Mynd: Facebook-síða Icelandair

Almenningur þarf að koma Icelandair aftur í loftið

Algjör óvissa er um það hvenær Icelandair getur hafið eðlilega starfsemi að nýju. En engin óvissa er um að félagið þarf mikla fjárhagslega fyrirgreiðslu í nánustu framtíð ef það á að lifa af. Sú fyrirgreiðsla verður að uppistöðu að koma úr tveimur vösum, annars vegar úr íslenskum lífeyrissjóðum og hins vegar úr ríkissjóði. Eigendur beggja eru þeir sömu: Íslenskur almenningur.

 Það mun aldrei verða þannig að öll þessi starfsemi mun leggjast af.“ Þetta sagði Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, um Icelandair í Kastljósi 23. mars síðastliðinn. Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra sagði í Bítinu á Bylgjunni í morgun að það væri „samfélagsleg nauðsyn að hér sé flugfélag og ef á þarf að halda að ríkið stígi inn í það þá er það eitthvað sem ríkið á að gera.“

Þau tvö, og fleiri ráðamenn, hafa komið því skýrt á framfæri að Icelandair sé mikilvægasta fyrirtæki landsins. 

Það er ekki einvörðungu vegna þess að það hefur flutt hingað til lands ferðamenn sem hafa skapað miklar gjaldeyristekjur á síðustu árum, heldur vegna þess að það er líka mikilvæg lífæð vöruflutninga til og frá landinu. Ef Ísland, eyja með engar landsamgöngur við nokkurt annað land, ætlar að taka þátt í alþjóðaviðskiptum þá er það mat allra stjórnmálamanna sem Kjarninn hefur rætt við undanfarnar vikur, jafnt í stjórn og stjórnarandstöðu, að það verði að vera starfrækt hér íslenskt flugfélag.

Auglýsing

Icelandair er hins vegar í miklum vanda og lausnin á þeim vanda er ekki fyrirsjáanleg. Félagið hefur verið í vandræðum um nokkurra ára skeið. Það tapaði 6,8 milljörðum króna á árinu 2018, meðan annars vegna misheppnaðra ákvarðana sem teknar voru um breytingar á leiðakerfi og á sölu- og markaðsstarfi félagsins. Icelandair tapaði svo 7,1 milljarði króna í fyrra, sem að mestu var rakið til kyrrsetningar á Boeing 737 Max vélum sem félagið hafði keypt en gat ekki notað. Samhliða þessum erfiðleikum hrundi markaðsvirði félagsins. Í byrjun árs 2018 var gengi bréfa í félaginu 14,75 krónur á hlut og markaðsvirðið tæpir 74 milljarðar króna. Það hafði þá dregist saman um tæplega 118 milljarða króna frá því í apríl 2016, þegar það náði hámarki. Í byrjun árs 2019 var markaðsvirðið komið undir 50 milljarða króna þrátt fyrir stóra hlutafjáraukningu árið áður. 

Árið 2020 átti viðspyrnan að eiga sér stað. Markaðsvirðið í byrjun þess árs var tæpir 43 milljarðar króna og hluthafar sem Kjarninn ræddi við á þeim tímapunkti reiknuðu ekki með að það gæti minnkað mikið meira. Á uppgjörsfundi Icelandair sem fór fram 7. febrúar síðastliðinn, þar sem gerð var grein fyrir uppgjöri síðasta árs, sagði Eva Sóley Guðbjörnsdóttir, fjármálastjóri félagsins, að Icelandair ætlaði að „skila arðbær­um og hag­kvæm­um rekstri 2020.“

Svo kom kórórunveirufaraldurinn og breytti öllu.

Tapið rúmlega fjórfaldaðist milli ára

Icelandair Group tap­aði 30,1 millj­arði króna á fyrstu þremur mán­uðum þessa árs. Það er rúmlega tvisvar sinnum sameiginlegt tap félagsins á árunum 2018 og 2019, sem voru þó slæm rekstrarár. Það er rúmlega fjórum sinnum hærri upphæð en Icelandair tapaði á fyrsta ársfjórðungi í fyrra. 

Bogi Nils Bogason er forstjóri Icelandair Group.
Mynd: Skjáskot

Og það er fyrirliggjandi að Icelandair var í fullri starfsemi þorra þeirra mánaða sem um ræðir. Helstu markaðir fóru ekki að lokast fyrr en eftir að Bandaríkin greindu frá sínu ferðabanni 12. mars. Evrópa fylgdi svo í kjölfarið. Markaðsvirði Icelandair fór undir 30 milljarða króna í fyrsta sinn í átta ár snemma í mars. 

Við lokum markaða í gær var það rétt  yfir tíu milljarðar króna. Og viðbúið að ef einhver viðskipti verða með bréf félagsins í dag þá munu þau leiða til lækkunar á genginu. 

Í uppgjörskynningunni í gær kom fram að einskiptiskostnaður Icelandair vegna áhrifa kór­ónu­veirunnar á fyrstu þremur mán­uðum árs­ins hafi numið 23,3 millj­örðum króna. 

Viðbúið er að hann verður enn meiri í nánustu framtíð. Félagið flaug lítið sem ekkert í apríl og það er með öllu óljóst hvenær vélar þess fara að ferja farþega á ný milli landa. Laust fé Icelandair, sem var 40 milljarðar króna í lok mars, verður fljótt að þorna upp við þessar aðstæður. 

Þegar búið að setja milljarða í Icelandair

Fyrsta stóra efnahagsaðgerð íslenskra stjórnvalda var hin svokallaða hlutabótaleið, sem myndaði grunninn að þeim aðgerðarpakka sem kynntur var í Hörpu 21. mars síðastliðinn. Í henni fólst að ríkið tók þátt í að greiða allt að 75 prósent af launum starfsmanna fyrirtækja sem höfðu orðið fyrir miklu tekjufalli upp að vissu hámarki. Engin velktist í vafa um að við hönnun á leiðinni þá var staða Icelandair höfð til hliðsjónar. 

Auglýsing

Tveimur dögum eftir fundinn í Hörpu sagði Icelandair upp 240 manns og 92 prósent eftirstandandi starfsmanna félagsins, sem voru hátt í fjögur þúsund manns, voru sett á hlutabótaleiðina. Með því var íslenska ríkið að taka á sig stærstan hluta af launagreiðslum Icelandair. 

Á þeim tíma var verið að vonast til þess að hlutirnir myndu skána og að einhverjar tekjur yrðu mögulega þegar liði á árið af ferðaþjónustu. Sú von dvínaði hins vegar dag frá degi og er vart til staðar í dag. 

Það þurfti því meira til ef bjarga ætti Icelandair.

Skyndileg viðbót sniðin að flugfélaginu

Í síðustu viku voru kynnt stór skref í þá átt. Fyrsta skrefið var að íslenska ríkið ákvað á þriðjudaginn 28. apríl að veita fyrirtækjum sem orðið hafa fyrir umfangsmiklu tekjutapi kost á því að sækja um stuðning úr rík­is­sjóði vegna greiðslu hluta launa­kostn­aðar á upp­sagn­ar­fresti. Þótt forvígismenn ríkisstjórnarinnar hafi kynnt áformin á blaðamannafundi sem hafði á sér svipað yfirbragð og fundirnir þar sem aðgerðarpakki eitt og tvö voru opinberaðir þá var sá munur á í þetta skiptið að ekkert frumvarp lá fyrir til að lögleiða aðgerðina. Þá hefur ekkert kostnaðarmat verið birt um hvað þessar stuðningsgreiðslur, sem fela í sér greiðslur að hámarki 633 þús­und krónur á mán­uði í allt að þrjá mán­uði, muni kosta ríkissjóð. 

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti í síðustu viku þau áform ríkisstjórnarinnar að ætla að greiða hluta launa starfsfólks sumra fyrirtækja á uppsafnarfresti.
mynd: Bára Huld Beck

Daginn eftir sagði Icelandair Group upp 2.140 manns til viðbótar við þá 230 sem misstu vinnuna hjá félaginu í lok mars. Þótt ekki liggi fyrir hversu dýrar þessar uppsagnir verða ríkissjóði þá er búist við því að sá kostnaður verði á milli sex og sjö milljarðar króna. Sá kostnaður kemur til viðbótar við þá milljarða króna sem skattgreiðendur voru þegar búnir að greiða í laun fyrir starfsfólk Icelandair í gegnum hlutabótaleiðina.

Ríkið tilbúið í samtal ef ...

Næsta skref var að samþykkja á rík­­­is­­­stjórn­­­­­ar­fundi, sem fór fram að morgni 30. apríl, til­­­lögu fjög­­­urra ráð­herra, þar á meðal for­­­manna allra stjórn­­­­­ar­­­flokk­anna, um að ríkið væri til­­­­­búið að eiga sam­­­tal um mög­u­­­lega veit­ingu lána­línu eða ábyrgð á lánum til Icelandair Group. Það væri háð því að „full­nægj­andi árangur náist í fjár­­­hags­­­legri end­­­ur­­­skipu­lagn­ingu félags­­­ins í sam­ræmi við þær áætl­­­­­anir sem kynntar hafa ver­ið, þar með talið að afla nýs hluta­fjár.“ 

Sig­­urður Ingi Jóhannsson, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sagði í Kast­­ljósi það kvöldið að ábyrgðir rík­­is­ins gætu hið minnsta numið yfir tíu millj­­örðum króna. Heimildir Kjarnans herma að þær þurfi að verða umfram það til að telja. 

Enn síðar þennan dag birtist tilkynning í Kauphöll Íslands um að Icelandair Group ætlaði að ráðast í hlutafjáraukningu upp á 30 þúsund milljón hluti. Sú aukning átti að skila allt að 29 milljörðum króna í nýtt hlutafé. Miðað við það er stefnt að því að selja hvern hlut á um 1,03 krónur á hlut. Gengi Icelandair við lok viðskipta þennan dag var 2,37 krónur á hlut. 

Auglýsing

Það átti því ekki að koma neinum á óvart að þegar opnað var á viðskipti með hluti í Icelandair Group á ný í gærmorgun þá hrundi verðið og fór niður fyrir tvær krónur á hlut. 

Gangi áformin um hlutafjáraukningu eftir munu núverandi hluthafar líka þynnast niður í 15,3 prósent eignarhlut. Margir þeirra hafa auðvitað notið þess að Icelandair Group greiddi miklar fjárhæðir í arð um nokkurra ára skeið. En verðmæti hlutabréfa þeirra mun að stóru leyti hverfa.

Þar verða fyrir mesta högginu annars vegar stærsti einstaki hluthafinn í Icelandair Group, banda­ríski fjár­­­­­­­fest­ing­­­­ar­­­­sjóð­­­­ur­inn PAR Capital Management. Sá sjóður sérhæfir sig í fjárfestingum í flugfélögum og er því í vanda víðar en á Íslandi. Hann kom inn í eigendahóp Icelandair í hlutafjáraukningu í apríl í fyrra þegar hann keypti 11,5 prósent á 5,6 milljarðar króna. Sá hlutur er um  1,2 milljarða króna virði í dag. Síðar bætti sjóðurinn við sig hlutum og átti þegar mest var 13,5 prósent. 

Sigurður Ingi Jóhannsson sagði í Kastljósi í síðustu viku að ábyrgðir ríkisins gætu numið tíu milljörðum króna hið minnsta.
Mynd: Bára Huld Beck

Hins vegar mun höggið aðallega lenda á íslenskum lífeyrissjóðum, sem eiga beint að minnsta kosti 43,6 prósent hlut í félaginu og líkast til meira óbeint í gegnum fjárfestingarsjóði sem eru á meðal hluthafa. 

Ríkisbankar gætu þurft að breyta skuldum í hlutafé

Hlutafjáraukningin er meginaðgerðin í fjárhagslegri endurskipulagningu Icelandair. Samhliða henni verður þó ráðist í að fá kröfuhafa félagsins til að breyta skuldum í hlutafé. Alls námu vaxtaberandi skuldir Icelandair um 34 milljörðum króna í lok mars. 

Á meðal þeirra sem Icelandair skuldar umtals­vert fé er rík­is­bank­inn Lands­bank­inn. Léleg rekstr­ar­nið­ur­staða Icelandair á árinu 2018 gerði það að verkum að skil­málar skulda­bréfa sem félagið hafði gefið út voru brotn­ir. Mán­uðum saman stóðu yfir við­ræður við skulda­bréfa­eig­end­urna um að end­ur­semja um flokk­anna vegna þessa. Þær við­ræður skil­uðu ekki árangri og 11. mars 2019 var greint frá því að Icelandair hefði fengið lánað 80 millj­ónir dala, þá um tíu millj­arða króna, hjá inn­lendri lána­stofnun gegn veði í tíu Boeing 757 flug­vélum félags­ins, sem eru komnar nokkuð til ára sinna. Láns­fjár­hæðin var nýtt sem hluta­greiðsla inn á útgefin skulda­bréf félags­ins.

Því var verið að flytja hluta af fjár­mögnun Icelandair frá skulda­bréfa­eig­endum og yfir á banka í eigu íslenska rík­is­ins vegna þess að ekki tókst að semja við þá. Hinn rík­is­bank­inn, Íslands­banki, hefur líka lánað Icelandair fé, en bein rík­is­á­byrgð er á starf­semi beggja bank­anna í gegnum eign á hluta­fé.

Landsbankinn lánaði Icelandair umtalsverðar fjárhæðir í fyrra og tók veð í Boeing 757 vélum félagsins.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Í árshlutareikningi Icelandair kemur fram að Icelandair hafi þegar brotið  lánaskilmála tveggja ótengdra langtímalána við lok síðasta ársfjórðungs. Í báðum tilfellum hafi lánveitendur frestað [e. waiver) því að nýta sér þá stöðu til að krefjast endurgreiðslu á lánunum.

Stærsti eigandinn selur sig niður

Til þess að Icelandair bjargist þurfa því einhverjir að leggja félaginu til næstum 30 milljarða króna í nýtt hlutafé. Það er forsenda þess að ríkið bæti enn í umtalsverða ríkisaðstoð til félagsins. 

Viðmælendur Kjarnans telja ósennilegt PAR Capital Management, stærsti hluthafi Icelandair, muni verða þar á meðal. Sjóðurinn keypti hluti í íslenska flugfélaginu þegar MAX-krísan stóð sem hæst og að mati margra viðmælenda var sú innkoma tengd því að halda Icelandair í viðskiptum við Boeing. Sú fjárfesting er, líkt og áður sagði, að mestu töpuð og PAR hefur verið að selja sig niður í Icelandair síðustu vikur með miklu tapi. Alls hefur hlutur sjóðsins farið úr 13,5 prósent í 12,98 prósent frá því í byrjun apríl. Þetta er í fyrsta sinn síðan að PAR Capital Management kom inn í eigendahóp Icelandair sem sjóðurinn selur hluti. 

Ekki eru sýnilegir margir einkafjárfestar, innanlands eða erlendis, sem hafa bolmagn eða vilja til að leggja til íslensku flugfélagi í fullkominni rekstraróvissu tugi milljarða króna. Því verið að treysta á íslenska lífeyrissjóðakerfið að hlaupa undir bagga og leggja til féð.

Ekkert fyrirliggjandi um hverjir muni taka þátt

Alls óvíst er hins vegar að þeir muni hlaupa til. Lífeyrissjóðirnir munu óhjákvæmilega tapa á ýmsum fjárfestingum sínum vegna kórónuveirunnar og fyrirliggjandi er að umtalsvert högg muni koma á inngreiðslur í sjóðina vegna þess fordæmislausa atvinnuleysis sem nú er á Íslandi, en 55 þúsund manns eru annað hvort atvinnulausir að öllu leyti eða að hluta. 

Auglýsing

Stefán Sveinbjörnsson, stjórnarformaður Lífeyrissjóðs verzlunarmanna, sem á tæplega tólf prósent í Icelandair og er stærstur eigenda í lífeyrissjóðahópnum, sagði í fréttum Stöðvar 2 í síðustu viku að það þyrftu að vera „rekstrarlegar forsendur fyrir því að það eigi að fara að fjárfesta í félagi eins og þessu sem og öðrum félögum sem sjóðurinn hefur fjárfest í. Þannig að þeir fjármunir sem fara þar inn skili sér með viðunandi ávöxtun miðað við þá áhættu sem verið er að taka.“ 

Ákveði lífeyrissjóðirnir, sem eru í eigu landsmanna, að segja pass í hlutafjáraukningunni mun Icelandair-vandamálið lenda í fangi sömu landsmanna með öðrum hætti. Það færið þá aftur yfir til ríkisins sem þyrfti þá að ákveða hvort að það ætti að leggja flugfélaginu til fjármuni svo það lifi, eða að láta það deyja.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar