Auglýsing

Sóttvarnaráðstafanir eru til að bjarga mannslífum og draga úr álagi á heilbrigðiskerfið. Í vopnabúri aðgerða við heimsfaraldri eru einfaldlega engar góðar leiðir í boði, heldur mismunandi vondar. Hérlendis hafa yfirvöld fylgt ráðleggingum sóttvarnalæknis og valið oftast nær þann kost sem honum hefur þótt skástur, að takmarka sem mest sýkingar. 

Því fylgja fjölmargar neikvæðar afleiðingar, bæði efnahagslegar og heilsufarslegar utan COVID-19 veikinda. Þúsundir hafa misst vinnuna vegar efnahagssamdráttar, fjölmargir sjá á eftir lífsviðurværi sínum eða fyrirtækjum í geirum sem verða fyrir miklum tekjusamdrætti og heildaráhrif á andlega líðan eða geðheilsu eru víðtæk. 

Á Íslandi hefur verið lögð áhersla á samvinnu milli almennings, fyrirtækja og yfirvalda um að framfylgja þeim takmörkunum sem settar hafa verið til að vinna á fjölgun smita. Það hefur gengið vel og um 83 prósent landsmanna hefur breytt venjum sínum til að forðast smit. Svo vel að þríeykið svokallaða var hafið upp til skýjanna eftir fyrstu bylgju faraldursins sem nokkurs konar bjargvættir þjóðar, og verðlaunuð með Fálkaorðu forsetaembættisins fyrir þeirra framlag.

Þar skipti traust milli þeirra og fólksins sem þau sögðu fyrir verkum öllu máli. Þótt mörgum hafi þótt nóg um þessa upphafningu, og verið ljóst að venjulegar manneskjur standi ekki undir henni, þá gengust yfirvöld upp í þessu ástandi. „Hlýðum Víði“ var viðkvæðið, með vísun í vinsæl hvatningarskilaboð sem Víðir Reynisson, yfirlögregluþjónn almannavarnarsviðs ríkislögreglustjóra, flutti í lok þríeykisfunda í fyrstu bylgju. Frasinn var formfestur þegar yfirmaður Víðis, Sigríður Björk Guðjónsdóttir ríkislögreglustjóri, lauk máli sínu á einum fundinum með eftirfarandi orðum: „Þetta er ekki búið, við þökk­um fyr­ir þessa sam­heldni og sam­stöðu, þetta snýst um að hlýða Víði.“ 

Víðir sjálfur sagði í viðtali við Morgunblaðið í byrjun apríl að það væri fínt að „Hlýðum Víði“ væri orðið slagorð verkefnisins. Það væri auðvelt fyr­ir fólk „að hlýða“ þar sem hann væri með trú­verðugan málstað, væri heiðarleg­ur og sann­ur og með góð rök.

Einstaklingshyggjan

Síðan eru liðnir margir mánuðir og þreyta fólks á yfirstandandi ástandi er orðin sýnilegri. Áþreifanlegri. Þrýstihópar hafa myndast sem vilja hætta öllum almennum aðgerðum og setja frelsi einstaklinga til athafna ofar þeim ávinningi sem fylgir lágmörkun smita. Það fólk vill lífsstílinn sinn aftur og klæðir þann vilja jafnvel í hugmyndafræðilegan búning til að gefa honum aukið vægi.

Auglýsing
Tveir stjórnarþingmenn úr Sjálf­stæð­is­flokki, Sig­ríður Á. Andersen og Brynjar Níels­son, hafa skipað sér í sérstaka andstöðuhreyfingu gegn stefnu ríkisstjórnarinnar sem flokkur þeirra tilheyrir í þessum málum. Í yfirlýsingu þess þrýstihóps sem þau tilheyra segir m.a.: „Stefnan nú virð­ist vera að stöðva veiruna hvað sem það kostar og bíða eftir bólu­efni. Við teljum þetta ekki vera góða nálg­un.“

Þau hafa fullan rétt á því að viðra þessa skoðun og öll umræða um takmarkanir á athafnafrelsi sem lagðar eru til á grundvelli almannahagsmuna er af hinu góða. Það á að hugsa gagnrýnið um allt valdboð stjórnvalda.

En það þýðir ekki að sú gagnrýna hugsun eigi að skila manni stystu leið á þann jaðar einstaklingshyggju sem þingmennirnir tveir hafa staðsett sig á. Þótt fólk, eftir yfirlegu og með vísun í staðreyndir, sé enn ósammála þeim og segi það upphátt þá felst ekki í því takmörkun á tjáningarfrelsi þingmannanna tveggja og skoðanasystkina þeirra. Það er beinlínis þreytandi að hlusta á harmakvein um að umræða með umferð í báðar áttir feli í sér einhverskonar þöggun.

Prófsteinn á siðferði

Vilhjálmur Árnason, prófessor í heimspeki og stjórnarformann Siðfræðistofnunar, var í mjög áhugaverðu viðtali við Kjarnann um helgina um þær siðferðislegu spurningar sem vakna vegna þeirra ákvarðana sem stjórnvöld hafa tekið við fordæmalausar aðstæður á þessu ári. Vilhjálmur er meðal annars höfundur bókarinnar Siðfræði lífs og dauða en í henni fjallar hann um öll helstu siðferðilegu álitamál í heilbrigðisþjónustu, og veit því hvað hann er að tala um. Líkast til eru fáir Íslendingar sem hafa velt þessum hlutum jafn ítarlega fyrir sér og hann.

Í viðtalinu benti Vilhjálmur á að við Íslendingar höfum almennt notið mikilla forréttinda en að ástandið sé miserfitt fyrir fólk. Hann minntist á hópanna sem fjallað er um hér að ofan, sem kvarta yfir því að frelsi þeirra sé skert. Hann talaði um fólk í framvarðarsveitum sem hafi iðulega stigið fram og biðlað til fólks að sýna samstöðu. Um heilbrigðisstéttir ýmsar sem þurft hafa að takmarka ferðir sínar um samfélagið mikið meira en gengur og gerist vegna hættu á smiti hjá viðkvæmum hópum. Allar þessar sögur sýni að sýn okkar er mismunandi eftir því hvar við erum stödd. „Þetta kallar á það enn meira en áður að reyna að setja okkur í annarra spor. Þetta er prófsteinn á siðferði okkar í svo mörgu tilliti.“

Að standa með þeim verst settu

Með þessari litlu setningu hittir Vilhjálmur naglann á höfuðið. Aðstæður sem þessar reyna á hversu sterkt samfélagslegt lím okkar er. Ef flestir geta sett heildarhagsmuni, og hagsmuni annarra hópa, fram yfir eigin vilja og sértæka hagsmuni, þá erum við að sýna okkur sem siðlegt samfélag. Ef okkur tekst það ekki þá eru önnur gildi, birtingarmyndir einstaklingshyggju, orðin ráðandi, og samfélagið ekki lengur réttu megin við siðferðilegu línuna. 

Vilhjálmur sagði í viðtalinu það aldrei réttlætanlegt að fórna einstaklingum og að horfast verði í augu við það að fórnarkostnaður af hörðum aðgerðum sé óhjákvæmilegur vegna afleiðinga fyrir lýðheilsu síðar meir. „Spurningin er hvernig hægt er að standa mannúðlega að þessu og í samræmi við þau gildi sem viljum vernda. Það er þessi samstaða sem liggur siðferði okkar mikið til grundvallar, að standa með þeim sem geta ekki varið hagsmuni sína sjálfir. Það reynir á okkur í svona ástandi að standa með þeim verst settu.“

Samstaðan byggir á trausti

Allar kannanir benda til þess að við höfum verið á réttum stað. Samstaðan hefur hingað til verið til staðar.

Í nýjustu könn­un Gallup, sem hefur kannað afstöðu almennings til ýmissa þátta heimsfaraldursins frá því í mars, kemur til að mynda fram að 93 pró­sent lands­manna treysta almanna­vörnum og heil­brigð­is­yf­ir­völdum til að takast á við COVID-19. Þegar spurt er að hvort almanna­varnir séu að gera nægi­lega mikið til að takast á við far­ald­ur­inn segja 91 pró­sent lands­manna að þær séu að gera hæfi­lega mikið eða að þær ættu að gera meira. Ein­ungis níu pró­sent telja að það ætti að gera minna. Vert er að taka fram að þessar tölur mæla ekki hversu margir fylgi fyrirmælum heldur hvað fólki finnst um þá sem setja þau. Aukin fjöldi fólks í t.d. verslunum og upptaktur í fjölda smita nýverið benda til þess að fleiri séu að slaka verulega á.

Til þess að samstaðan haldi þarf að vernda traust milli þeirra sem aðgerðunum er beint að, og þeirra sem setja þær. Það þarf að vera skýrt að við séum öll í þessu saman og að sérreglur gildi ekki um suma. 

Þess vegna er það grafalvarlegt mál þegar valdafólkið bregst og hegðar sér öðruvísi en það er að biðja allan almenning um að gera.

„Cummings-áhrifin“

Bretum hefur gengið illa að takast á við COVID-19 og efnahagsleg áhrif á ríkið verða ein þau alvarlegustu í vestrænum heimi. Ein ástæða þess að illa hefur tekist til eru kölluð „Cummings-áhrifin“. 

Þann 23. mars ávarpaði Boris Johnson, forsætisráðherra Bretlands, bresku þjóðina og tilkynnti um nær algjört útgöngu­bann. Fólk í Bret­landi átti vera heima, með örfáum und­an­tekn­ing­um. Ein­ungis tveir máttu koma saman á almanna­færi, nema þeir byggju á sama heim­ili. „Þið verðið að vera heima,“ sagði for­sæt­is­ráð­herr­ann. 

„Þú átt ekki að hitta vini. Ef vinir þínir biðja þig um að hitta sig, þá ættir þú að segja nei,“ sagði Johnson og bætti við að ef fólk færi ekki að reglum hefði lög­regla heim­ild til þess að beita sektum eða til þess að leysa upp sam­kom­ur. 

Nokkrum dögum eftir ávarp Johnson ákvað Dominic Cummings, þá helsti pólitíski ráðgjafi forsætisráðherrans, að ferðast rúmlega 400 kílómetra, frá London til Durham þar sem foreldrar hans búa, með eiginkonu sinni og ungu barni. Þetta gerði hann þrátt fyrir að hjónin væru bæði með einkenni sem svipaði til COVID-19 sjúkdómsins.

Síðar gáfu vitni sig fram og sögðust hafa séð Cummings og eiginkonu hans tvívegis utan heimilis foreldra hans í apríl. 

Jóhnson varði Cummings og hann var ekki rekinn vegna þessa. 

En rannsókn The University College London, sem birt var í hinu virta tímariti The Lancet, sýndi að áhrifin af atferli Cummings voru gríðarleg. Traust á aðgerðum stjórnvalda dróst mikið saman eftir að í ljós kom að ekki voru gerðar sömu kröfur til eftirfylgni á þeim til efsta lagsins í valdastiganum og allra hinna. 

Taktlaus mistök sem leiddu af sér skaða

Á Íslandi þá höfum við upplifað nokkur atvik þar sem áhrifafólk hefur ekki hegðað sér í samræmi við það sem stjórnvöld hafa krafist af venjulegu fólki. Fyrsta skýra dæmið átti sér stað um miðjan ágúst, þegar Þór­dís Kol­brún Reyk­fjörð Gylfa­dótt­ir, ferða­mála-, iðn­að­ar- og nýsköp­un­ar­ráð­herra og vara­for­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins, fór í vinkonuhitting. Af þeim hittingi voru birtar myndir af vinkonunum, sem komu úr mismunandi sveitarfélögum og hittast ekki reglulega, í einum hnapp, og ekki að virða hina svokölluðu tveggja metra reglu.  

Rík­is­stjórn­in, sem Þór­dís Kol­brún situr í, hafði nokkrum vikum áður hert reglur vegna þess að önnur bylgja kórónuveirusmita var að gera vart við sig. Þór­dís Kol­brún hafði auk þess skrifað grein um aðgerðirnar í Morg­un­blaðið með fyr­ir­sögn­inni: „Þetta veltur á okk­ur“. Föstu­dag­inn 15. ágúst ákváðu stjórn­völd að herða veru­­lega tak­­mark­­anir á landa­­mærum Íslands, sem í reynd lok­uðu land­inu að mestu fyrir komu ferða­­manna. Við það tæki­færi skrif­aði Þór­dís Kol­brún í stöðu­upp­færslu á Facebook að áfram væru „per­­són­u­bundnar sótt­­varnir langöflug­asta tækið til að berja þessa veiru niður og hert­­ari aðgerðir á landa­­mærum koma aldrei í stað­inn fyrir það. Við búum í góðu sam­­fé­lagi. Sterku sam­­fé­lagi. Og við erum heppin með það teymi sem ráð­­leggur okkur í gegnum þann þátt þessa risa stóra verk­efn­­is.“

Vinkonuhittingurinn átti sér svo stað dag­inn eft­ir, laug­ar­dag­inn 16. ágúst. Þórdís hefur síðar sagt að myndatakan í hittingnum hafi verið „takt­laus og mis­tök“ en að einn helsti lærdómurinn af honum væri fyrir hana persónulega. „Gleymum því ekki að það er stór hluti þess að vera mann­eskja, að gera mis­tök, vera takt­laus, hafa ekki alltaf hugsað hlut­ina til enda.“ 

Skaðinn var þó líkast til skeður. Bersýnilegt var að margir hugsuðu að þeir ættu ekki að fórna sínum lífsgæðum fyrst ráðamennirnir sem voru að skipa þeim fyrir fylgdu ekki eigin fyrirmælum.

Stjórnmálaleiðtogi fer í golf

Í byrjun október voru takmarkanir hertar á ný, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, vegna mikillar aukningar á smitum. Á meðal þess sem þetta fól í sér var að golfvöllum á höfuðborgarsvæðinu var lokað. Golf­­sam­­bands Íslands (GSÍ) sendi auk þess út tilmæli um að kylf­ing­ar á höf­uð­borg­­ar­­svæð­inu leit­uðu ekki til golf­valla utan þess til að svala fýsn sinni.

Auglýsing
Þann 9. október var tilkynnt um lokun vallar Golf­­klúbbs Hvera­­gerðis fyr­ir öðrum en fé­lags­­mönn­um frá há­degi þann dag. Einum degi síðar, 10. október, spilaði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, sem býr í Hafnarfirði og er ekki meðlimur í klúbbnum, golf í Hveragerði. Hún baðst afsökunar á Facebook og skrifaði: „Það stóð aldrei til hjá mér að fara framhjá neinum regl­um. En þetta voru mis­tök sem ég mun læra af.“

Þótt Þorgerður Katrín sé ekki í ríkisstjórn þá er hún formaður stjórnmálaflokks, sem tekur þátt í umræðu, stuðningi við og gagnrýni á aðgerðir stjórnvalda. Þegar hún fer ekki eftir settum reglum þá hefur það áhrif. 

Skilaboðin eru þau sömu og hjá Þórdísi Kolbrúnu, að aðrar reglur gildi um stjórnmálaelítuna en almúgann, algjörlega óháð því hvort þær ætluðu að senda þau skilaboð eða ekki.

Víðir fer út fyrir valdsvið sitt

Um miðjan október fóru fram landsleikir í fótbolta. Í aðdraganda eins leiksins greindist starfsmaður Knatt­spyrnu­sam­band Íslands (KSÍ) með COVID-19 og samkvæmt öllu áttu þjálfarar liðsins, og ýmsir aðrir því tengdu, að vera í sóttkví, en starfsmenn sambandsins höfðu orðið uppvísir af því að virða hvorki nálægðarmörk né grímuskyldu í sjónvarpinu fyrir framan alþjóð.

Víðir Reynisson, sem hefur starfað fyrir KSÍ sem öryggisfulltrúi, ákvað hins vegar að veita þjálfurum liðsins undanþágu til að fylgjast með leik sem fór fram eftir að smitið greindist í gegn­um gler á efri hæðum Laugardalsvallarins. Með því fór Víðir að eigin sögn út fyrir valdsvið sitt, enda sóttvarnalæknis, ekki lögreglumanns, að gefa út slíkar undanþágur. 

Víðir viðurkenndi á upplýsingafundi í kjölfar leiksins að hann hefði gert mistök og sett af­skap­lega slæmt for­dæmi með ákvörðun sinni. Hún hafi litið sérstaklega illa út miðað við fyrri störf hans fyr­ir KSÍ. Þjálfararnir áttu aldrei að fá horfa á leikinn úr glerbúrinu. Það var sérmeðferð sem Víðir veitti þeim. 

Víðir tilkynnti að hann myndi ekki koma frekar að ákvörðunum um íþróttamál í kórónuveirufaraldrinum.

Fólk kemur í heimsókn

Um miðja síðustu viku var greint frá því að Víðir væri með COVID-19. Það er ekki einungis alvarlegt út frá persónulegu heilbrigði Víðis og hans nánustu, heldur líka vegna þess að hann starfar á hverjum degi með því fólki sem er hjartað í öllum aðgerðum yfirvalda til að takast á við faraldurinn. 

Á laugardag greindi Víðir frá því að alls hefðu tólf manns orðið útsett fyrir smiti vegna kór­ónu­veirusmits eig­in­konu hans, að honum með­töld­um. Ekki hefur tek­ist að rekja upp­runa smits­ins. 

Um er að ræða fjöl­skyldu­með­limi og vina­fólk sem var gest­kom­andi á heim­ili þeirra hjóna laug­ar­dag­inn 21. nóv­em­ber, alls um tíu manns. Fimm þeirra sem komu í heim­sókn smit­uð­ust af veirunni. Þeirra á meðal er vina­fólk hjón­anna, sem býr á lands­byggð­inni en komu til höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins síð­asta laug­ar­dag og dvelja tíma­bundið á heim­ili Víðis sökum þess að þau þurftu að sækja lækn­is­þjón­ustu í borg­ina. „Dætur [vina­fólks­ins utan af landi] kíktu stutt í kaffi á sunnu­deg­in­um. Vin­kona okkar kom stutt við í kaffi líka. Börn okk­ar, tengda­dóttir og barna­barn komu einnig við og um kvöldið komu til okkar vina­hjón sem stopp­uðu stutt,“ skrifaði Víðir á Facebook.

Hann sagði að þau hjónin væru búin að fara vel yfir öll samskiptin og höfðu fundið út að fjarlægð sem var haldin var um eða yfir tveir metra við alla. „Hins vegar er ljóst að við pössuðum ekki upp á alla sameiginlega snertifleti. Vatnsskanna, kaffibollar og glös hafa sennilega verið sameiginlegir snertifletir sem hafa dugað til að smita.“

Dómgreindarbrestur hefur afleiðingar

Um þetta þarf ekkert að deila mikið. Skilaboð yfirvalda, sem Víðir hefur oft séð um að koma á framfæri, eru að takmarka öll samskipti við þá sem deila ekki með þér heimili. Setja hagsmuni heildarinnar framar eigin vilja til samneytis. Ekki halda upp á afmæli. Ekki fara í jarðarfarir. Ekki bjóða vinafólki í mat. Ekki vera með fólk úr öðrum sveitarfélögum í gistingu. Eða börnin þeirra í kaffi. Verið með mjög þrönga „búbblu“. Og svo framvegis. 

Eftir að upp komst um ferðalag Dominic Cummings í Bretlandi í vor sagði á forsíðu Daily Mail: „Á hvaða plánetu eru þeir?“ Þar var átt við Cummings og forsætisráðherrann sem varði hann. Í tilvísun í leiðaraskrif blaðsins á forsíðunni sagði að Cummings hafi á mjög skýran hátt brotið gegn þeim reglum sem yfirvöld voru að fara fram á að almenningur fylgi. „Með því að gera það þá hefur hann gefið hverri einustu sjálfselsku manneskju leyfi til að leika sér að heilsu almennings.“

Hegðun Víðis er ekki í samræmi við það sem hann hefur verið að boða, sem ein helsta rödd aðgerða sem krefjast mikilla fórna frá fullt af fólki. Fórna sem fela í sér fjarvistir frá ástvinum. Félagslega einangrun, tapað lífsviðurværi og oft á tíðum bæði líkamlega og andlega erfiðleika. 

Það gera flestir mistök í þessum málum, enda flókin í framkvæmd. Sá sem þetta skrifar er ekki undantekning þar á. Víðir er mannlegur eins og við hin, hefur staðið sig feikilega vel við fordæmalausar aðstæður og honum eru sendar batakveðjur. En það verður að gera ríkari kröfur til þeirra sem sinna valdboðinu að vera fyrirmyndir. Sérstaklega þar sem yfirvöld hafa gengist upp í því að fá fólk til að „Hlýða Víði“.

Eftir höfðinu dansa limirnir. 

Þegar fólkið í framlínunni sýnir af sér dómgreindarbrest þá hefur það afleiðingar, á Íslandi eins og í Bretlandi. Fleiri hætta að reyna að setja sig í spor annarra, og einbeita sér frekar að eigin sporum. 

Samstaðan gæti liðast í sundur. Og líkurnar á því að við föllum á siðferðisprófinu aukast til muna. 

Vonandi gerist það ekki. Það er undir okkur sjálfum komið. 

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, í forystusætinu á RÚV í gærkvöldi.
Það liggur ekki fyrir hvort Ísland geti gert tvíhliða samning til að tengja krónu við evru
Staðreyndavakt Kjarnans skoðar fullyrðingu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur um það sé mögulegt fyrir Ísland að gera samkomulag við Seðlabanka Evrópu um að tengja krónuna við evru.
Kjarninn 23. september 2021
Sigríður Ólafsdóttir
Draumastarf og búseta – hvernig fer það saman?
Kjarninn 23. september 2021
Árni Stefán Árnason
Dýravernd: Í aðdraganda kosninganna er blóðmeraiðnaðurinn svarti blettur búfjáreldis – Hluti II
Kjarninn 23. september 2021
Segist hafa reynt að komast að því hvað konan vildi í gegnum tengilið – „Við náðum aldrei að ræða við hana“
Fyrrverandi formaður KSÍ segir að sambandið hafi frétt af meintu kynferðisbroti landsliðsmanna í gegnum samfélagsmiðla. Formleg ábending hafi aldrei borist.
Kjarninn 23. september 2021
Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, og Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra og formaður Vinstri grænna.
Fleiri kjósendur Sjálfstæðisflokks vilja Katrínu sem forsætisráðherra en Bjarna
Alls segjast 45,2 prósent kjósenda Sjálfstæðisflokksins að þeir vilji fá formann Vinstri grænna til að leiða þá ríkisstjórn sem mynduð verður eftir kosningar.
Kjarninn 23. september 2021
Hugarvilla að Ísland sé miðja heimsins
Þau Baldur, Kristrún og Gylfi spjölluðu um Evrópustefnu stjórnvalda í hlaðvarpsþættinum Völundarhús utanríkismála.
Kjarninn 23. september 2021
Völundarhús utanríkismála Íslands
Völundarhús utanríkismála Íslands
Völundarhús utanríkismála Íslands – Þáttur 4: Byggir Evrópustefna íslenskra stjórnvalda á áfallastjórnun?
Kjarninn 23. september 2021
Rósa Björk Brynjólfsdóttir
Kosningarnar núna snúast um loftslagsmál
Kjarninn 23. september 2021
Meira úr sama flokkiLeiðari