Auglýsing

Haustið 2014 hófust verkfallsaðgerðir lækna á Íslandi. Leiðarstefið í þeirri baráttu var kunnuglegt. Grunnlaunin voru of lág, læknar voru of fáir og of margir þeirra voru á leið á eftirlaun. Þeir fóru fram á tugprósenta launahækkanir og kerfisbreytingar. Það þurfti að taka þá „fram fyrir röðina“ til að ekki færi illa. „Leiðrétta“ það launaóréttlæti sem þeir hefðu verið látnir sæta til þess að þeir flyttu ekki bara allir til Svíþjóðar. Og eftir sæti þjóð með enga sérfræðilækna. Á þessum tíma voru starfandi á Íslandi 1.101 læknar.

Bjarni Benediktsson, þáverandi og núverandi fjármálaráðherra, kom ítrekað fram og sagði að ekki væri hægt að ganga að kröfum lækna vegna áhrifa sem það myndi hafa á vinnumarkaðsmódelið á Íslandi. Sama gerðu forsvarsmenn Samtaka atvinnulífsins. Það væri ekki endalaust hægt að „leiðrétta“ kjör einstakra stétta. Það smitaði alltaf yfir á aðrar.

Fjölmiðlar voru undirlagðir af fyrirsögnum á borð við „Allt stefnir í neyð­ar­á­stand“, „Heil­brigð­is­kerfi á helj­ar­þröm“, „Læknar hættir að koma heim“, „Al­var­legt ástand vegna upp­sagna ungra lækna“, „Engir krabba­meins­læknar á Íslandi 2020?“ og „Að­gerðum frestað og biðlistar lengjast“. Þjóðin fékk það sterkt á tilfinninguna að ef ekki yrði samið við lækna strax þá yrði Ísland ekki lengur velferðarríki heldur þriðja heims ríki.

Auglýsing

Og læknar náðu eyrum þjóð­ar­inn­ar. Skoð­ana­kann­anir sýndu að mikil meiri­hluti svar­enda var þeirrar skoð­unar að læknar ættu að fá launa­hækk­anir umfram aðra.

Á endanum var samið við lækna 7. janúar 2015. Þeir fengu sitt í gegn og launakostnaður íslenska ríkisins vegna lækna hækkaði um tæp 30 prósent. Heildarkostnaðurinn, að meðtöldum kostnaðartölum vegna kerfisbreytinga, var enn hærri. Samkvæmt tölum Hagstofunnar voru 63 prósent lækna hér á landi karlar á árinu 2015.

Almannatengslaáhrifin

Læknar stærðu sig að því eftir að hafa samið að hafa ráðið almanna­tengil­inn Gunnar Stein Páls­son til að vera því til ráð­gjafar á meðan að læknar þrýstu á miklar launa­hækk­an­ir. Í Lækna­blaðinu sagði for­maður Læknafélags­ins að ráðn­ingin á Gunn­ari Steini hefði alveg tví­mæla­laust hjálpað til við að knýja fram veru­lega kjara­bæt­ur.

Þegar farið var að gera upp málið kom meðal annars í ljós, í samanburðartölum sem ASÍ tók saman, að heildarlaun lækna á Íslandi voru um 15 prósent hærri að meðaltali en á meðal kollega þeirra á Norðurlöndunum, þegar búið var að leiðrétta fyrir verðlagi og sköttum.

Síðan að samið var við lækna í byrjun árs 2015 hefur gengi krónunnar gagnvart sænsku krónunni styrkst um 35 prósent. Það er því ljóst að laun læknanna í þeim alþjóðlega samanburði sem þeir báru fyrir sig í verkfallsbaráttu sinni hafa hækkað feikilega í hafi á tímabilinu.

Eðlilega vildu aðrir hópar á vinnumarkaði, sem voru með lausa kjarasamninga, miða sig við þær hækkanir sem læknar fengu. Sérstaklega aðrar heilbrigðisstéttir sem störfuðu við hlið lækna í heilbrigðiskerfinu, t.d. hjúkrunarfræðingar, líklega stærsta kvennastétt landsins. Alþingi setti á endanum lög á verkfallsaðgerðir þeirra og vísaði deilunni til gerðardóms, sem hækkaði laun hjúkrunarfræðinga um 25 prósent á fjórum árum.

Ekki hægt að gera leiðréttingar

Bjarni Benediktsson ræddi stöðuna á vinnumarkaði á Alþingi í júni 2015, eftir að búið var að semja við lækna og deilur við hjúkrunarfræðinga stóðu sem hæst. Hann sagði vinnumarkaðsmódelið gallað og að hruni komið. Ítrekuð verkföll og kröfur um leiðréttingu launa sýndu það. Menn kæmu að samningaborðinu og sögðust hafa dregist aftur úr öðrum stéttum síðasta áratuginn og að það þurfi að leiðrétta.

Svo sagði Bjarni: „Mitt svar við þessu er: það er ekki hægt að gera leið­rétt­ingar tíu ár aftur í tím­ann. Það geta ekki enda­laust allir fengið leið­rétt­ingar gagn­vart ein­hverjum öðrum við­mið­un­ar­hóp­um.“

En samt hægt að gera leiðréttingar fyrir suma

Rúmu ári síðar höfðu laun æðstu embættismanna á borð við ráðherra, þingmenn, aðstoðarmenn ráðherra, og dómara verið „leiðrétt“ af kjararáði. Sömu sögu er að segja af launum þeirra hópa sem miða sig við þessa aðila í launum. Allir í þessum hópum hækkuðu um tugi prósenta í launum. Þingmenn hækkuðu til að mynda um 44,3 prósent á kjördag 2016. Benedikt Jóhannsson, þá formaður Viðreisnar og verðandi fjármálaráðherra, sagði að launahækkunin væri „leiðrétting á inngripum undanfarinna ára.“ Bjarni Benediktsson sagði af sama tilefni að hann væri ekki spenntur fyrir því að grípa inn í launahækkunina.

Ein afleiðingin af þessu er sú að kostnaður við rekstur ríkisstjórnar Íslands, sem í felst launagreiðslur til ráðherra og sífellt fleiri aðstoðarmanna þeirra, hefur aukist um 208 milljónir króna frá árinu 2012 og er áætlaður 461 milljón króna í ár.

Þá er auðvitað ótalið sú hækkun sem orðið hefur á framlögum úr ríkissjóði til reksturs stjórnmálaflokka. Í erindi sem sex af átta stjórnmálaflokkum sem eiga fulltrúa á þingi sendu til fjárlaganefndar rétt fyrir jól í fyrra var farið fram á „leiðréttingu“ á framlögum til stjórnmálaflokka. Á milli jóla og nýárs var svo samþykkt að hækka framlögin um 127 prósent. Stjórnmálaflokkarnir skipta nú með sér 648 milljónum króna árlega.

Pólitískar ákvarðanir leiða til enn fleiri leiðréttinga

Í lok árs 2016 var loks tekin pólitísk ákvörðun um að færa ákvörðun um launakjör ríkisforstjóra undan kjararáði og til stjórna fyrirtækjanna, sem eru pólitískt skipaðar. Sú breyting tók gildi um mitt síðasta ár.

Í kjölfarið voru laun útvarps­stjóra hækkuðu um 16 pró­sent í 1,8 millj­ónir króna á mán­uði, laun for­stjóra Isa­via um 20 pró­sent í 2,1 millj­ónir króna á mán­uði, laun for­stjóra Lands­virkj­unar um 32 pró­sent upp í 2,7 millj­ónir króna á mán­uði, laun for­stjóra Íslands­pósts um 17,6 pró­sent í 1,7 millj­ónir króna á mán­uði og laun for­stjóra Lands­nets um tíu pró­sent í 1,8 millj­ónir króna á mán­uði.

Í skýrslu sem Talnakönnun gerði og birti í apríl síðastliðnum kom auk þess fram að laun bankastjóra Landsbankans, sem er í eigu íslenska ríkisins, hefðu hækkað um 61,1 prósent milli 2015 og 2017 í 3,4 milljónir króna á mánuði. Laun bankastjóra Íslandsbanka, sem er líka að fullu í ríkiseigu, hækkuðu um 15,4 prósent á sama tímabili í 5,8 milljónir króna á mánuði.

Laun forstjóra leiðrétt í samræmi við þá sjálfa

Í efstu lögum einkageirans hefur átt sér stað sambærilegt launaskrið eftir að fennti yfir hófsemiskröfur hrunsins. For­stjórar fyr­ir­tækja í Kaup­höll, sem eru meira og minna fyr­ir­tæki sem þurftu á fjár­hags­legri end­ur­skipu­lagn­ingu að halda eftir banka­hrunið og stunda þjón­ustu­starf­semi á fákeppn­is­mark­aði, eru með nálægt fimm millj­ónum króna að með­al­tali í mán­að­ar­laun. Það eru 17-18­föld lág­marks­laun.

Það sem einkennt hefur gengi félaga í Kauphöllinni undanfarið eru afkomuviðvaranir og minnkandi virði. Samtals hefur úrvalsvísitala hennar, sem er samansett af þeim félögum sem hafa mestan seljanleika, lækkað um 15 prósent á rúmu ári. Um er að ræða að uppistöðu eignir almennings, í gegnum lífeyrissjóðina sem eiga skráðu félögin að mestu, en þora ekki að stjórna þeim með virkum hætti.

Og laun karlanna sem stýra þessum félögum, sem eru að skila einhverri verstu frammistöðu sem þekkist á meðal kauphalla, hækka bara á meðan að þau eru á sjálfstýringu. Þau eru „leiðrétt“ svo þau séu í samræmi við viðmiðunarstéttir. Sem eru þeir sjálfir.

Sumir eru jafnari en aðrir

Samt eru ráðamenn alltaf jafn hissa þegar aðrar stéttir leggja fram kröfur sem eru í takti við ofangreint. Þegar þær 252 ljósmæður, kvennastétt sem vinna hjá ríkinu og er tæpur fjórðungur af fjölda lækna, vilja hækka grunnlaunin sín, alveg eins og læknar vildu og fengu fyrir nokkrum árum síðan.

Fjármálaráðherra sagði í upphafi mánaðar að það væri saga hins íslenska samningamódels „að allir líti á sig sem sérstaka og að þeir eigi að hækka meira en aðrir. Þannig höfum við farið í gegnum hverja kjaralotuna á eftir annarri og endað úti í skurði.“

Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir í Fréttablaðinu í dag að hún sé hugsi yfir því að ljósmæður lúti ekki vilja ríkisins og hafni tillögu þess um lausnir sem séu ekki í samræmi við kröfugerð þeirra.

Það verður að segjast eins og er, þegar þau dæmi sem hér hafa verið nefnd eru skoðuð, þá virðist það fyrst og síðast vera karllægar stéttir sem voru þegar með mjög há laun í öllum samanburði sem líti á sig sem sérstaklega sérstakar. Aðrar stéttar, sérstaklega stórar kvennastéttir, eiga ekki að fara fram með sambærilegar kröfur.

Í desember verða 81 kjarasamningar lausir. Í mars 2019 bætast 150 við.

Ef ráðamönnum er alvara um að krefjast þáttöku launafólks í viðhaldi stöðugleikans, sem er auðvitað öllum til góða, þá verða þeir að sýna gott fordæmi og vinda ofan af þeim „leiðréttingum“ sem tekjuháum hópum hefur verið skammtað á undanförnum árum.

Sumir mega ekki vera jafnari en aðrir. Eða sérstakari.


Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
N1 er vinsælasti viðkomustaður þeirra sem hafa notað nýju ferðagjöf stjórnvalda.
Bensínstöðvar, baðlón og skyndibitastaðir vinsælust hjá notendum nýrrar ferðagjafar
Yfir 10 þúsund manns hafa nýtt nýja ferðagjöf stjórnvalda og um 50 milljónir króna verið greiddar út. Kunnugleg nöfn raða sér í efstu sæti þeirra fyrirtækja sem tekið hafa við mestu en baðlónið Sky Lagoon kemur nýtt inn á lista og tyllir sér í annað sæti.
Kjarninn 17. júní 2021
Guðjón Sigurðsson
Alþjóðlegur MND dagur 20. júní 2021
Kjarninn 17. júní 2021
Már Guðmundsson, fyrrverandi seðlabankastjóri.
Fyrrverandi seðlabankastjóri fékk fálkaorðuna
Forseti Íslands sæmdi fjórtán manns fálkaorðunni á Bessastöðum í dag.
Kjarninn 17. júní 2021
Gunnar Smári Egilsson, formaður framkvæmdastjórnar Sósíalistaflokksins.
Vilja endurvekja sjálfstæðisbaráttuna
„Eins og fyrri kynslóðum tókst að umbreyta íslensku samfélagi með sjálfstæðisbaráttu almennings þá mun okkur takast það einnig. Þeim tókst það og okkur mun líka takast það.“ Sósíalistaflokkurinn sendi frá sér tilkynningu í tilefni af 17. júní.
Kjarninn 17. júní 2021
Ólafur Ólafsson
Mannréttindadómstóll Evrópu vísar kæru Ólafs Ólafssonar frá
MDE hafnaði í morgun með afgerandi hætti að Rannsóknarnefnd Alþingis hefði brotið gegn rétti Ólafs Ólafssonar til réttlátar málsmeðferðar.
Kjarninn 17. júní 2021
Dánartíðni var hærri í öllum öðrum EES-löndum, ef miðað er við sögulegt meðaltal.
Umframdánartíðnin minnst á Íslandi
Minnsti munur var á mánaðarlegri dánartíðni og sögulegu meðaltali hennar hér á landi af löndum EES.
Kjarninn 17. júní 2021
Sjúkratryggingar Íslands greiða stærstan hluta af þjónustu sem veitt er á Heilsustofnuninni í Hveragerði.
Lítið gerst í úttekt á Heilsustofnun í Hveragerði og óvíst hvort henni verði haldið áfram
Fyrir rúmum tveimur árum var gerður nýr þjónustusamningur við Heilsustofnunina í Hveragerði. Skömmu síðar var upplýst um rekstrarkostnað sem vakti upp spurningar. Ráðist var í úttekt á starfseminni í kjölfarið. Hún hefur engu skilað.
Kjarninn 17. júní 2021
Eimskip viðurkennir brot sín og greiðir einn og hálfan milljarð í sekt.
Eimskip viðurkennir alvarleg samkeppnislagabrot og fær 1,5 milljarða sekt
Eimskip hefur viðurkennt að hafa viðhaft ólögmætt samráð við Samskip árum saman og greiðir 1,5 milljarð króna í sekt vegna máls sem hefur verið til rannsóknar frá 2013. Samskip eru enn til rannsóknar hjá Samkeppniseftirlitinu.
Kjarninn 16. júní 2021
Meira úr sama flokkiLeiðari