Mynd: Bára Huld Beck risarþarf.jpg
Mynd: Bára Huld Beck

Við þurfum kynslóð risa

Jón Kalman Stefánsson rithöfundur skrifar um íslensk stjórnmál. Hann segir að við verðum dæmd í framtíðinni út frá ákvörðunum sem við tökum núna í loftslagsmálum. Á okkar dögum þýði hugsjón það sama og ábyrgð og heilbrigð skynsemi. En akkúrat þá sitji hér að völdum þrír íhaldsflokkar með þunga áherslu á stöðugleika, sem felur í sér uppgjöf gagnvart þeirri baráttu sem heimsbyggðin stendur frammi fyrir.

Heim­ur­inn stendur á kross­göt­um, og við lifum tíma sem fara í sögu­bækur fram­tíð­ar­inn­ar. Ef þær verða skrif­að­ar, ef það verða ein­hverjir eftir til að skrifa þær; ef mann­kynið verður ekki svo upp­tekið við að lifa af í sködd­uðum heim að það hefur ekki orku, afl, jafn­vel ekki löngun til þess að skrifa. Og þá allra síst um okk­ur. En verði þær skrif­að­ar, þá munu þær ákvarð­anir sem við erum að taka núna, þær sem við eigum eftir að taka á næstu miss­erum, verða skoð­aðar í þaula, og við síðan dæmd út frá þeim. Því við erum ein­fald­lega þau einu sem geta komið í veg fyrir að ham­farir lofts­lags­breyt­ing­anna verði það harka­legar að börn fram­tíðar þurfi að vaxa upp í sködd­uðum heimi. Heimi ofsa og upp­lausn­ar.

Við sem nú lif­um. Á jörð­inni. Því eng­inn er und­an­skil­inn. Eng­inn getur skotið sér undan ábyrgð, hvar sem við­kom­andi býr. „Við björgum ekki heim­in­um“, sagði ráð­herra umhverf­is­mála, Guð­laugur Þór Þórð­ar­son, í nýlegu við­tali. Hann lét þess því miður ekki getið hverjir ættu þá að sjá um að bjarga hon­um, en við Íslend­ingar virð­umst ekki í þeim hópi.

Er ekki best að fara bara ekki neitt?

Við jarð­ar­búar erum allir á sama báti. Þessi blái, fal­legi hnöttur í óra­víddum him­in­geims­ins er okkar eina heim­ili. „Sjá, hér er minn stað­ur, mitt líf og mitt lán“ orti Steinn Stein­arr um Ísland, og þannig ættum við að hugsa um jörð­ina alla, því hún er okkar stað­ur, okkar líf, okkar lán; hún er okkar draum­ur, þján­ing og þrá. Og við tengj­umst öll, hvort sem okkur líkar betur eða verr, þess vegna getur ákvörðun tekin í Taílandi haft áhrif á líf Kaup­mann­ar­hafn­ar­búa, atvik á Þing­eyri snert dag­legt líf barna á Kyrra­hafs­eyj­um. Ef við höggvum í jörð­ina, þá höggvum við í okkur sjálf. Ef hún skaðast, þá skað­ast okkar líf.

Orð­ræða hug­sjóna­manns?

Ég held að fá orð séu fal­legri, inni­halds­rík­ari, en hug­sjón. Samt er það ósjaldan notað til hnjóðs í rök­ræð­um, og gjarnan til að geng­is­fella rök and­stæð­ings. Það er gefið í skyn, ef ekki sagt berum orð­um, að hug­sjón og skyn­semi fari ekki sam­an. Að sitt­hvað sé hug­sjón og veru­leiki. Að hug­sjón og draum­órar séu af sama meiði, og ábyrgur stjórn­mála­maður geti ekki leyft sér slíkan mun­að, hann þurfi að horfa til ann­arra þátta; hug­sjón sé auk þess fyrst og síð­ast fyrir ungt fólk. Síðan vöxum við upp, verðum full­orð­in, kannski kosin á þing – og vitum ekki fyrr en við erum orðin ráð­herra í einu mik­il­væg­asta ráðu­neyti sög­unn­ar. Ráðu­neyti sem heldur utan um umhverf­is­mál á tímum þegar mann­kynið er í örvænt­ing­ar­fullu kapp­hlaupi við að reyna að tempra þær ham­farir sem fylgja hækk­andi hita­stigi á jörð­inni. Örvænt­ing­ar­fullt kapp­hlaup til að … já, bjarga heim­in­um.

Það er eig­in­lega ekki hægt að orða það öðru­vísi.

Samt finnst Guð­laugi Þór við hæfi að segja í sínu fyrsta veru­lega við­tali sem ráð­herra umhverf­is­mála, að það standi alls ekki til að bjarga heim­in­um.

Fyrir ein­hverjum árum hefðu þessi orð Guð­laugs Þórs ekki bara verið talin góð og gild, heldur talin lýsa hóf­semd, yfir­veg­un, skyn­semi. Fyrir ein­hverjum árum – en ekki núna. Því er nefni­lega svo hátt­að, að það sem áður var kallað hug­sjón, og yfir­leitt eignað þeim ungu, er það eina sem getur bjargað okkur frá þeim hörm­ungum sem ham­fara­hlýnun og aðrar hast­ar­legar lofts­lags­breyt­ingar eru að kalla yfir okkur jarð­ar­búa. Á okkar dögum þýðir hug­sjón það sama og ábyrgð og heil­brigð skyn­semi.

Að bjarga heim­in­um, þannig hljómar krafa tím­ans – raun­sæ, ábyrg, en alls ekki laus við örvænt­ingu.

Ég held að Guð­laugur Þór hafi því mið­ur, að minnsta kosti ekki enn, með­tekið hana, og í þeim skiln­ingi sé hann maður gær­dags­ins. En ég held líka, eða óttast, að Guð­laugur Þór hafi ekki ein­vörð­ungu talað fyrir sjálfan sig og sinn flokk, heldur rík­is­stjórn­ina alla. Fyrir Sjálf­stæð­is­flokk­inn, fyrir Fram­sókn­ar­flokk­inn sem í þessum málum puðar áfram eins og gam­all, ráð­villtur þúfna­bani, og, já, fyrir Vinstri græn.

Æ, er ekki bara best að kjósa Fram­sókn. Þannig hljóð­aði kjarn­inn í kosn­ing­ar­her­ferð Fram­sókn­ar­flokks­ins – og virk­aði með bravúr. Snjallt slag­orð sem Fram­sókn­ar­menn þrá­stög­uð­ust á, síð­ast hinn geð­þekki for­maður þeirra, Sig­urður Ingi, í loka­orðum sínum í kosn­inga­sjón­varpi RÚV, þegar hann leit bros­andi í sjón­varps­mynda­vél­arnar og sagði, eða and­varp­aði öllu held­ur: Æ, er ekki bara best að kjósa Fram­sókn?

Vel­heppnað slag­orð í þeim skiln­ingi að það virk­aði. En er það ekki samt dap­ur­legt að flokkur bæti fylgi sitt vegna slag­orðs sem þýðir ekki neitt – nema kannski upp­gjöf gagn­vart því að hafa skoð­un? Slag­orð flokks sem virð­ist sjálfur ekki hafa neina löngun til þess að fara eitt né neitt. Stendur með hendur í vös­um, fæt­urna fasta á jörð­inni, muldr­andi, æ, er ekki í lagi að fara bara ekki neitt?

Og sú óþægi­lega til­finn­ing læð­ist að manni að kosn­inga­slag­orð Fram­sóknar hafi á vissan hátt færst yfir á rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dótt­ir: Er ekki bara allt í lagi að fara ekki neitt?

VG breytir nafni sínu, og ...

Á heim­ili mínu er ungt fólk sem var að kjósa í Alþing­is­kosn­ingum í fyrsta sinn. Eins og margir af þeirra kyn­slóð er það brenn­andi heitt í umhverf­is­mál­um, og það vakti þess vegna athygli mína að hjá þeim virt­ist aldrei koma til greina að kjósa eina íslenska stjórn­mála­flokk­inn sem kennir sig við umhverf­is­mál, Vinstri græn; og fljót­lega tók ég eftir að kann­anir sýndu að VG mis­tæk­ist að mestu sækja atkvæði til ungu kyn­slóð­ar­inn­ar. Þau virt­ust ein­fald­lega ekki vera skil­greind af þeim ungu sem alvöru umhverf­is­vernd­ar­flokk­ur. Samt hafði Vinstri græn á sínum tíma sótt ráð­herra umhverf­is­mála út fyrir þing­ið; og það inn á skrif­stofu Land­vernd­ar. Voru það ekki skýr skila­boð um áherslur þeirra?

En þau ungu vissu sitt, eins og sann­að­ist þegar rík­is­stjórn Katrínar sett­ist aftur að völdum – þá gáfu Vinstri græn ráðu­neyti umhverf­is­mála frá sér og settu í hendur Sjálf­stæð­is­flokks­ins sem fékk rétt fyrir kosn­ingar fall­ein­kunn á prófi hjá Sól­inni, mati Ungra umhverf­is­sinna á stefnu­máli stjórn­mála­flokk­anna. Jafn­framt sam­þykktu Vinstri græn að stokka upp umhverf­is­ráðu­neytið og búa til nýtt sem nær bæði yfir virkj­anir og umhverf­is­mál; þrátt fyrir að þar séu um tvær ósam­rým­an­legar and­stæður að ræða. Erfitt er að lesa annað út úr þessu en að umhverf­is­mál verði ekki höf­uð­atriði þess­arar rík­is­stjórn­ar.

Og það á tímum sem hrópar á djarfar, hug­rakkar ákvarð­anir í umhverf­is­mál­um.

Og skýr­ingin á því að eini stjórn­mála­flokkur lands­ins sem kennir sig við umhverf­is­mál nái illa til yngri kyn­slóð­anna, er þá ein­fald­lega sú að þau eru ekki lengur hjart­ans mál VG. Umhverf­is­mál, umhverf­is­vernd, og knýj­andi rétt­læt­is­mál eins og upp­stokkun á kvóta­kerf­inu, hafa þurft að víkja fyrir hinni þungu áherslu þeirra á stöð­ug­leika. Sú áhersla er raunar orðið að mön­tru sem for­menn þriggja rík­is­stjórna­flokk­anna kyrja svo sam­taka að maður á stundum erfitt með að greina radd­irnar í sund­ur.

Þrá Vinstri grænna eftir stöð­ug­leika virð­ist hafa fært áherslur þeirra það nálægt íhalds­sömu sam­starfs­flokk­un­um, að þau hljóta að íhuga að breyta heiti flokks­ins. Fyrsta aug­ljósa skrefið yrði að fjar­lægja G úr skamm­stöfun flokks­ins og skipta út fyrir Í. Þá held ég að bæði nafn og skamm­stöfun rími við áherslur þeirra.

VÍ - Vinstri íhalds­flokk­ur­inn.

… Guð­laugur Þór endar sem per­sóna í skoskri skáld­sögu

Það er mik­il­vægt, sagði Guð­laugur Þór í áður­nefndu við­tali, að ná umræð­unni um umhverf­is­mál upp úr skot­gröf­un­um.

Ég veit ekki hvort hann var þar að tala bæði til svo­kall­aðra virkj­un­ar­sinna, sem eru fjöl­mennir í hans eigin flokki, og umhverf­is­sinna.

Guðlaugur Þór Þórðarson er ráðherra orku, loftslagsmála og umhverfismála.
Mynd: Bára Huld Beck

Síð­ustu vikur fyrir jól komust orku­málin í hámæli þegar Lands­virkj­un, vegna þreng­inga í vatns­bú­skapn­um, komst ekki hjá því að skerða afhend­ingu á orku til fyr­ir­tækja. Líkt og við var að búast bár­ust strax raddir úr röðum Fram­sókn­ar- og Sjálf­stæð­is­flokks þess efnis að þetta sýndi að nú yrði að virkja meira og bet­ur, og það strax. Ég geri ráð fyrir að slíkar raddir eigi eftir að hljóma áfram úr þeim ranni, og þar á meðal innan úr sjálfu umhverf­is- og auð­linda­ráðu­neyti Guð­laugs Þórs.

Gæti verið að hin vellesna Katrín Jak­obs­dóttir hafi fengið hug­mynd­ina að sam­setn­ingu þess ráðu­neytis eftir lestur á skáld­sögu Skot­ans Robert Louis Stevens­son, Dr Jekyll and mr Hyde? Sú bók fjallar nefni­lega um mann sem klofnar í sundur og verður að tveimur ósam­rým­an­legum per­són­um. Ég ótt­ast að það verði erfitt fyrir ráð­herr­ann Guð­laug Þór, sem á bæði að virkja og vernda, að forð­ast þau örlög. En ég vona að hann og flokks­bræður hans, sem og skoð­ana­bræður í Fram­sókn, gefi gaum að skrifum Bjarna Bjarna­son­ar, for­stjóra OR, sem bendir á að ástæðan fyrir því að það þurfti tíma­bundið að skerða afhend­ingu á raf­magni til stórnot­enda, sé ekki vegna þess að „það vanti fleiri og stærri virkj­anir heldur fyrst og fremst skortur á vatni til að keyra þær.“ Og að fyrsta og mik­il­væg­asta skrefið sé að styrkja inn­við­ina sem bera ork­una.

Kannski þarf fyrr eða síðar að bæta við nýrri virkj­un. Hvort sem okkur líkar betur eða verr. Og þannig fórna ómet­an­legri nátt­úru. En við verðum að gera okkur grein fyrir því að hin ósnertu víð­erni okkar hafa aldrei verið verð­mæt­ari – og verða verð­mæt­ari með hverju árinu sem líð­ur. Ábyrgð okkar að varð­veita þau er því mik­il. Þess vegna getur eng­inn leyft sér lengur að mæla fyrir nýrri virkjun fyrr en hann hefur þrá­spurt: Er hún alger­lega nauð­syn­leg? Höfum við skoðað allar aðrar hugs­an­legar leið­ir, höfum við úti­lokað allt ann­að, er eng­inn mögu­leiki að fara aðra leið? Og síðan muna, aldrei gleyma, að við eigum ekki nátt­úr­una, heldur varð­veitum hana fyrir kom­andi kyn­slóð­ir. Það er eitt­hvað sem hinn klofni Guð­laugur Þór verður ekki bara að skilja, heldur til­einka sér.

Enska deild­in, verk­ur­inn í hnénu; það sem skiptir máli er að hafa það náð­ugt meðan heim­ur­inn brennur

Maður þarf að vera for­hertur eða í afneitun til að átta sig ekki á því að við erum að falla á tíma. Í áraraðir vör­uðu vís­inda­menn okkur við því sem við ættum í vændum vegna yfir­vof­andi hnatt­rænnar hlýn­un­ar, sem nú er tekin að bíta. Hækk­andi hita­stig, miklir þurrkar, skóg­ar­eld­ar, skæð­ara veð­ur, ógn­ar­leg­ir, mann­skæðir ský­strók­ar, flóð og hækk­andi sjáv­ar­borð. Og þetta er bara rétt að byrja. Næstu ár verða verri, öfgarnar eiga eftir að magn­ast. Fólk á eftir að flosna upp, flótta­mönnum lofts­lags­breyt­inga á eftir að fjölga stór­lega, efna­hagur ríkja fer á hlið­ina, dýr deyja út, stríð bresta á; og heim­ur­inn verður að mun verri stað. Nema við bregð­umst hratt við, af ákefð, og öðl­umst kjarkinn til að taka þær ákvarð­anir sem breyta lífsmáta okk­ar. Koll­varpa þeim ekki, en breyta – þarna er höf­uð­munur á. Yfir­vof­andi váin mun hins vegar ekki bara koll­varpa þeim, heldur eyði­leggja.

Okkar er því völ­in.

Vand­inn er hins vegar sá að það er auð­veld­ara að vera hetja í stríði en í hvers­deg­in­um. Því þótt áhrifa og eyði­legg­ingu hnatt­rænar hlýn­unar sjái nú þegar stað, víða með harka­legum hætti og manns­lát­um, hafa þær ekki enn mikil áhrif á hvers­dag okkar hér við ysta haf. Það er sjálf­sagt skýr­ingin á því að áhugi stjórn­mála­manna á Íslandi á lofts­lags­málum virð­ist frekar bund­inn við kosn­ingar en sann­fær­ingu. Við finnum ekki fyrir yfir­vof­andi ógn­inni í hvers­degi okk­ar. Henni bregður kannski rétt fyrir á sjón­varps­skján­um, en síðan lýkur fréttum og alltum­lykj­andi hvers­dag­ur­inn tekur við, þar sem hag­vöxt­ur, ástand Land­spít­al­ans, bar­áttan við Covid, orr­ustan við aukakíló­in, næsti leikur í ensku deild­inni, verk­ur­inn í hnénu, er mun nálægri en ógnin vegna hnatt­rænnar hlýn­un­ar.

Hér eru engir ský­strókar sem rífa upp hús og drepa fólk, engir skóg­ar­eld­ar, háska­legir þurrk­ar. Jökl­arnir eru vissu­lega að drag­ast sam­an, en það truflar ekki dag­legt líf og þeir eru fjarri byggð. Þar af leið­andi hafa of margir stjórn­mála­menn okkar kom­ist upp með það að sinna umhverf­is­málum með hang­andi hendi, eða tala um tæki­færin sem hnatt­ræn ham­fara­hlýn­unin býður upp á, án þess að leiða hug­ann að því hversu sið­ferði­lega skakkt það sé að gleðj­ast yfir því að geta hugs­an­lega grætt á enda­lokum ver­ald­ar.

Var í alvöru bara best að kjósa Framsókn, stöðugleika og að hafa það náðugt?
Mynd: Bára Huld Beck

En hér berum við kjós­endur auð­vitað líka sök. Í grunn­inn viljum við flest bara hafa það náð­ugt, og miklar breyt­ing­ar, áköf hugs­un, hleypir því í upp­nám. Þess vegna tókst Fram­sókn­ar­flokknum svo dæma­laust vel upp með sitt gríp­andi en inn­an­tóma kosn­inga­slag­orð. Það bar með sér fyr­ir­heit um nota­leg­heit og litlar breyt­ing­ar. Og kannski var það í eðli sínu ekki mjög langt frá alræmdum söng nýfrjáls­hyggj­unn­ar, að lífið eigi að snú­ast um að græða á dag­inn, grilla á kvöld­in. Enda er heim­ur­inn ekki á okkar ábyrgð. Heldur ann­arra.

Við þurfum kyn­slóð risa

Ég veit ekki af hverju Katrín og flokks­menn hennar sam­þykktu að gefa umhverf­is­mála­ráðu­neytið frá sér, stokka það síðan upp og setja þar undir einn hatt virkj­anir og umhverf­is­vernd. En ég á erfitt með að losna við þann grun að ákvörðun Katrínar um að fela umhverf­is­málin þeim stjórn­mála­flokki sem hvað síst hefur gefið þeim gaum, feli í sér vissa upp­gjöf gagn­vart þeirri bar­áttu sem heims­byggðin stendur frammi fyr­ir. Að við sem þjóð, undir for­ystu þriggja íhalds­samra, var­kárra flokka, sam­þykkjum hina hægu, mjúku, hug­deigu upp­gjöf sem býr í slag­orði Fram­sókn­ar. Vegna þess að nota­leg­heit og stöð­ug­leiki eru þóftu­bræð­ur, og sá sem vill fyrst og síð­ast hafa það náð­ugt, fer tæp­ast að leggja sig fram við að berj­ast af afli við þá mestu ógn sem mann­kynið hefur staðið frammi fyr­ir.

Ég veit ekki heldur hvort Guð­laugur Þór gerir sér grein fyrir þeirri ábyrgð sem hann axl­aði með því að setj­ast í stól umhverf­is­mála­ráð­herra. Veit ekki hvort hann áttar sig á því að það er ein­ungis á hans valdi að breyt­ast úr manni gær­dags­ins, í mann fram­tíð­ar. Sá mögu­leiki er sann­ar­lega fyrir hendi. Það er bara spurn­ingin hversu mik­inn eld, hversu mikið þor, hann hefur í brjósti sínu. Fyrstu yfir­lýs­ingar hans benda því miður ekki til þess að þar brenni sterk­ur, ákafur eld­ur. Og við höfum ekki mik­inn tíma. Það hast­ar. Guð­laugur og rík­is­stjórn Katrínar Jak­obs­dóttur verða að taka þá ákvörðun hvort þau ætli að standa með heim­inum og fram­tíð­inni eða … bara sjálfum sér. Ein­beita sér fyrst og síð­ast að því að ekk­ert fari úrskeiðis í okkar litla heimi meðan ver­öldin brenn­ur.

„Við viljum reiða kyn­slóð/­sem plægir him­in­inn“ orti sýr­lenska skáldið Nizar Quabb­ini fyrir hálfri öld. Ljóð­línur sem hafa aldrei átt jafn sár­lega við og núna. Unga kyn­slóðin er reið. Og hún á að vera það. Hún verður að vera það. „Við viljum reiða kyn­slóð/við viljum kyn­slóð risa“, bætti sýr­lenska skáldið við. Og það þurfum við núna, sár­lega. Þurfum að sjá reið­ina gera hina ungu kyn­slóð að risum sem neyðir okkur öll til að lýsa því yfir að við ætlum að bjarga heim­in­um.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiÁlit