farin ár. Sú sem skapar mestar gjald­eyr­is­tekjur er ferða­þjón­usta. Þar á eftir kemur sjáv­ar­út­vegur og loks álf­ram­leiðsla, sem er drifin áfram af nýt­ingu á íslenskri orku. Síðan hefur verið hægt að þjappa öllu hinu saman í eina stoð sem mætti kalla „allt hitt“. 

Þrátt fyrir þessa ein­földu gjald­eyr­is­tekju­sköpun þá hefur mennta­kerfið verið byggt upp til að fram­leiða allskyns sér­fræð­inga, á marg­hátt­uðum svið­um. Þegar þeir svo ljúka námi, eftir að hið opin­bera hefur fjár­fest tugum millj­ónum sér­hæf­ingu þeirra, hefur beðið margra þeirra atvinnu­líf sem gerir ekk­ert sér­stak­lega ráð fyrir þeim. Hljóð og mynd hafa ekki farið sam­an. 

Auglýsing
Þetta er ástand sem nær allir stjórn­mála­menn virð­ast gera sér grein fyr­ir, en eng­inn virð­ist hafa dug eða getu til að takast á við. 

Í kreppum gefst hins vegar oft ráð­rúm til að stokka upp spil­in. Það hefði verið hægt eftir að banka­bólan sprakk, með skelfi­legum afleið­ingum fyrir íslenska þjóð, haustið 2008. Og það var reynt.

Veg­ferðin sem var ekki farið í

Á grunni hinnar stór­merki­legu McK­insey-­skýrslu um mögu­leika Íslands til efl­ingar lang­tíma­hag­vaxt­ar, sem kom út haustið 2012, var mynd­aður Sam­ráðs­vett­vangur um aukna hag­sæld. Helsta nið­ur­staða skýrsl­unnar var að það ætti að stefna að sjálf­bærum hag­vexti á Íslandi til lengri tíma litið með því að auka fram­leiðni í hag­kerf­inu. Þar ætti að vera for­gangs­mál að auka veru­lega hug­vits­drif­inn útflutn­ing, hinn svo­kall­aða alþjóða­geira. Við gætum ekki lengur treyst á að auð­linda­geir­inn – sem nýt­ing á nátt­úru, veiðar á fiski og virkjun á orku til­heyra – gæti staðið undir þeim vexti sem nauð­syn­legur er til að við­halda og jafn­vel bæta lífs­skil­yrði á Ísland­i. 

Sam­ráðs­vett­vang­ur­inn var þverpóli­tískur og þver­fag­legur vett­vangur sem var ætlað að koma þessum mark­miðum til leið­ar. Ótrú­lega merki­legt starf var unnið innan hans framan af. Fyr­ir­tæki, aðilar vinnu­mark­að­ar, stjórn­mála­menn og margir fleiri lögðu sín lóð á voga­skál­arn­ar. 

Eftir kosn­ing­arnar vorið 2013 var þess­ari vinnu hins vegar ýtt til hliðar og ákveðið að horfa frekar til skamm­tíma­á­vinn­ings af stór­auk­inni ferða­þjón­ustu sem hag­vaxt­ar­hvata en að leggja í það lang­tíma­verk­efni að raun­veru­lega fjölga stoð­unum undir íslensku efna­hags­lífi og búa til störfin sem við erum að mennta fólk í. 

Þessi skamm­sýni, að leggja allt undir á auð­linda­drifnu atvinnu­veg­ina, á sinn þátt í því að kreppu­höggið nú verður jafnt hart og raun ber vitn­i. 

Búið að velja sig­ur­veg­ara

Sig­urður Hann­es­son, fram­kvæmda­stjóri Sam­taka iðn­að­ar­ins, lýsti þess­ari stöðu ágæt­lega í við­tali við Kjarn­ann í síð­ustu viku. Þar sagði hann það vera skoðun sína að ferða­þjón­usta hafi á árunum eftir hrun fengið of mikla athygli stjórn­valda á sama tíma og önnur vaxt­ar­tæki­færi hafi farið for­görð­um. Það sama megi ekki ger­ast nú. „Það eru mjög stórar ákvarð­anir og stra­tegískar sem bíða þess að vera tekn­ar, um það á hverju við ætlum að byggja verð­mæta­sköp­un­ina,“ sagði Sig­urð­ur.

Hann telur það ein­fald­lega löngu tíma­bært að stjórn­völd móti hér atvinnu­stefnu sem byggi á að auka sam­keppn­is­hæfni með umbót­um. Aðgerðir stjórn­valda í efna­hags­málum vegna kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins sýni hins vegar „svart á hvítu“ að stjórn­völd séu með atvinnu­stefnu af öðrum toga en þá sem æski­leg væri. „Sú atvinnu­stefna gengur út á það að velja sig­ur­veg­ara og þar er raunar einn sig­ur­veg­ari sem er á blaði og það er ferða­þjón­ust­an. Aðgerðir stjórn­valda miða fyrst og fremst við að bjarga ferða­þjón­ust­unn­i.“

Auglýsing
Á sama tíma fari önnur tæki­færi for­görðum vegna þess að athygli stjórn­valda bein­ist ekki að þeim. 

Þetta er rétt hjá Sig­urði. Skýrasta dæmið er að sitj­andi rík­is­stjórn var til­búin að setja 27 millj­arða króna í að hjálpa fyr­ir­tækjum til að segja upp fólki – þótt sú aðgerð hafi á end­anum kostað rík­is­sjóð um átta millj­arða króna – en hefur aukið fjár­fest­ingu í nýsköpun um tæpa fimm millj­arða króna eftir að COVID-19 far­ald­ur­inn skall á. 

Ekki fyrstu sig­ur­veg­ar­arnir sem eru valdir

Íslensk stjórn­völd hafa áður valið sig­ur­veg­ara. Það gerðu þau til að mynda þegar alþjóð­legum auð­hringjum sem eiga hér álver fengu að kaupa raf­magn á hrakvirði og var gert kleift að taka út allan hagnað að mestu óskatt­lagðan í gegnum milli­verð­lagn­ingu og þunna eig­in­fjár­mögn­un­arfim­leika

Eða þegar þau ákváðu að leyfa sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum að veð­setja afla­heim­ildir sem þau eiga ekki fyrir mörg hund­ruð millj­arða króna lánum og greiða ein­ungis smán­ar­leg veiði­gjöld fyr­ir. 

Sam­kvæmt tölum úr sjáv­ar­út­vegs­grunni sem geir­inn lætur taka saman fyrir sig þá er staðan þessi: Hagn­aður sjáv­ar­út­vegs­ins (eftir fjár­fest­ingu, gjöld og afskrift­ir) á árunum 2011 til 2019 var 390 millj­arðar króna. Greidd veiði­gjöld á sama tíma­bili voru 69,9 millj­arðar króna. Af þeim 460 millj­örðum króna sem sátu eftir í hagnað fóru því 18 pró­sent til eig­and­ans (þjóð­ar­inn­ar) en 82 pró­sent varð eftir hjá vörslu­mann­inum (út­gerð­inn­i). 

Á einum ára­tug eru eig­endur útgerð­anna, að mestu nokkrar fjöl­skyld­ur, búnir að greiða sér út rúm­lega 100 millj­arða króna í arð út úr þessu kerfi. Eng­inn þarf að velkj­ast í vafa um hver sig­ur­veg­ar­inn er í þess­ari jöfnu.

Allt of mörg sveit­ar­fé­lög

Í McK­insey-­skýrsl­unni var líka fjallað um að auka skil­virkni opin­berrar þjón­ustu. Það felur ein­fald­lega í sér að þeir fjár­munir sem við setjum í hana séu betur nýtt­ir. Að minna sé sóað í óþarfa og meira sé nýtt í að bæta þjón­ustu við íbúa lands­ins, hvort sem um sé að ræða úr hendi ríkis eða sveit­ar­fé­laga. 

Ýmis­legt var talið til. Meðal ann­ars frek­ari sam­ein­ing stofn­ana, skil­virk­ari þjón­ustu­samn­ingar og aukið raf­rænt þjón­ustu­fram­boð. Ein­hver þróun hefur átt sér stað á öllum þessu víg­stöðv­um, en fjarri því nægi­lega mik­il.

Lyk­il­til­laga var síðan að fækka sveit­ar­fé­lögum úr þeim 74 sem þá voru í tólf. Þau eru nú 72 og fækkar um nokkur til við­bótar þegar sam­ein­ing nýs sveit­ar­fé­lags á Aust­ur­landi gengur að fullu í gegn. En þetta ferli gengur allt of hægt. Og ástæðan fyrir því eru ein­ungis póli­tískir hags­munir þeirra sem sækja sér vald eða mat­ar­holur í þetta ofvaxna og óhag­kvæma kerfi.

Þetta er eðli­leg umræða að taka, í ljósi þess að á Íslandi búa rúm­lega 364 þús­und manns. Það er gjör­sam­lega fjar­stæðu­kennt að halda úti öllum þessum sveit­ar­fé­lög­um, allri þess­ari stjórn­sýslu­legu yfir­bygg­ingu og öllum þessum illa ígrund­uðu og óskil­virku þjón­ustu­samn­ingum sem í gildi eru. Með því erum við að sóa fjár­munum og draga úr gæðum þjón­ustu. Þær til­lögur sem hafa verið lagðar fram ganga og skammt og taka of langan tíma að kom­ast í fram­kvæmd. 

Ein­fald­ara Ísland

Héð­inn Unn­steins­son, stefnu­mót­un­ar­sér­fræð­ing­ur, skrif­aði afar athygl­is­verða grein um þessi mál í jan­úar síð­ast­liðn­um. Hún bar heitið „Ein­fald­ara Ísland“. 

Þar sagði Héð­inn að það gæti falist mikil tæki­færi í ein­fald­ara stjórn­kerfi fyrir svona fámenna þjóð. Mark­miðið væri þrí­þætt: Í fyrsta lagi að bæta þjón­ustu við íbúa og færa hana nær þeim. Í annan stað að nýta betur þá tæpu 1.300 millj­arða króna af almannafé sem við greiðum árlega til sam­neysl­unnar og að síð­ustu að jafna, ein­falda og styrkja stjórn­kerfi fram­kvæmda­valds­ins. „Fram­tíð­ar­sýnin er að hér yrði fjöl­skipað stjórn­vald með níu ráðu­neytum á fyrsta stjórn­sýslu­stig­inu. Á seinni stig­inu, nú þegar öll „jarð­ar­bönd“ trosna og þjón­usta á tímum fjórðu iðn­bylt­ing­ar­innar fær­ist í raf­rænt form sem er án allra sveit­ar­fé­laga­marka, væri skyn­sam­legt að átta til tólf sterk sveit­ar­fé­lög tækju við mála­flokkum á borð við mál­efni aldr­aðra, hjúkr­un­ar­heim­ili heilsu­gæslu og fram­halds­skóla frá rík­inu. Slík ein­földun og til­færsla verk­efna þýddi ekki ein­ungis að ofan­greindri fram­tíð­ar­sýn yrði náð heldur byði þetta einnig upp á meiri­háttar hag­ræð­ing­ar­tæki­færi hvað varðar end­ur­skoðun á stofn­ana­kerfi rík­is­ins. Stofn­unum yrði breytt, þeim fækkað og þær styrkt­ar. Ein­fald­ara Ísland.“

Stjórn­mála­menn ættu að hlusta meira á Héð­inn.

Ljós­rit eða upp­færsla?

Það að móta alvöru atvinnu­stefnu og stór­auka fram­lög til nýsköp­un­ar, með það að mark­miði að bæta og styrkja íslenskt efna­hags­líf, er risa­á­kvörð­un. Að gjör­breyta stjórn­sýslu lands­ins þannig að hún gagn­ist lands­mönnum sem best er það líka. Margir munu missa spón úr aski sín­um. Valda­net, sem ofið hefur með ára­tuga­á­hrifum í tugum sveit­ar­fé­laga og inn­setn­ingum á flokks­hestum í stofn­an­ir, stjórnir og nefnd­ir, mun rakna upp. Erf­ið­ara verður að útdeila almannafé eða gæðum til sér­hags­muna­afla og vild­ar­vina. 

En þetta eru ákvarð­anir sem þarf að taka. 

Ísland í upp­færslu 2.0 mun hvíla á alvöru póli­tík sem þor­ir. Sam­hliða ofan­greindu mætti auð­vitað takast á við önnur mál sem tek­ist hefur að þæfa árum og jafn­vel ára­tugum sam­an. Þar ber helst að nefna sann­gjarn­ari gjald­töku fyrir nýt­ingu auð­linda og hvert meg­in­inni­hald stjórn­ar­skrár lýð­veld­is­ins eigi að vera. Þar skiptir mestu máli að við­ur­kenna algjör­lega eign­ar­rétt þjóðar á auð­lindum og að vörslu­menn geti ekki veð­sett eign­ir. Að jafn­ræði atkvæða allra lands­manna verði tryggt. Að kafl­inn um for­seta­emb­ættið verði aðlag­aður að veru­leik­anum og skýr ákvæði sett um hvernig þjóðin geti kallað fram þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­ur. Þá væri ekki úr vegi að upp­færa stjórn­ar­skrá þannig að hún taki að fullu mið af alþjóða­væddum heimi 21. ald­ar­innar og þátt­töku í alþjóða­sam­starfi, ekki stöðu mála eins og hún var á fimmta ára­tug síð­ustu ald­ar. Ekk­ert í fram­lögðum og útvötn­uðum til­lögum for­sæt­isráðherra um stjórn­ar­skrár­breyt­ingar nær þessum sjálf­sögðu mark­mið­um.

Ekki væru heldur úr vegi að eiga vit­ræna umræðu um það hvort að lands­mönnum finn­ist það ásætt­an­legt áfram að krón­urnar í vasa þeirra rýr­ast um tugi pró­senta að virði í alþjóð­legum sam­an­burði alltaf þegar mót­vindur er í íslensku efna­hags­lífi. Það ger­ist á sama tíma og flest fyr­ir­tæki í alþjóð­legum rekstri hafa þegar kastað gjald­miðl­inum vegna þess­arra sveiflna og fjár­magns­eig­endur stunda það að stór­auka eignir sínar með því að færa fjár­muni út úr krón­unni í aðdrag­anda nið­ur­sveiflu, en aftur inn í hana eftir geng­is­fall til að kaupa eignir á bruna­út­sölu, með til­heyr­andi ágóða. Þessa umræðu þarf að eiga á öðrum for­sendum nú en áður, þar sem geng­is­fell­ingin kemur ekki í lengur í veg fyrir að aðlögun sé tekin út í atvinnu­leysi. Um það getur á þriðja tug þús­unda lands­manna sem er án atvinnu vitn­að. 

Það er ekki eftir neinu að bíða. Tím­inn er núna. Ísland 2.0 bíð­ur. Spurn­ingin er bara hvort það eigi að vera lélegt ljós­rit af frum­út­gáf­unni eða alvöru upp­færsla á helstu und­ir­liggj­andi kerf­um. 

Yfir til ykk­ar.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jeff Bezos forstjóri Amazon
Metfjórðungur hjá Amazon
Tekjur Amazon á síðustu þremur mánuðum voru rúmlega fjórum sinnum meiri en landsframleiðsla Íslands í fyrra.
Kjarninn 30. október 2020
Guðni Bergsson er formaður KSÍ.
Íslandsmótið í knattspyrnu flautað af – efstu liðin krýnd Íslandsmeistarar
Valur er Íslandsmeistari í knattspyrnu karla og Breiðablik Íslandsmeistari kvenna.
Kjarninn 30. október 2020
Þríeykið og aðrir sérfróðir viðbragðsaðilar njóta yfirburðatrausts hjá Íslendingum – en á bilinu 94-96 prósenst segjast treysta því að fá áreiðanlegar upplýsingar um veirufjárann þaðan.
Íslendingar treysta sérfróðum yfirvöldum og fjölmiðlum vel í tengslum við COVID-19
Vinnuhópur þjóðaröryggisráðs um upplýsingaóreiðu í tengslum við COVID-19 hefur skilað af sér skýrslu. Þar kemur m.a. fram að traust til þríeykisins og annarra sérfróðra yfirvalda er afgerandi og traust til innlendra fjölmiðla sömuleiðis mjög mikið.
Kjarninn 30. október 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti hertar aðgerðir vegna útbreiðslu kórónuveirufaraldursins á blaðamannafundi fyrr í dag. Efnahagsaðgerðirnar eru afleiðing af þeirri stöðu.
Tekjufallsstyrkir útvíkkaðir, viðspyrnustyrkir kynntir og rætt um áframhald hlutabótaleiðar
Ríkisstjórn Íslands boðar enn einn efnahagspakkann. Sá nýjasti er sniðinn að mestu að þeim minni fyrirtækjum og einyrkjum sem þurfa að loka vegna kórónuveirufaraldursins.
Kjarninn 30. október 2020
Höfuðstöðvar Arion banka í Borgartúni
Segir umfram eigið fé ekki hafa tengingu við úrræði stjórnvalda
Bankastjóri Arion banka segir viðskiptavini sína hafið notið góðs af minni álagningum stjórnvalda á bankakerfið og litla tengingu vera á milli þess og umfram eigin fé bankans.
Kjarninn 30. október 2020
Frá aðalmeðferð málanna í Héraðsdómi Reykjavíkur í haust.
Seðlabankinn sýknaður af kröfum Samherja en þarf að borga Þorsteini Má persónulega
Héraðsdómur Reykjavíkur kvað í dag upp dóm í skaðabótamálum Samherja og Þorsteins Más Baldvinssonar forstjóra fyrirtækisins á hendur bankanum. Seðlabankinn var sýknaður af kröfu fyrirtækisins, en þarf að borga forstjóranum skaðabætur.
Kjarninn 30. október 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Þetta eru áhyggjur Þórólfs
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir tínir til margvísleg áhyggjuefni sín í minnisblaðinu sem liggur til grundvallar hertum samkomutakmörkunum sem eru þær ströngustu í faraldrinum hingað til.
Kjarninn 30. október 2020
Frá blaðamannafundi ríkisstjórnarinnar í dag.
Tíu manna fjöldatakmarkanir næstu vikur
Hertar sóttvarnaráðstafanir taka gildi strax á miðnætti og eiga að gilda til 17. nóvember. Einungis 10 mega koma saman, nema í útförum, matvöruverslunum, apótekum og almenningssamgöngum. Skólar verða áfram opnir.
Kjarninn 30. október 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari