Mynd: Bára Huld Beck Stjórnarráðið
Mynd: Bára Huld Beck

GRECO, samtök gegn spillingu, segja að Ísland verði að gera meira

Ísland þarf að gera meira til þess að koma í veg fyrir spillingu og efla heilindi hjá æðstu handhöfum framkvæmdavalds og innan löggæslustofnana, samkvæmt nýrri eftirfylgniskýrslu GRECO, samtaka ríkja innan Evrópuráðsins gegn spillingu.

Í skýrsl­unni er lagt mat á það hvernig íslensk stjórn­völd hafa til þessa brugð­ist við þeim 18 til­lögum að úrbótum sem GRECO setti fram í skýrslu sinni um Ísland árið 2018. Búið er að koma til móts við fjórar þeirra með full­nægj­andi hætti, að mati sam­tak­anna. Sjö til­lögur til við­bótar eru sagðar hafa verið inn­leiddar að hluta, en ekki er búið að inn­leiða breyt­ingar til þess að mæta sjö til­lögum sem lúta flestar að lög­gæslu­mál­um.

Reglur um „snún­ings­hurð­ina“ virð­ist „fremur veik­ar“

Í frétta­til­kynn­ingu frá GRECO segir að þrátt fyrir að sam­tökin kunni að meta heild­ræna nálgun sem íslensk stjórn­völd hafi tekið gagn­vart því að byggja upp varnir gegn hags­muna­á­rekstrum á æðstu stöðum í stjórn­sýsl­unni, vanti enn upp á nokkra hluti.

Sér­stak­lega nefnir GRECO að það skorti upp á leið­bein­ingar til emb­ætt­is­manna um hvernig þeir skuli haga sam­skiptum sínum við þriðju aðila og hags­muna­verði. Þá segir einnig GRECO að þær reglur sem taki gildi núna um ára­mót og koma í veg fyrir að æðstu hand­hafar fram­kvæmda­valds (sem skil­greindir eru sem ráð­herrar og aðstoð­ar­menn þeirra, ráðu­neyt­is­stjór­ar, skrif­stofu­stjórar og sendi­herr­ar) geti fært sig yfir í hags­muna­gæslu innan við sex mán­uðum frá starfs­lokum hjá hinu opin­bera, virð­ist „fremur veik­ar“.

Auglýsing

Bæði virð­ast þær veik­ar, segir GRECO, hvað tíma­lengd „kæl­ing­ar­tíma­bil­is­ins“ varðar og einnig að því leyti að þær taki bara til starfa í hags­muna­gæslu, en ekki ann­arra geira. 

GRECO segir þessa sex mán­uði virð­ast of stutt tíma­bil til að regl­urnar nái til­gangi sín­um, sem er sá að fólk geti ekki yfir­gefið ábúð­ar­mikil störf í æðstu lögum hins opin­bera til þess að fara í störf hjá einka­að­il­u­m. 

Þetta er þó ein af fjórum til­lögum sem GRECO telur að Ísland hafi inn­leitt og segj­ast sam­tökin fagna því að nú sé alla­vega búið að setja ein­hverjar reglur til þess að tak­marka hreyf­an­leika úr æðstu stöðum yfir í einka­geir­ann.

GRECO seg­ist einnig harma að ekk­ert hafi þok­ast varð­andi það að takast á við mis­ræmi varð­andi þær siða- og starfs­reglur sem eiga við um æðstu hand­hafa fram­kvæmda­valds og þess hvernig þeim sem regl­urnar eiga við sé veitt leið­sögn og trún­að­ar­ráð­gjöf um þær.

„Ís­land verður að tak­marka póli­tísk afskipti“ af lög­gæslu

Hvað lög­gæslu varðar segir ein­fald­lega: „Ís­land verður að tak­marka póli­tísk afskipt­i,“ í frétta­til­kynn­ingu GRECO. Því er bætt við að kynna þurfi til sög­unnar gagn­sæjar og sann­gjarnar ráðn­ing­ar­að­ferð­ir, aug­lýsa lausar stöð­ur, setja upp kerfi um fram­gang í starfi og einnig við­mið um hvenær samn­ingar skuli ekki end­ur­nýj­að­ir.

Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra fer með yfirstjórn löggæslumála á Íslandi.
Bára Huld Beck

GRECO seg­ist kunna að meta aðerðir sem gripið hafi verið til innan lög­reglu varð­andi reglu­lega þjálfun og fræðslu lög­reglu­liðs­ins varð­andi mál tengd heil­ind­um, en harmar að ekki sé búið að upp­færa siða- og starfs­reglur lög­reglu og Land­helg­is­gæsl­unn­ar.

Tékk­list­inn

Til­lögur GRECO í skýrsl­unni árið 2018 voru níu tals­ins í hvorum flokki og hér að neðan má sjá þær og einnig hvaða til­lögur sam­tökin telja Ísland vera búið að upp­fylla.

  • Feit­letraðar til­lögur er búið að inn­leiða með full­nægj­andi hætti, að mati GRECO.
  • Skáletraðar til­lögur er búið að inn­leiða að hluta, að mati GRECO.
  • Þær sem eru í venju­legu letri eru óinn­leidd­ar, að mati GRECO.

Til­lögur GRECO til úrbóta varð­andi æðstu hand­hafa fram­kvæmda­valds

  1. Unnin verði stefna til að bæta heil­indi og varnir gegn hags­muna­á­­rekstrum hjá æðstu hand­höfum fram­­kvæmd­­ar­­valds, þar á meðal með virkri ráð­­gjöf, vöktun og eft­ir­­fylgni.
  2. Siða­­reglur fyrir æðstu hand­hafa fram­­kvæmd­­ar­­valds verði sam­ræmd­­ar, unnið verði leið­bein­ing­­ar­efni með skýr­ingum og raun­hæfum dæmum og hægt verði að leita ráð­gjafar um þær í trún­­aði. Þá verði til staðar eft­ir­lits­að­ili með fram­­kvæmd siða­regln­anna og við­­ur­laga­­kerfi komið á fót.
  3. Komið verði á fót skil­­virkum ferlum til að efla vit­und æðstu hand­hafa fram­­kvæmd­­ar­­valds um opin­ber heil­indi, þar á meðal með reglu­­legri fræðslu.
  4. Settar verði reglur um sam­­skipti æðstu hand­hafa fram­­kvæmd­­ar­­valds við hags­muna­að­ila og aðra aðila sem leit­­ast eftir því að hafa áhrif á und­ir­­bún­­ing lög­­gjafar og önnur störf stjórn­­­valda.
  5. Reglur um auka­­störf æðstu hand­hafa fram­­kvæmd­­ar­­valds verði end­­ur­­skoð­aðar og gerð skýr­­ari grein fyrir því hvaða störf eru heimil og hver ekki.
  6. Settar verði skýr­­ari reglur um gjafir og önnur fríð­indi fyrir æðstu hand­hafa fram­­kvæmd­­ar­­valds, þar sem gert yrði ráð fyrir skýrum far­­vegi fyrir til­­kynn­ing­­ar, birt­ingu upp­­lýs­inga og við­eig­andi ráð­­gjöf til að tryggja að tekið sé á öllum teg­undum fríð­inda með við­un­andi hætti.
  7. Settar verði reglur um störf æðstu hand­hafa fram­­kvæmd­­ar­­valds eftir að störfum fyrir hið opin­bera lýk­­ur.
  8. Hags­muna­­skrán­ing­­ar­­kerfi æðstu hand­hafa fram­­kvæmd­­ar­­valds verði bætt, sér í lagi með því að taka til­­lit til verð­­mætis eigna þeirra, fjár­­hæðar fram­laga til þeirra og skuld­bind­inga. Þá verði athugað hvort efni séu til að víkka skrán­ing­­ar­­skyld­una og láta hana ná yfir maka og börn á for­ræði við­kom­andi, með til­­liti til þess að slíkar upp­­lýs­ingar þyrfti ekki end­i­­lega að birta opin­ber­­lega.
  9. Trú­verð­ug­­leiki hags­muna­­skrán­ing­­ar­­kerfis fyrir æðstu hand­hafa fram­­kvæmd­­ar­­valds verði auk­inn, með því að leit­­ast við að tryggja að farið verði eftir reglum með eft­ir­liti, við­eig­andi ráð­­gjöf og fræðslu og með því að setja á fót við­­ur­laga­­kerfi þegar skrán­ing er ófull­nægj­andi.

Til­lögur GRECO til úrbóta á sviði lög­­­gæslu

  1. Tryggja verði lög­­­reglu full­nægj­andi aðbúnað svo hún geti sinnt störfum sínum með skil­­virkum hætti, sér í lagi til að fram­­fylgja stefn­u­­mótun á sviði heil­inda.
  2. Siða­­reglur lög­­­reglu og Land­helg­is­­gæsl­unnar verði upp­­­færðar með til­­liti til hags­muna­á­­rekstra og þátt­­töku í stjórn­­­mála­­starf­­semi, þeim fylgi leið­bein­ingar með skýr­ingum og raun­hæfum dæmum um öll svið spill­ingar og hægt verði að leita ráð­gjafar um þær í trún­­aði. Þá verði til staðar eft­ir­lits­að­ili með fram­­kvæmd siða­regln­anna og við­­ur­laga­­kerfi komið á fót.
  3. Unnið verði fræðslu­efni til að efla vit­und um heil­indi og siða­­reglur meðal starfs­­manna lög­­­reglu og Land­helg­is­­gæslu (þar sem fjallað verði um hags­muna­á­­rekstra og varnir gegn spill­ing­u). Tekið verði til­­lit til eðlis starf­anna, fjöl­breytni þeirra og veik­­leika.
  4. Hlut­verk hæfn­is­­nefndar við skipun í störf lög­­­reglu­­manna verði eflt og komið verði á fót heil­inda­mati í tengslum við stöð­u­veit­ingar innan lög­­regl­unn­­ar. Þá verði það gert að meg­in­­reglu að lausar stöður innan lög­­regl­unnar verði aug­lýstar og skipað í þær á grund­velli gagn­­sæs fer­ils.
  5. Skýr, sann­­gjörn og gegnsæ við­mið liggi fyrir við ákvörðun um að end­­ur­nýja ekki skip­un lög­­­reglu­­manna og starfs­­manna Land­helg­is­­gæslu og að skýrt ferli sé til staðar til að kæra slíka ákvörð­un.
  6. Komið verði á fót öfl­­ugu reglu­verki um gjafir til lög­­­reglu­­manna og starfs­­manna Lands­helg­is­­gæsl­unnar og önnur fríð­indi.
  7. Athugun verði gerð á auka­­störfum lög­­­reglu­­manna og starfs­­manna Land­helg­is­­gæslu og störfum sem þeir taka að sér eftir að þeir ljúka störfum hjá hinu opin­bera. Í ljósi nið­­ur­­staðn­­anna verði komið á fót strang­­ara reglu­verki sem dragi úr líkum á hags­muna­á­­rekstr­­um.
  8. Komið verði á fót mið­lægri ein­ingu eða ákveðnum aðila innan stofna­na­­upp­­­bygg­ingu lög­­regl­unnar sem verði falið það hlut­verk að ann­­ast innra eft­ir­lit og rann­­sókn­ir, undir ábyrgð rík­­is­lög­­reglu­­stjóra, en emb­ætti rík­­is­lög­­reglu­­stjóra á í fram­­kvæmd að hafa skýrt leið­­toga­hlut­verk þegar kemur að innri stefn­u­­málum lög­­regl­unn­­ar, þar á meðal í tengslum við heil­indi, áhætt­u­­stjórnun og eft­ir­lit með lög­­regl­unni. Þá þarf jafn­­framt að end­­ur­­skoða valda­­upp­­­bygg­ingu innan lög­­regl­unnar til að tryggja skil­­virka inn­­­leið­ingu stefn­u­­mót­unar án afskipta ráðu­­neytis eða stjórn­­­mála.
  9. Settar verði skýrar reglur um vernd upp­­­ljóstr­­ara hjá lög­­­reglu og Land­helg­is­­gæslu til við­­bótar til­­kynn­ing­­ar­­skyldu sem er til staðar sam­­kvæmt siða­­regl­um.

Í skýrslu GRECO segir að sam­tökin bjóði full­trúa Íslands innan sam­tak­anna upp á að skila inn frek­ari gögnum um eft­ir­fylgni til­lagn­anna fram til 30. apríl árið 2022 og boðar að þá verði aftur lagt mat á stöðu mála með hlið­sjón af þessum 18 til­lög­um.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnArnar Þór Ingólfsson
Meira úr sama flokkiInnlent