Auglýsing

Í huga flestra eru grunn­lífs­gæði þau að eiga öruggt húsa­skjól. Mikil ábyrgð hvílir á hinu opin­bera, rík­inu og sveit­ar­fé­lög­um, að upp­fylla þá frum­þörf íbúa lands­ins.

Í ljósi þess að neyð­ar­á­stand ríkir enn á hús­næð­is­mark­aði hjá stórum hópi fólks sem hér býr þá verður að telj­ast stað­fest að hið opin­bera hafi brugð­ist þessum hópi með marg­vís­legum hætti.

Það sem borgin gerði ekki

Skort­ur­inn er mestur í höf­uð­borg­inni. Þar vantar þús­undir íbúða og þótt að aldrei hafi verið fleiri íbúðir í bygg­ingu en nú þá var brugð­ist við ástand­inu of seint. Það þurfti að mæta upp­söfn­uðum skorti frá árunum eftir hrun, takast á við að stærstu árgangar Íslands­sög­unnar sem fædd­ust snemma á tíunda ára­tugnum voru að verða full­orðnir og bregð­ast við þeirri stað­reynd að erlendum rík­is­borg­urum í Reykja­vík hefur fjölgað um 70 pró­sent frá byrjun árs 2012 og til síð­ustu ára­móta. Þeir voru þá orðnir 15.640 og fjölg­aði um 3.140 á árinu 2017 einu sam­an.

Auglýsing

Borgin hefur líka brugð­ist þegar kemur að við­brögðum við þeim fjölda íbúða sem horfið hafa út af almennum mark­aði og inn á útleigu­markað til ferða­manna, sér­stak­lega í gegnum Air­bnb og sam­bæri­lega vett­vanga. Nú stendur yfir vinna til að taka á þessu máli sem lofar góðu en allt of seint var brugð­ist við. Afleið­ing er sú, sam­kvæmt tölum Íbúða­lána­sjóðs, að yfir sex þús­und gisti­ein­ingar eru nú til leigu á Air­bnb á Íslandi og stærsti hluti þeirra er í Reykja­vík. Fjöld­inn hefur rúm­lega tvö­fald­ast á rúm­lega tveimur árum. Reykja­vík er nú sú höf­uð­borg í Vestur Evr­ópu sem er með næst­flestar Air­bn­b-­skrán­ingar miðað við höfða­tölu, á eftir Lissa­bon í Portú­gal.

Stór hluti þess­ara íbúða eru ekki hluti af hinu svo­kall­aða deili­hag­kerfi, þar sem íbúar leigja út íbúðir sínar sem þeir sann­ar­lega búa í endrum og sinn­um. Þvert á móti er talið að um 1500-2000 íbúðir eða her­bergi í land­inu séu í umfangs­mik­illi útleigu í gegnum Air­bnb. Það þýðir á manna­máli að um við­skipti brask­ara og spá­kaup­manna er að ræða. Þeir hafa grætt feiki­lega vel á þessum við­skipt­um. Vergar tekjur af útleigu Air­bnb juk­ust um 110 pró­sent milli áranna 2016 og 2017 og voru 19,7 millj­arðar króna í fyrra.

Til að gera málið enn verra þá eru þessir brask­arar að starfa í and­stöðu við regl­ur. Útgefnum leyfum fyrir skamm­tíma­leigu, sem skylt er að sækja um fyrir útleigu íbúða í gegnum Air­bnb, hefur ekki fjölgað nærri því eins mikið og fjöldi þeirra íbúða sem lögð eru undir starf­sem­ina. Sam­kvæmt tölum Íbúða­lána­sjóðs voru um 60 pró­sent íbúða í umfangs­mik­illi útleigu ekki skráð sem atvinnu­hús­næði í nóv­em­ber síð­ast­liðnum þrátt fyrir að reglur segi að svo eigi að vera. Það er verið að svindla og kom­ast upp með það.

Það sem ríkið gerði

Ríkið hefur ekki látið sitt eftir liggja í því að stuðla að verri aðstæðum á hús­næð­is­mark­aði. Ólíkt borg­inni þá eru það aðgerðir rík­is­ins, ekki aðgerð­ar­leysi, sem hafa gert ástandið verra fyrir marga lands­menn.

Stærsta ein­staka rík­is­að­gerðin var auð­vitað Leið­rétt­ingin upp á 72,2 millj­arða króna, sem hefðu til dæmis geta nýst í að hjálpa þeim sem eru verst staddir á hús­næð­is­mark­aði með milli­færslum eða upp­bygg­ingu hús­næð­is, að mestu til tekju­hærri og eigna­meiri hluta þjóð­ar­innar í skaða­bætur vegna verð­bólgu­skots á árunum 2008 og 2009. Það verður seint end­ur­tekið nógu oft hversu mikil þjóð­ar­skömm sú aðgerð var. Til að bæta gráu ofan á svart virð­ist blasa við að Leið­rétt­ingin leiddi af sér ruðn­ings­á­hrif á hús­næð­is­verð sem hefur orsakað að hús­næð­is­vandi tekju­lægri ein­stak­linga í land­inu er orð­inn enn verri.

Heim­ild til að nýta sér­eign­ar­sparnað skatt­frjálst til að greiða niður höf­uð­stól hús­næð­is­lána hefur heldur ekki skilað sér eins og til var ætl­ast. Upp­haf­lega var gert ráð fyrir því að 70 millj­arðar króna myndu fara í að lækka skuldir lands­manna með leið­inni en ein­ungis 44 millj­arðar króna höfðu verið nýttir í mars síð­ast­liðn­um. Þegar kemur að úrræð­inu „Fyrsta fast­eign“ er staðan enn dapr­ari. Í lok apríl síð­ast­lið­ins höfðu 105 manns nýtt sér útgreiðslur vegna hús­næð­is­kaupa undir hatti úrræð­is­ins og 13 ein­stak­lingar nýtt sér það í formi greiðslna inn á lán í hverjum mán­uði. Sam­tals höfðu 57 millj­ónir króna farið á höf­uð­stól lána fyrstu fast­­eigna­­kaup­enda eða í að lækka afborg­anir þeirra. Þá ber þess að geta að flestum ber saman um að það séu fyrst og síð­ast ein­stak­lingar með hærri tekj­ur, eða börn for­eldra með hærri tekj­ur, sem eru að safna sér­eign­ar­sparn­aði. Þeir sem verr standa í sam­fé­lag­inu telja sig ein­fald­lega ekki hafa efni á því.

Aðeins um helm­ingur leigj­enda er með sér­­­­­eign­­­ar­­­sparn­að, sam­­kvæmt tölum Íbúða­lána­­sjóðs. Eftir því sem tekjur leigj­enda eru lægri, minnka líkur á því að við­kom­andi sé að safna sér­­­eign­­ar­­sparn­aði.

Þá hefur hið opin­bera var­ið lægra hlut­­falli af lands­fram­­leiðslu í hús­næð­is­­stuðn­­ing handa þeim sem þurfa á slíkum að halda en það hefur gert að með­­al­tali síð­­ast­liðin 15 ár. Til að ná með­­al­tal­inu vantar um fimm millj­­arða króna árlega upp á. Og ofan á það ­fóru 90 pró­­­­sent þeirra vaxta­­­­bóta sem greiddar voru út á árinu 2016 til efna­­­­meiri helm­ings þjóð­­­­ar­inn­­­­ar.

Það sem ríkið gerði enn fremur

Íslenska ríkið var með í hönd­unum þús­undir íbúða, í gegnum Íbúða­lána­sjóð og Kadeco, sem gætu hafa nýst til að byggja upp nýtt félags­legt hús­næð­is­kerfi í stað þess sem var sund­ur­liðað árið 1998 af stjórn­mála­mönnum með þeim afleið­ingum að félags­legum íbúðum hefur fækkað um helm­ing.

Ríkið ákvað að gera það ekki þess í stað seldi Kadeco þús­undir íbúða á Mið­nes­heiði til fast­eigna­brask­ara, meðal ann­ars félags sem síðar mynd­aði grunn­inn að Heima­völl­um, stærsta almenna leigu­fé­lagi á land­inu. Félagið hefur líka keypt umtals­vert magn af íbúðum af Íbúða­lána­sjóði.

Í dag eiga Heima­vellir um tvö þús­und íbúðir og starf­semi félags­ins er stór breyta í því að leigu­verð á höf­uð­borg­ar­svæð­inu hefur tvö­fald­ast á átta árum. Alls hefur leigu­verð hækkað um 40 pró­sent frá því að Heima­vellir voru stofn­aðir snemma árs 2015.

Til að bíta höf­uðið af skömminni þá greindiKjarn­inn nýverið frá því að Íbúða­lána­sjóður er stærsti lán­veit­andi Heima­valla. Félagið hefur nýtt sér lán frá Íbúða­lána­sjóði sem áttu að fara til félaga sem eru ekki rekin í hagn­að­ar­skyni til að fjár­magna upp­bygg­ingu sína. Í dag er rúm­lega helm­ingur allra vaxta­ber­andi skulda Heima­valla við Íbúða­lána­sjóð. Félagið stefnir nú að því að end­ur­fjár­magna þær skuldir svo að það kom­ist fram hjá kvöðum sem koma í veg fyrir arð­greiðsl­ur, og ætlar síðan að greiða hlut­höfum sínum út arð.

Íbúða­lána­sjóður hefur líka selt Almenna leigu­fé­lag­inu, öðru stóru leigu­fé­lagi á almennum leigu­mark­aði, fjölda eigna. Á árinu 2017 tók það við rekstri tveggja stórra eigna­safna sem sam­sett voru af eignum sem voru að stærstum hluta í eigu Íbúð­­ar­lána­­sjóðs. Ann­­ars vegar leig­u­­fé­lagið Klett og hins vegar félagið BK eign­ir. Síðan þá hafa leigu­samn­ingar félags­ins hækkað mik­ið. Í nýlegu svari Almenna leigu­fé­lags­ins við fyr­ir­spurn Kjarn­ans um þær hækk­anir sagði að síðan félagið tók yfir eign­irnar hafi það „þurft að ganga í það að aðlaga þessa leig­u­­samn­inga að mark­aðs­verði og höfum við verið að gera það í skrefum til að leigj­endur fái svig­­rúm til aðlög­un­­ar.“

Aukin stétta­skipt­ing

Afleið­ing­arnar eru stétta­skipt­ing og yfir­stand­andi stétt­ar­á­tök, sem end­ur­spegl­ast best í þeim átökum sem eiga sér stað á vinnu­mark­aði. Fjár­magns­eig­endur hafa grætt gríð­ar­lega á fast­eigna­braski, bæði vegna þess að hús­næð­is­verð hefur tvö­fald­ast frá árinu 2011 og vegna þess að leigu­verð hefur gert það líka á átta árum. Ríkið hefur aðstoðað þennan hóp með því að selja honum eign­ir, lána honum pen­ing og í ein­hverjum til­vikum greiða honum fé úr rík­is­sjóði í formi Leið­rétt­ing­ar.

Milli­stéttin sem hefur getað keypt eigin hús­næði hefur aukið eigið fé sitt vegna mik­illa hækk­ana á hús­næð­is­verði á sama tíma og verð­bólga hefur verið lág og láns­kjör hafa batnað mik­ið.

Sá hópur sem hefur litla eða enga hjálp feng­ið, og hefur eig­in­lega verið jað­ar­sett­ur, er lægsta tekju­lag sam­fé­lags­ins.

Það kemst ekki inn á eigna­markað eða í leigu­hús­næði sem hentar greiðslu­getu þeirra og sitja því eftir í súp­unni. Það fólk þarf að fara á almennan leigu­markað sem lýtur óhóf­legum arð­sem­is­kröfum fjár­magns­eig­enda.

Ástandið hefur gert það að verkum að leigj­endum hefur fjölgað um tíu þús­und á sjö árum og fjöldi þeirra er nú áætl­aður yfir 50 þús­und. Meiri­hluti leigj­enda, alls 57 pró­­­sent, er á leig­u­­­mark­aðnum af nauð­­­syn og 80 pró­­­sent leigj­enda vilja kaupa sér íbúð, en geta það ekki. Ein­ungis 14 pró­­­sent leigj­enda vilja vera á leig­u­­­mark­aði. Þriðji hver leigj­andi borgar meira en helm­ing af ráð­­­stöf­un­­­ar­­­tekjum sínum í leigu og fáir tekju­lágir leigj­endur geta safnað sér spari­­­­­fé, sam­kvæmt könnun sem Íbúða­lána­sjóður lét gera fyrr á árinu.

Allt þetta er í boði hins opin­bera, þeirra sem eiga að bera hag allra lands­manna fyrir brjósti. En gera það aug­ljós­lega ekki.

Tillagan um breytingu á skilyrðum fyrir stjórn FME kemur frá fjármálaráðuneytinu
Starfshópur fjallaði um hæfisskilyrði þeirra sem geta tekið sæti í stjórn Fjármálaeftirlitsins.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Trump styður Sádi-Arabíu og olían hríðfellur
Eftir að Donald Trump lýsti yfir stuðningi við Sádí-Arabíu vegna morðsins á Jamal Khashoggi hrundi verðið á hráolíu.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Raunverð fasteigna hækkað um 1,3 prósent undanfarið ár
Að teknu tilliti til verðbólgu hefur fasteignaverð lítið sem ekkert hækkað í eitt ár.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Til lítils að fjölga leikskólarýmum ef leikskólarnir standa ómannaðir
Sjálfstæðismenn telja áætlanir meirihlutans í borginni ekki ganga upp.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Baldur Blöndal
Gleymdur tími
Kjarninn 20. nóvember 2018
Bláa lónið
Grímur kaupir hlut Horns II í Bláa lóninu
Breyting hefur orðið á eignarhaldi í Bláa Lóninu en samningur hefur verið gerður um kaup Kólfs ehf., eignarhaldsfélags í meirihlutaeigu Gríms Sæmundsen, á hlut Horns II í Hvatningu hf. en Hvatning heldur á um 40% hlut í Bláa Lóninu hf..
Kjarninn 20. nóvember 2018
Heimavellir voru skráðir á markað fyrr á þessu ári.
Heimavellir ákveða að selja fleiri fasteignir
Í skráningarlýsingu Heimavalla frá því í vor kom fram að félagið ætlaði að selja fasteignir fyrir tíu milljarða fyrir árslok 2020. Nú hefur það ákveðið að selja eignir fyrir 17 milljarða á tímabilinu.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Vandræði á Facebook
Gengið hefur brösulega fyrir notendur samfélagsmiðilsins Facebook að skoða efni á síðunni síðan í hádeginu í dag.
Kjarninn 20. nóvember 2018
Meira úr sama flokkiLeiðari