123RF

Útilokunarmenning: Hin réttláta útilokun eða múgæsingur?

Internetið er stórbrotið fyrirbæri þar sem ólíkar skoðanir fá að njóta sín og með tilkomu samfélagsmiðla geta allir haft sína rödd. Miklar orrustur í þágu mannréttinda hafa verið háðar á netinu undanfarin ár og breytt miklu fyrir marga. Þó er óneitanlega skuggahlið á þessari þróun sem vekur upp margar spurningar. Kjarninn talaði við aðgerðasinnann Elísabetu Ýr Atladóttur og fræðimanninn Arnar Eggert Thoroddsen um fyrirbærið til þess að skilja það betur.

Útilokunarmenning, eða „cancel culture“ eins og hugtakið er kallað á ensku, er tiltölulega nýtt fyrirbæri sem varð aðallega til á netinu. Með gríðarlega miklu upplýsingaflæði og aðgengi almennings að internetinu hefur umræða færst yfir á opinbera vettvanginn og geta allir verið sinn eigin fjölmiðill. 

Kosturinn við tæknina og þessa nýju þróun er að raddir sem áður fengu aldrei að heyrast fá nú tækifæri til að hljóma. Þeir valdalitlu geta tjáð sig á netinu án þess að fara í gegnum ritstjórn stóru miðlanna – hliðarverðir umræðunnar eru teknir út úr myndinni. 

Útilokunarmenning gengur út á það að útiloka einstaklinga sem brotið hafa gegn samfélagslegum gildum og hagsmunum þjóðfélagsins – ýmist með því að hafa tjáð sig á ákveðinn máta eða gert eitthvað á hlut annarra. Segja má að um ákveðið félagslegt aðhald sé að ræða. Almenningur sýnir þannig andóf gegn þessum einstaklingum sem brjóta af sér. Bakhliðin á þessu andófi er að stundum skortir málefnalega umræðu og getur gagnrýni snúist upp í persónulegar árásir á netinu. 

Auglýsing

Arnar Eggert Thoroddsen, aðjunkt við félagsfræði-, mannfræði- og þjóðfræðideild við HÍ, segir í samtali við Kjarnann að út frá fræðunum séu rannsóknir stutt á veg komnar en hugtakið hefur aðeins verið í notkun í um þrjú ár þrátt fyrir að sögnin að vera „cancelled“ – eða að vera útilokaður – sé aðeins eldri.

Hann segir það vera áhugavert verkefni fyrir félagsfræðinga, fjölmiðlafræðinga og mannfræðinga að sjá hvernig þessi útilokun eigi sér stað því enginn einn taki ákvörðun um að útiloka einstakling. Frekar sé hægt að segja að einhvers konar stemning myndist og í framhaldinu verði þessi útilokun.

Til þess að kafa betur ofan í hugtakið sé þó best að taka dæmi. Arnar Eggert tekur sjálfur dæmi um það sem liggur næst hjarta hans, tónlist.

„Mig langar til að hlusta á hann af því að lögin hans gleðja mig“

Morrissey er breskur tónlistarmaður og kannski mest þekktur fyrir að vera söngvari hljómsveitarinnar The Smiths sem gerði garðinn frægan á níunda áratugnum og þrátt fyrir stuttan feril hafði hljómsveitin gríðarleg áhrif á svokallaða indí-tónlist. Söngvarinn hóf sólóferil eftir að The Smiths hættu en hann hefur verið umdeildur til margra ára. Nú er hann sakaður um öfgafull hægriviðhorf og rasisma en sjálfur neitar hann slíku.

Morrissey hefur verið umdeildur fyrir ummæli sín undanfarin ár Mynd: EPA

Arnar Eggert segir, þegar hann er spurður út í þá pressu að hætta á hlusta á ákveðna listamenn vegna gjörða þeirra eða orða, að fólki sé þannig stillt upp við vegg. „Ég er til dæmis ekki persónulega tilbúinn að hætta að hlusta á Morrissey. Mig langar til að hlusta á hann af því að lögin hans gleðja mig. Sérstaklega þá Smiths, ég gæti svo sem lifað af án sólóferilsins.“

Að hlusta á tónlist er svo persónuleg upplifun, að hans mati. „Tónlist skilgreinir þig og er partur af lífi þínu. Það gefur eitthvað og lyftir þér upp.“ Svo svekkelsið verður mikið þegar átrúnaðargoðið hagar sé ósæmilega eða brýtur af sér með einhverjum hætti. Hann spyr hvort það sé þá gildisdómur gegn þeim sem hlustar enn á tónlist þess sem hagar sér illa, gildisdómur um það hvernig manneskja hann er.

Jafningjaþrýstingur gæti enn fremur haft áhrif á ákvarðanir fólks. „Eitt hugtak úr fjölmiðlafræðinni heitir þagnarsvelgurinn, eða „the spiral of silence“ á ensku. Það lýsir sér þannig að ef þú stendur inn í herbergi með tuttugu manns og allir hata til dæmis Morrissey þá er mun líklegra að þú takir undir það en hitt. Að þú þorir ekki að brjóta gegn fjöldanum,“ segir hann.

Ákveðin sjálfsritskoðun á sér stað

Fleiri spurningar vakna þó upp þegar rætt er um tónlistarmenn og hvort list þeirra hafi eitthvað með persónu þeirra að gera. Ein þeirra snýst um tímann, þ.e. á hvaða tímapunkti í ferli tónlistarmanns sem er útilokaður sé eðlilegt að hætta að hlusta á hann? Arnar Eggert nefnir tónlistarmanninn Michael Jackson sem dæmi en hann hefur verið ásakaður í gegnum tíðina um gróf kynferðisbrot gegn börnum. Arnar Eggert spyr í því samhengi hvort það sé í lagi að hlusta á plöturnar sem hann gerði áður en hann varð fullorðinn og hver ákveði það í raun.

Hann bendir á að það verði einnig ákveðin sjálfsritskoðun eftir að upp kemst um mál þeirra frægu. „Ég til dæmis er sjálfur hættur að vitna í Woody Allen því ég finn að maður fær alltaf svip. Ég bara sleppi því.“ Þarna á Arnar Eggert við um leikstjórann fræga sem hefur verið ásakaður um misnotkun á barni.

Woody Allen ásamt  Soon-Yo Previn í Cannes Mynd: EPA

En hefur hann fundið fyrir því í eigin brjósti hvort hann vilji hætta að vitna í fyrrnefndan leikstjóra eða kom þrýstingurinn einungis utan frá? „Ég er bara ekki viss – ég er svona misvolgur og heitur þegar aðilar eiga í hlut. Með Woody Allen er ég hreinlega ekki viss. Varðandi Bill Cosby þá finn ég innra með mér að ég hef ekki lyst á því að horfa á þættina hans. Þetta er mjög furðulegt allt saman.“

Bill Cosby er bandarískur grínisti sem var sakfelldur fyrir tveimur árum fyrir kynferðisbrot sem áttu sér stað fyrir meira en áratug áður. Mál hans varð umtalað – en lengi hafði verði orðrómur um hegðun hans gagnvart konum.

Arnar Eggert segir að stóra spurningin sé sú hvort hægt sé að aðgreina listamanninn frá listinni sjálfri. Hann telur að rosalega erfitt sé að svara þeirri spurningu. „Sumir segja að það sé hægt að aðgreina þetta tvennt og aðrir bara alls ekki. Síðan er hægt að rökræða það út í hið óendanlega. Þetta er í raun stórheimspekileg spurning.“

Auglýsing

Útilokunarmenning ekki skammaryrði

Hegðun fólks er oft ólík þeirri sem það sýnir á internetinu. Þannig virðist heilt yfir vera auðveldara fyrir fólk að tjá sig og vera leiðinlegt á netinu, að mati Arnars Eggerts. Auðveldara sé að vera dónalegur við aðra á netinu þar sem fólk þurfi ekki standa augliti til auglitis.

Honum finnst þó ekki vera hægt að ganga svo langt að segja að útilokunarmenning sé skammaryrði, eins og sumir vilja halda fram.

„En um leið tek ég undir það að ákveðin stemning í kringum útilokunarmenningu líkist nornabrennum. Fólk fer offari. Við sjáum stundum hversu mikil hópdýr við erum í þessum aðstæðum, við sveiflumst með stemningu nánast án þess að pæla mikið í því.“

Metoo-byltingin jákvæð – en stundum hafi verið farið offari

Þegar Arnar Eggert er spurður út í hvað það þýðir að axla ábyrgð. Hann bendir á að metoo-byltingin hafi fellt stóra menn á borð við Bill Cosby og Harvey Weinstein. Hann segir að þetta séu augljós dæmi um það sem vannst með metoo.

Kvik­­mynda­fram­­leið­and­inn Har­vey Wein­­stein var dæmdur í 23 ára fang­elsi fyrr á þessu ári fyrir kyn­­ferð­is­brot og nauðg­un. Segja má að metoo-byltingin fyrir þremur árum hafi hafist með því að konur stigu fram og greindu frá ósæmilegri og brotlegri hegðun Weinsteins.

„Þegar við sjáum hreina og beina upprætingu á ákveðnu mynstri sem hafði viðgengist og viðhaldið með rosalegu félagsneti í kringum hann í áratugi. Það segir okkur svo mikið um það hvernig við sem manneskjur getum gengist við einhverju með því til dæmis að segja: „Þú veist hvernig hann er.“ Mér finnst það vera svakalega jákvæð þróun að setja mörk við svona hegðun,“ segir hann.

Þannig hafi metoo-byltingin verið mjög jákvæð. „En svo eins og með allt þá er stundum farið offari – og það er mjög erfitt að greina hvenær það nákvæmlega gerist. Þá þarf að taka hvert dæmi fyrir sig, vegna þess að þau eru ólík og á mismunandi sviðum.“

Arnar Eggert gagnrýnir ákveðna þætti í útilokunarmenningu en segir að hugtakið ætti þó ekki að vera skammaryrði.
Aðsend mynd

Hvað þýðir í raun og veru að vera útilokaður?

Hinir ýmsu leikarar, stjórnmálamenn, uppistandarar og listamenn hafa opinberlega verið útilokaðir – þ.e. kallaðir til ábyrgðar fyrir gjörðir sínar af samfélaginu. Þá má spyrja hvort það að vera útilokaður á internetinu hafi raunafleiðingar. Hefur það raunveruleg áhrif á stöðu, vald og áhrif einstaklingsins?

Fleiri spurningar vakna á borð við hvað það þýði að halda öllu tengslaneti og starfi þrátt fyrir að vera útilokaður. Hefur hugtakið einhverja merkingu?

Arnar Eggert segir að sitt sýnist hverjum. Hann telur þó að fólk sé annað hvort útilokað eða ekki. Sumir hafa komist „í gegn“ og telur hann erfitt að segja hvaða þættir það séu sem valdi því að fólk geti haldið áfram að starfa á sama sviði.

„Björn Bragi tók þannig á því að hann fór aftur í grínið og gerði grín að því sem kom fyrir hann. Fólk er mjög misánægt með þá nálgun. Það fer kannski líka eftir því hvaða kyni þú tilheyrir, ég varð var við það. Þetta að menn hafi – af því að þeir eru í ákveðinni styrkri stöðu – einhvern veginn spilað þetta vel,“ segir hann.

Í þessu samhengi veltir hann því fyrir sér hvernig hægt sé að mæla hversu alvarlegt brotið þurfi að vera til þess að fólk sé útilokað. „Er í lagi að strjúka óviðurkvæmilega? Þarf að nauðga einu sinni, tvisvar eða þrisvar? Hver ákveður það?“ spyr hann.

Auglýsing

Um 150 rit­höf­und­ar, aðgerðasinnar og fræðimenn, meðal ann­ars J.K. Rowl­ing, Marga­ret Atwood, Salman Rushdie og Noam Chomsky, skrifuðu und­ir opið bréf, sem birt var í júlí síðastliðnum í Harper‘s Magazine, þar sem beðið var um svigrúm til að hafa ólíkar skoðanir. 

„Við verðum að viðhalda möguleikanum á því að geta verið ósammála í góðri trú án alvarlegra afleiðinga gagnvart starfsferli okkar. Ef við stöndum ekki vörð um þann grundvöll sem vinna okkar hvílir á þá getum við ekki búist við því að almenningur eða ríkið standi vörð um hann fyrir okkur,“ sagði í lokaorðum bréfsins en lesa má bréfið í heild sinni hér að neðan.  

Opið bréf varðandi réttlæti og opna umræðu

Menningarstofnanir okkar standa frammi fyrir áskorun á þessu augnabliki. Kröftug mótmæli í þágu kynþáttajafnréttis og samfélagslegs réttlætis eru að leiða til löngu tímabærra krafna um löggæsluumbætur, auk víðtækari krafna um meira jafnrétti og meðtekningu í samfélagi okkar, ekki síst hvað varðar háskólamenntun, blaðamennsku, góðgerðastarfsemi og listir. En þetta nauðsynlega uppgjör hefur einnig fært í aukana ný siðferðisleg viðmið og stjórnmálalega málstaði sem eiga það til að veikja opinbera umræðu og umburðarlyndi okkar fyrir fjölbreytni og ýta undir hugmyndafræðilega fylgispekt. Um leið og við fögnum fyrrnefndri þróun vörum við við hinni síðarnefndu. Öflum umburðarleysis vex ásmegin víða í veröldinni og þau eiga voldugan bandamann í Donald Trump, sem er veruleg ógn gegn lýðræðinu. En ekki má leyfa andspyrnu að steingervast þannig að hún verði sjálf að kreddutrú eða valdbeitingartóli – nokkuð sem hægrisinnaðir lýðskrumarar eru nú þegar byrjaðir að nýta sér. Lýðræðislegu meðtekningunni sem við þráum verður aðeins komið í kring ef við tölum gegn því andrúmslofti umburðarleysis sem sækir að henni núna úr öllum áttum.

Frjálsri framsetningu upplýsinga og hugmynda, sem er frjálslyndu samfélagi lífsnauðsynleg, eru daglega fleiri skorður settar. Þó svo að við búumst við þessari hegðun hjá róttæku hægrifólki eru ritskoðunartilhneigingar að breiðast út enn víðar í menningu okkar: óþol fyrir gagnstæðum skoðunum, sú tíska að fólk sé útilokað með skömm í hattinum, og tilhneigingin til að drepa flóknum spurningum um opinbera stefnu á dreif með blindandi siðferðislegum einstrengingshætti. Við kunnum að meta hressileg og jafnvel harðorð andmæli úr öllum áttum. En nú er orðið alltof algengt að kallað sé eftir skyndilegum, alvarlegum hefndaraðgerðum til refsingar fyrir meint afglöp í ræðu og hugsun. Enn frekari ugg vekur sú staðreynd að leiðtogar ýmissa stofnana eru farnir að útdeila fljótfærnislegum og hlutfallslega ósanngjörnum refsingum í fátkenndum tilraunum sínum til skaðaminnkunar, í stað þess að stuðla að vel ígrunduðum umbótum. Ritstjórar eru reknir fyrir að birta umdeildar greinar, bækur eru teknar úr umferð vegna ásakana gegn trúverðugleika innihalds þeirra, blaðamönnum er bannað að skrifa um tiltekin umfjöllunarefni, háskólaprófessorar sæta rannsóknum fyrir að vitna í bókmenntaverk í kennslustundum, fræðimanneskja er rekin fyrir að deila ritrýndri fræðilegri rannsókn og framámönnum samtaka er úthýst, stundum fyrir klaufaleg mistök. Hvert sem ósættið hefur verið í hverju tilfelli fyrir sig er ljóst að þetta hefur orðið til þess að endimörk þess hvað segja megi án þess að eiga yfir höfði sér hefndaraðgerðir hafa dregist saman. Við erum nú þegar farin að sjá afleiðingar þessa í því hversu hikandi rithöfundar, listamenn og blaðamenn eru orðnir við að taka áhættu, enda eru þeir uggandi yfir því hvað yrði um afkomu þeirra ef þeir myndu víkja frá ráðandi skoðunum, eða jafnvel ef vandlæting þeirra í þágu málstaðarins myndi teljast ónægilega sterk.

Þetta kæfandi andrúmsloft mun á endanum skaða mikilvægustu málstaði samtíma okkar. Takmörkun umræðunnar, hvort sem hún er á vegum undirokandi stjórnvalda eða umburðarlauss samfélags, kemur undantekningalaust niður á hinum valdalausu og dregur úr möguleikum okkar allra til lýðræðislegrar þátttöku. Aðeins er mögulegt að sigrast á slæmum hugmyndum með gagnsæi, rökræðum og fortölum, ekki með því að þagga niður í þeim eða óska þess að þær hverfi. Við höfnum því að valið standi á milli réttlætis og frelsis, enda getur hvorugt þeirra án hins verið. Sem rithöfundar þörfnumst við menningar sem gefur okkur pláss til þess að gera tilraunir, taka áhættur og jafnvel gera mistök. Við verðum að viðhalda möguleikanum á því að geta verið ósammála í góðri trú án alvarlegra afleiðinga gagnvart starfsferli okkar. Ef við stöndum ekki vörð um þann grundvöll sem vinna okkar hvílir á þá getum við ekki búist við því að almenningur eða ríkið standi vörð um hann fyrir okkur.

Bréfið fékk þó misjafnar viðtökur. Margir fögnuðu umræðunni en aðrir gagnrýndu þá sem skifuðu undir. Rithöfundurinn Jennifer Finney Boylan baðst afsökunar á því að hafa skrifað undir bréfið eftir að hún sá hverjir aðrir skrifuðu undir það en líklegast var hún að vísa í undirskrift J.K. Rowling vegna ummæla hennar um trans fólk. 

Erfitt að eiga núanseraða umræðu um málið

Kjarninn leitaði einnig til Elísabetar Ýrar Atladóttur aðgerðasinna en hún segir að útilokunarmenning sé margslungið fyrirbæri. Margir vilji jafnvel halda því fram að fyrirbærið sé ekki til og að stundum sé auðvelt að vísa því á bug sem beiskleika yfir því að vera útilokaður.

Þá hefur hún enn fremur tekið eftir því að fólk fái einhvers konar internet-stig fyrir að útiloka aðra – meðal annars í formi „læka“ og „endur-tísta“.

Að sama skapi séu langháværustu raddirnar sem kvarta yfir útilokunarmenningu frá þeim sem verið sé að gagnrýna fyrir rasisma eða kvenhatur. „Þá er auðvelt að taka ekki mark á þeim röddum sem segja að kannski sé þetta orðið vandamál,“ segir hún.

Þannig sé erfitt að eiga núanseraða umræðu um málefnið „því allir eru í svo mikilli vörn og að passa sig svo mikið – og enginn vill heldur vera útilokaður sjálfur.“ Ef einhver spyr hvort umræður á netinu séu hugsanlega að ganga of langt þá séu líkur á að umræðan snúist gegn einstaklingnum sem spyr spurningarinnar. Þannig sé ákveðin hræðsla við það að tjá sig um útilokunarmenningu.

Fólk skiptist í tvo hópa

Elísabet Ýr segir að við fyrstu sýn virðist útilokunarmenning vera borðleggjandi – en þegar nánar sé að gáð flækjast málin.

Fólk skiptist iðulega í tvo hópa varðandi útilokunarmenningu; með eða á móti. „Þetta er aftur á móti miklu núanseraðri umræða, sérstaklega þegar við spyrjum okkur um hvað verið sé að tala. Erum við að tala um stjórnmálamenn eða instagram-stjörnur?“ spyr hún. Mikill munir sé þarna á.

Þingmenn Miðflokksins sem sátu á Klaustur bar og viðhöfðu niðrandi ummæli um samferðafólk sitt sitja enn á þingi þrátt fyrir að hafa verið útilokaðir um stund.
Samsett mynd

Hún tekur Klausturmálið svokallað sem dæmi í þessu samhengi. Þar voru stjórnmálamenn útilokaðir fyrir orðræðu sem þeir viðhöfðu en þeir héldu störfum sínum áfram þrátt fyrir það eins og ekkert hefði í skorist. Hún telur að instagram-stjarnan ætti hugsanlega erfiðara með að jafna sig eftir viðlíka útskúfun og koma til baka.

Elísabet Ýr bendir enn fremur á að fólk sé í raun aldrei algjörlega útilokað, þ.e. að einhver geri eitthvað eða segi sem ekki fellur í kramið og að sá hinn sami eigi aldrei afturkvæmt á samfélagsmiðla.

Útilokunin endist illa

Varðandi viðbrögð fólks við því þegar það misstígur sig þá telur Elísabet Ýr það skipta máli hvernig einstaklingarnir sem um ræðir bregðist við.

Eitt dæmi þess er þegar Björn Bragi Arnarsson, grínisti og uppistandari, var á sínum tíma útilokaður þegar upp komst um kynferðislegt áreiti hans gegn ungri konu í október 2018 en í kjölfarið baðst hann afsökunar og tók stúlkan þeirri afsökunarbeiðni, sem og fjölskylda hennar.

Elísabet Ýr segir að þrátt fyrir allt þá hafi það þó ekki verið umræðuefnið í raun. „Í þessu tilfelli náði umræðan að snúast þannig að þetta varð að ómerkilegu og pirrandi umræðuefni. Þá nennti enginn að hugsa um þetta lengur. Hann var þannig „cancelled“ í mjög stuttan tíma.“

Björn Bragi uppistandari lofaði „persónulegra gríni en áður“ þegar hann kynnti nýja sýningu í ágúst í fyrra.
Skjáskot

Þessi svokallaða útilokun endist illa, að hennar mati. „Oft endar þetta með meiri vinsældum ef þau spila þetta rétt. Ég held reyndar að Björn Bragi hafi ekki náð meiri vinsældum en hann að minnsta kosti kom út á núlli. Þetta hafði engin sérstök áhrif á hann. Jú, kannski leið honum illa, ég veit það ekki, en vonandi lærði hann eitthvað af þessu. En á endanum var hann ekki að missa nein gigg.“

Það sama megi segja um Egil Einarsson, eða Gillz eins og hann kallaði sig, en hann var kærður fyrir nauðgun árið 2011 en kærunni var vísað frá á sínum tíma. „Það má ekkert segja um hvernig hann var útilokaður, þú verður bara kærð,“ segir hún.

Konur lenda verr í hakkavélinni en karlar

Elísabet Ýr telur ljóst að auðveldara sé að útiloka konur en karla. „Það er þetta klassíska kvenhatur. Það er svo innbyggt í okkur að ef kona nær langt þá er ógeðslega gaman að sjá hana falla. Djöfull finnst fólki það gaman. Og þá er auðvelt að ná konu niður og skemma fyrir henni frekar en karli því mörgum finnst gaman að sjá karl ná árangri. Ef fólk sér karlinn rifinn niður þá er eitthvað plott í gangi – en ef konan er rifin niður þá á hún það skilið.“

Þessi kynjavídd er svo lúmsk oft og tíðum, að hennar sögn. Elísabet Ýr segir að Twitter sé einstaklega auðveldur vettvangur til að útiloka fólk, því engin umræða eigi sér raunverulega stað þar. Enginn eigi í raun núanseraða umræðu þar.

„Mér finnst mjög mikið af konum lenda í hakkavélinni á Twitter og lenda verr í henni en nokkurn tímann karlar. Þetta er venjulega ekki fólk með nein völd, bara fólk sem er orðið opinberar persónur vegna þess að það er orðið vinsælt á til dæmis Instagram. Ekki þurfi mikið að gerast til þess að það verði útilokað,“ segir hún.

Margir tilbúnir að vera hneykslaðir með þér

Elísabet Ýr bendir enn fremur á að samfélagsmiðlar séu orðnir stór hluti af lífi fólks – og telur hún að ekki sé hægt að fella mikla gildisdóma á þá, þ.e. hvort þeir séu góðir eða slæmir fyrir umræðuna. „Þetta er líka svo mikill hluti af þróuninni sem við erum að ganga í gegnum núna. Allt samfélagið er í raun komið á samfélagsmiðla, ef þú ert ekki á samfélagsmiðlum þá er nær ómögulegt að vita hvað þú ert að gera. Ertu til í alvörunni?,“ segir hún og hlær.

Það sem sé gott og slæmt við samfélagsmiðla er það sem sé gott og slæmt við fólk almennt. „Þetta er svona ýkt á samfélagsmiðlum vegna þess að það er svo auðvelt að þróa eitthvert „trend“ á samfélagsmiðlum – og það er rosalega auðvelt að láta hneykslunina verða stóra vegna þess að það eru svo margir tilbúnir að vera hneykslaðir með þér og það er hægt að finna mjög réttmætar ástæður til þess.“

Hún segir létt í bragði að hún sé síðasta manneskjan til að gagnrýna það þegar fólk hneykslast á netinu. „Þetta er samt ákveðinn þroski sem við göngum nú í gegnum. Eftir metoo þá fór það að verða þannig að hægt var að kalla fólk til ábyrgðar. Við erum enn í þeirri öldu; að krefjast ábyrgðar af fólki og að læra hvernig það getur gerst. Ég held að þetta sé partur af þeirri þróun, við erum ennþá að læra hvernig við getum krafist ábyrgðar og á sama tíma gert það á hátt sem vit er í – og er á einhvern hátt uppbyggilegur fyrir fólkið sem þarf á þessu að halda. Núna er þetta að mörgu leyti niðurrif en mér finnst þetta vera að þróast áfram. Hvert það fer er síðan óljóst.“

Elísabet Ýr segir að erfitt sé að eiga núanseraða umræðu um útilokunarmenningu.
Aðsend mynd

Erum enn í metoo-bylgju

Varðandi metoo-byltinguna sem hófst fyrir þremur árum og áhrif hennar þá segir Elísabet Ýr að samfélagið sé enn í þeirri bylgju, þrátt fyrir að hún sé ekki eins stór og áður. Þó rís hún á ólíkum stöðum á ólíkum tímum eins og nú er að gerast í Danmörku. Mismunandi bylgjur eigi sér stað innan ólíkra stétta – bylgjan rís og dalar því á mismunandi tímum á mismunandi stöðum.

„Hver einasta bylgja skilur eftir sig meiri lærdóm, þannig að fyrstu bylgjurnar enduðu í miklu rifrildi þar sem allt var brjálað. Enginn vissi hvernig ætti að haga sér,“ segir hún. Núna aftur á móti sé fólk búið að læra af þessari fyrstu umræðu – og þannig verði það sífellt skilningsríkara.

„Þessi lærdómur er ennþá að eiga sér stað og mér finnst ég sjá fólk enn vera að átta sig á því hvernig það á að takast á við þessa umræðu vegna þess að nú eru komin fordæmi sem ekki voru til áður,“ bendir hún ár.

Ekki hægt að aftengja listamanninn frá listinni – en þetta er ekki svo einfalt

Hvað á þá að gera við listamennina sem verða uppvísir að óviðeigandi hegðun og list þeirra? Elísabet Ýr segist í því sambandi ekki vera með svör á reiðum höndum, þau séu vissulega ekki augljós.

„Vegna þess að það er ofsalega mikið af mikilvægri list og mikilvægri framför þar sem gott fólk hefur komið að. Mér finnst samt ekki að við getum aftengt listamanninn og listina. Það er ákveðin mótsögn; þú getur ekki aftengt hluti sem tengjast. Það er bara ekki hægt,“ segir hún.

Hún vill frekar spyrja hvort eitthvað gott sé að koma út úr þessu eða hinu verki eða eitthvað slæmt. Það finnst henni skipta meira máli en hvort listamaðurinn sé „skíthæll eða ekki“. Hvort verkið sé í rauninni beint eða óbeint að setja slæm viðhorf listamannsins út í samfélagið.

„Þannig finnst mér ekki hægt að aftengja listamanninn frá verkinu en að sama skapi finnst mér skipta máli að horfa á verkið og spyrja hvort það sé að setja slæm viðhorf út í samfélagið. Er þetta verk að kenna mér að hata fólk, eða að vera kvenhatari eða ekki? Hvað er þetta verk að segja mér?“

Hún hefur mikið velt fyrir sér hugtaki sem nefnist skrímslavæðing en með því að afskrímslavæða gerendur þá er hægt að gera sér grein fyrir því að góðir menn geta gert slæma hluti. „Mér finnst þetta samtal um að aftengja listamanninn lykta af ákveðinni skrímslavæðingu.“

Auglýsing

Erum öll hluti af heildinni

Elísabet Ýr bendir á vanda þegar við tölum um list og útilokunarmenningu sem liggur í því hvort við réttlætum sjálf list vegna þess að okkur langar að líka við hana. „Frá hvaða stað kemur réttlætingin?“ spyr hún og bætir því við að hún viti sjálf ekki endilega svörin við þessum spurningum.

Elísabet Ýr telur enn fremur mikilvægt að einstaklingsvæða ekki umræðuna, þ.e. að segja að þetta sé einungis persónuleg ákvörðun hvers og eins. Hún bendir á að við séum öll hluti af heildinni; partur af kerfinu. Þetta sé allt hluti af stærri menningu og ef við getum fundið tengingarnar – og gert það á hátt án þess að smána fólk fyrir skoðanir þess.

Hver er raunverulega með valdið?

Þegar talið berst að valdi, hefur Elísabet Ýr mikið að segja. Frá því samfélagsmiðlar komu til skjalanna hefur orðræðan verið á þá leið að valdið hafi verið fært að einhverju leyti til almennings.

Alltaf þegar hún heyrir orðið vald, þá spyr hún sig: „Hvernig vald?“ Hún segir að vert sé að spyrja þegar talað er um vald hver áhrifin raunverulega séu. Hefur orðræða á netinu virkilega áhrif á lagasetningar? Ef svarið er nei, þá er ekki um raunverulegt vald að ræða, að hennar mati.

„Rosalega mikið af umræðu sem við eigum sem samfélag er mjög góð og miklu fleiri taka þátt í henni en áður – en svo er kerfið nákvæmlega eins og það var fyrir fimmtíu árum. Þarna sé ég ekki raunverulegt vald,“ segir hún.

Athygli á samfélagsmiðlum ekki raunverulegt vald

Athygli getur verið afskaplega yfirborðslegt vald, að mati Elisabetar Ýrar. Hversu mörg „læk“ einhver fær á stöðuuppfærslu á Facebook eða endurdeilingar á Twitter sé þannig ekki vald. Einungis ef hægt er að gera raunverulegar breytingar sé mögulegt að tala um vald.

Vissulega sé auðveldara en áður fyrir fólk að koma sér inn í umræðuna, og jafnvel færa sér völd – hugsanlega sé auðveldara núna að hrinda hugmyndum í framkvæmd og ná til fólks sem er með raunveruleg völd til að vinna að þeim.

„Ég held aftur á móti að það sé ekkert vald falið í umræðunni, þannig séð. Þetta er kannski svartsýni en ég hef samt tekið eftir því að þrátt fyrir til dæmis metoo þá eru nákvæmlega sömu málin í réttarkerfinu.“ Þar breytist lítið sem ekkert þrátt fyrir metoo.

Elísabet Ýr spyr jafnframt hvort einhver sé raunverulega að hlusta þrátt fyrir að einstaklingar hafi milljónir fylgjenda. „Margir halda að ef þú ert með marga fylgjendur og færð mörg „læk“ þá sértu með einhver völd eða einhverja stjórn.“ Hún heldur því fram að hin raunverulegu völd liggi hjá þeim sem búa til sjálf lögin og reglurnar – en ekki þeim sem hafa hvað hæst á samfélagsmiðlum.

123RF

Mikilvægt að valdafólk sé dregið til ábyrgðar

Samtalið við Elísabetu Ýr hófst á því að ræða gagnrýni á útilokunarmenningu. Hún vill því taka það sérstaklega fram að hún vilji alls ekki að fólk haldi að hún tali gegn því að fólk láti í sér heyra eða að einstaklingar séu dregnir til ábyrgðar. „Því mér finnst rosalega mikilvægt að við getum dregið valdafólk til ábyrgðar. Þá er ég ekki að tala um einhverja 16 ára stelpu sem er að vera hálfviti á internetinu – mér finnst að fullorðið fólk þurfa að haga sér.“

Hún segir að fólk þurfi jafnframt að geta lært af mistökum sínum. „Ég er viss um að hver einasta manneskja sem hefur verið á internetinu hefur einhvern tímann verið hálfviti þar. Það er bara þannig. Þetta er sannleikurinn, við getum ekki tekið þessa lærdóma úr okkur. Við þurfum að geta sagt: „Ég hef lært þessa hluti og þeir voru ofsalega mikilvægir fyrir mig að læra. Þetta er núna í fortíðinni hjá mér“ – án þess að einhver komi og rifji eitthvað eldgamalt upp á einhverri síðu.“

Varðandi það að útilokunarmenning sé ofbeldi út af fyrir sig, eins og sumir hafa haldið fram, þá hlær hún og segir að svo sé ekki. „Rosalega mikið af fólki sem kallar þetta útilokunarmenningu er pirrað yfir því að einhver sé dreginn til ábyrgðar. Að kalla það ofbeldi að benda á ofbeldi eða eitthvað sem var gert rangt er ansi fimmáralegt. Ég tek það alls ekki til greina,“ segir hún.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar