Mynd: Bára Huld Beck

Gerandi sem telur sig fórnarlamb ber fram þunna málsvörn

Í gær kom út bók Einars Kárasonar um Jón Ásgeir Jóhannesson. Þar rekja þeir hvernig Jón Ásgeir hafi verið ofsóttur af illviljuðu fólki í næstum tvo áratugi með afdrifaríkum afleiðingum. Þórður Snær Júlíusson, ritstjóri Kjarnans, hefur rýnt í verkið.

Ég hef lært að ekki sé kannski rétt að vera með meira en sjö járn í eld­in­um, ekki átta­tíu og fjögur eins og þegar mest var. Heims­veldi end­ast aldrei vel en eitt og eitt kon­ungs­dæmi getur lifað lengi. Og ég ætla ekki að spila sókn­ar­bolta allan seinni hálf­leik­inn”.

Þetta segir Jón Ásgeir Jóhann­es­son við rit­höf­und­inn Einar Kára­son í nýrri bók sem sá síð­ar­nefndi skrifar um hinn fyrr­nefnda og nefn­ist Málsvörn

Það er ekki ofsögum sagt að þetta sé einn af fáum lær­dómum sem Jón Ásgeir virð­ist hafa tekið með sér út úr 30 ára við­skipta­ferli. Að hann ætli sér bara að vera stað­bund­inn kóngur seinni hluta ævinn­ar, ekki taka yfir heim­inn.

Við­skipta­ferli sem gerði Jón Ásgeir, og fylgi­hnetti hans, að sér­stakri kerf­is­legri áhættu í íslensku efna­hags­lífi vegna þess að þeir skuld­uðu um tíma nán­ast öllum bönk­um, spari­sjóð­um, líf­eyr­is- og pen­inga­mark­aðs­sjóðum lands­ins meira af pen­ingum en áður hafði þekkst. Mætur maður skrif­aði einu sinni að honum fynd­ist stundum sem að það væru bara tvær lána­stofn­anir sem hafi ekki átt kröfur á Jón Ásgeir og félög sem honum tengd­ust eftir banka­hrun­ið: Byggða­stofnun og Lána­sjóður íslenskra náms­manna. Sú síð­ari lík­lega vegna þess að Jón Ásgeir stund­aði aldrei láns­hæft nám.

***

Bók Ein­ars er efn­is­mikil og á stundum ágæt­lega skemmti­leg aflestr­ar, sér­stak­lega þegar beinir þátt­tak­endur í atburðum eru að lýsa þeim með ítar­legri hætti en áður hefur sést. Saga Jóns Ásgeirs er enda stór­merki­leg. Ungur maður hefur versl­un­ar­rekstur með breyskum föður sem leiðir af sér við­skipta­veldi sem um tíma var með um 50 þús­und manns í vinnu og réð Tinu Turner til að syngja „Simply The Best“ á pepp-degi veld­is­ins sem hald­inn var í Mónakó.

Sú saga hefur hins vegar verið sögð ansi oft, meðal ann­ars af Jóni Ásgeiri sjálf­um, og lestur bók­ar­innar verður fljótt fremur þreyt­andi þegar á líður vegna þess að bókin sem Einar skrif­aði er ein­tóna og end­ur­tekn­ing­ar­söm. Meg­in­at­riði þess sögu­þráðar sem þar er spunn­inn eru þau sömu og finna má á málsvarn­ar­heima­síðu sem Jón Ásgeir setti í loftið 2017. 

Auglýsing

Fátt nýtt frétt­næmt er í henni fyrir þá sem fylgst hafa vel með Jóni Ásgeiri í gegnum tíð­ina. Það sést ágæt­lega á því að helstu frétt­irnar sem ratað hafa í fjöl­miðla úr bók­inni sið­ustu daga eru ann­ars vegar meintur vilji Gunnar Smára Egils­sonar til að fá far í einka­þotu snemma á öld­inni og það að Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn hafi gefið út reikn­ing fyrir styrkjum frá FL Group til flokks­ins eftir á. 

Athygl­is­verð­ast er sá ein­beitti vilji til að skauta stutt­lega yfir stór við­fangs­efni sem hafa tekið mikið pláss í íslenskri umræðu og fjalla um önnur með algjör­lega ógagn­rýnum hætti frá hlið við­fangs­ins.

Þótt rætt sé við tugi manna í bók­inni þá eiga við­mæl­end­urnir nær allir það sam­eig­in­legt að hafa með ein­hverjum hætti hagn­ast á Jóni Ásgeiri eða eiga í vin­fengi við hann. Þeir kepp­ast flestir um að lýsa honum sem strang­heið­ar­legum og ærlegum manni með sterka rétt­læt­is­kennd sem standi við allt sem hann segi. Það hefði verið styrkur fyrir bók­ina, þótt það hefði ein­ungis verið til mála­mynda, að tala við ein­hverja sem hafa tapað pen­ingum á Jóni Ásgeiri, sem telja hann hafa svikið sig í við­skiptum eða halda hann hafa beitt sér til að bregða fyrir þá fæti. Nú eða bara ein­hverja þeirra sem ásak­aðir eru um ýmis­konar óeðli­leg­heit í bók­inni. Þeir eru ansi margir og það er ekki erfitt að fá þá til að tala. 

Sýn keypti ljósvakamiðla 365 miðla í lok árs 2017. Þau viðskipti hafa reynst félaginu afar kostnaðarsöm.
Mynd: Bára Huld Beck

Taka má tvö stutt dæmi um við­skipti þar sem mót­að­ilar Jóns Ásgeirs töldu sig svikna. Bæði áttu sér stað eftir hrun. Ann­ars vegar þegar hann skaut fjöl­miðlum 365 miðla út úr móð­ur­fé­lagi þeirra eftir banka­hrun, og inn í nýtt félag í sinni eigu (sem hét Rauð­sól), með fjár­munum sem hann átti ekki að hluta og með 3,7 millj­arða króna tapi fyrir kröfu­hafa „gamla“ 365, sem voru meðal ann­ars líf­eyr­is­sjóðir og Lands­bank­inn. Yfir þessi við­skipti, sem hafa verið margupp­lýst í íslenskum fjöl­miðl­um, er skautað í bók­inni með nán­ast kostu­legum hætti og afar hlið­hollri sögu­skýr­ingu þar sem Jón Ásgeir er mál­aður upp sem frels­ari frjálsrar fjöl­miðl­unar á Íslandi. Þar er til að mynda ekk­ert minnst á að Jón Ásgeir og þrír aðrir stjórn­ar­menn í 365 sömdu um að greiða skaða­bætur til að sleppa undan mál­sókn vegna við­skipt­anna, enda lá fyrir mat dóm­kvaddra mats­manna um að 365 hefði verið ógjald­fært þegar fjöl­miðl­arnir voru seldir og því hefði átt að gefa félagið upp til gjald­þrota­skipta sam­kvæmt lög­um. 

Hægt er að lesa ítar­lega um þetta mál hér, í umfjöllun Kjarn­ans frá árinu 2014, en hún hefst á bls. 33. Vert er að taka fram að fjár­mun­irnir sem Jón Ásgeir og Ingi­björg Pálma­dótt­ir, eig­in­kona hans, fengu fyrir 365 á end­anum eru grunn­ur­inn að end­ur­komu hans í íslenskt við­skipta­líf á síð­asta ári. 

Hitt dæmið sprettur síðan úr þessum við­skipt­um. Þegar ljós­vaka- og net­miðlar 365 voru seldir til Sýn­ar. Í stuttu máli þá hefur Sýn stefnt Jóni Ásgeiri, Ingi­björgu og félagi þeirra til greiðslu 1,7 millj­arðs króna fyrir að brjóta gegn kaup­samn­ingi. 

Stjórn­endur Sýnar meta það aug­ljós­lega sem svo að það stand­ist ekki allt sem Jón Ásgeir seg­ir. 

***

Inn­tak bók­ar­innar og rauði þráður hennar er að Jón Ásgeir sé ofsóttur mað­ur. Þol­andi óbil­gjarnra öfund­ar­manna og hæl­bíta sem sættu sig ekki við snilld hans. Það eru nán­ast allir nema þeir sem voru dæmdir fyrir efna­hags­brot óheið­ar­leg­ir, væni­sjúkir eða ill­gjarnir svart­sýn­is­raus­ar­ar. Sumir eru allt þrennt. Sak­sókn­arar eru óheið­ar­leg­ir, lög­reglu­menn eru óheið­ar­leg­ir, dóm­stólar eru óheið­ar­leg­ir, stjórn­mála­menn eru óheið­ar­leg­ir, skila­nefndir bank­anna eru óheið­ar­leg­ar, frétta­menn og blaða­menn eru óheið­ar­leg­ir, gömlu heildsala­fjöl­skyld­urnar eru óheið­ar­legar og Eva Joly er sér­stak­lega óheið­ar­leg. Hér er nær örugg­lega verið að gleyma ein­hverjum óheið­ar­leg­um. 

Auglýsing

Sam­kvæmt bók­inni er Jón Ásgeir fórn­ar­lamb. Einar Kára­son lýsir honum þannig, að þar fari maður sem hafi „farið í gegnum mikla hakka­vél, mann sem hefði þurft að þola stór­kost­legt mót­læti og barist gegn ofurefli eða ein­hvers­konar skrímsli eða óvætt­i[...]Það var sótt að honum úr öllum átt­um. Í raun er óskilj­an­legt að ein­hver til­tek­inn þjóð­fé­lags­þegn skuli búa árum og ára­tugum saman við yfir­lýst og ódulið hatur og fjand­skap valda­mestu ráða­manna í sam­fé­lag­inu. Og það í rétt­ar­ríki, lýð­ræð­is­þjóð­fé­lag­i.“

Tveir áður nánir sam­starfs­menn Jóns Ásgeirs ná reyndar að lýsa honum á aðeins annan hátt í bók­inni. Lárus Weld­ing, fyrr­ver­andi banka­stjóri Glitn­is, segir að Jón Ásgeir hafi verið ágengur maður sem hafði verið „góður að spila með bank­ana og örlátur á þókn­an­ir“. Stefán Hilm­ars­son, fyrr­ver­andi fjár­mála­stjóri Baugs, segir í bók­inni að íslensku bank­arnir hafi haft svo mikla trú á Jóni Ásgeiri að þeir hafi fengið honum í hendur meiri pen­inga en hægt væri að ná út úr þeim í lánum nú til dags. Hans helsti galli hafi verið tregða Jóns Ásgeirs til að selja það sem hann keypt­i. 

Í þessum lýs­ingum þeirra Lárusar og Stef­áns er kom­ist að kjarn­anum í við­skipta­mann­inum Jóni Ásgeiri: Ágengur mað­ur, sem spil­aði með banka, var örlátur á þókn­an­ir, bjó yfir náð­ar­gáfu til að fá óheyri­legar fjár­hæðir lán­aðar og seldi helst aldrei neitt sem hann keypti. Þegar hann seldi þá var það oft­ast til við­skipta­fé­laga sinna, að því er virð­ist í þeim til­gangi að verða sér úti um enn meira lánsfé eða til að hækka ætlað virði eign­anna. 

Jón Ásgeir sagði í við­tali við Kveik vegna útkomu bók­ar­innar að það hefði ekki allt sem hann keypti verið lélegt. Og það er auð­vitað rétt. Sumar eignir voru góð­ar. En rosa­lega margar voru lélegar og keyptar á yfir­verð­i. 

Styrk­leiki bók­ar­innar liggur í atvika­lýs­ingum eins og þeim sem minnst er á hér að ofan sem, að því er virð­ist, stang­ast óvart á við þann sögu­þráð sem Einar og Jón Ásgeir reyna að spinna og þau áhrif sem bók­inni er ætlað að hafa. Á milli þess sem Jón Ásgeir er mærður fyrir að vera séní í við­skiptum koma lýs­ingar sem sýna fram á hið gagn­stæða, og kannski ein­fald­leik­ann sem ein­kennir hann. 

Lárus Welding, fyrrverandi bankastóri Glitnis, er nokkurs konar rödd skynseminnar í bókinni.
Mynd: Skjáskot/RÚV

Jón Ásgeir sagði í rétt­ar­sal fyrir nokkrum árum, þar sem réttað var yfir honum í Aur­um-­mál­inu svo­kall­aða, að „frekja og eft­ir­fylgni er ekki glæp­ur“. Málið sner­ist um sex millj­arða króna lán­veit­ingu út úr Glitni og hvort í henni fælust umboðs­svik eða ekki. Af upp­hæð­inni var einum millj­arði króna ráð­stafað inn á per­sónu­legan banka­reikn­ing Jóns Ásgeir­s. 

Það var eina málið sem hann var ákærður fyrir í tengslum við hrun­ið. Fjöl­mörg önnur voru könnuð og rann­sökuð en ein­ungis þetta eina þótti þess eðlis að lík­indi til sak­fell­ingar voru talin meiri en lík­indi til sýknu af ákæru­vald­inu. Í mál­inu var Jón Ásgeir ákærður fyrir hlut­deild í umboðs­svikum fyrir skugga­stjórn­un. Hann sendi ítrekað fyr­ir­mæli til stjórn­enda Glitnis þar sem hann, aðal­eig­and­inn, var að segja þeim fyrir verkum varð­andi lán­veit­ingar til sín og gaf til kynna að ef honum yrði ekki hlýtt myndi það hafa afleið­ingar

Á end­anum var Jón Ásgeir sýkn­að­ur. Það var nú allt dóms­morðið í þessu eina hrun­máli gegn hon­um. Það reynd­ist rétt að frekja og yfir­gangur sem þessi er ekki ólög­leg sam­kvæmt nið­ur­stöðu íslenskra dóm­stóla. 

Þótt athæfi Jóns Ásgeirs hafi ekki verið dæmd ólög­leg þá er ekki þar með sagt að þau hafi ekki valdið sam­fé­lags­legum skaða. Og séu þess eðlis að þau megi, og eigi, að gagn­rýna. Eða er það svo að allt sem er ekki bein­línis glæpur er í lagi, sama hverjar afleið­ing­arnar verða fyrir aðra?

Hvat­inn á bak­við margt sem lýst er í bók Ein­ars er líka flestu fólki fjar­lægð­ur. Á einum stað er til að mynda lýst ótrú­lega óþroskuðu, eig­in­lega barna­legu, við­horfi til við­skipta. Þar segir Lárus Weld­ing, sem er óvænt nokk­urs konar rödd jarð­teng­ingar í bók­inni, frá því hvað hafi ráðið aðkomu Jóns Ásgeirs að Glitni banka. „Björg­ólfs­feðgar voru í Lands­bank­an­um. Ólafur Ólafs og Bakka­var­ar­bræður í Kaup­þingi, og þess vegna fóru Jón Ásgeir og félagar að byggja sig upp í Glitn­i.“ 

Jón Ásgeir keypti því ekki banka vegna þess að hann hafði áhuga eða þekk­ingu á banka­rekstri, heldur vegna þess að honum lang­aði í alveg eins dót og hinir freku strák­arn­ir. Hann þurfti þetta til að ná valda­jafn­væg­i. 

Á öðrum stað er haft eftir Jóni Ásgeiri sjálf­um, þar sem hann ræðir aðkomu sína að FL Group, að það hefðu verið mis­tök hjá honum að ger­ast ráð­andi hlut­hafi í því félagi. „Lík­lega var það bara græðgi að fara inn í þetta. Manni fannst kannski ekki ganga alveg nógu hratt í Baugi og ætl­aði kannski að stytta sér leið með FL. Við hefðum átt að stick to our guns.“

Þetta er með heið­ar­legri hlutum bók­ar­inn­ar. Og eina skiptið í henni sem Jón Ásgeir við­ur­kennir hreint út að tær græðgi hafi stýrt hon­um.

***

Eftir að hafa melt bók­ina í kjöl­far lest­urs varð nið­ur­staðan eig­in­lega sú að það er ekki hægt að skrifa um hana án þess að skrifa líka um allt það sem er ekki í henni. Hina hlið­ina á þeim stóru málum sem Einar fjallar um en gerir nán­ast enga til­raun til að nálg­ast með gagn­rýnum hætti eða með því að vinna sjálf­stæða rann­sókn á. Orð við­fangs og vina eru látin duga og á stundum gerir höf­undur þau að sín­um. 

Þar er helst um að ræða Baugs­málið svo­kall­aða, banka­hrun­ið, skuld­setn­ingu hans og hin mikla aðkoma Jóns Ásgeirs Jóhann­es­sonar að íslenskum fjöl­miðl­um.

Baugs­málið

Rauði þráð­ur­inn í málsvörn Jóns Ásgeirs er að hann hafi verið ofsóttur af Davíð Odds­syni, fyrr­ver­andi for­sæt­is­ráð­herra og núver­andi rit­stjóra Morg­un­blaðs­ins, fyrir að hafa notið vel­gengni sem rím­aði ekki við það hand­rit sem Davíð hafði skrifað af því frjálsa og opna Íslandi sem hann hélt sig hafa skap­að. 

Óþokki sögunnar hans Jóns Ásgeirs er Davíð Oddsson. Þeir fjandmennirnir eru þó örugglega líkari en báðir myndu viðurkenna.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Jón Ásgeir hefur auð­vitað mikið til síns máls. Davíð og fylgi­hnettir hans höt­uðu Jón Ásgeir eins og skæða pest og beittu sér ítrekað til að bregða fyrir hann fæti. Í bók­inni er rakið að Davíð hafi talað fjálg­lega um það við Ólaf Ragnar Gríms­son, þá for­seta Íslands, snemma á þess­ari öld að Baugs­menn yrðu brátt komnir á bak­við lás og slá, áður en þeir höfðu verið hand­teknir og hvað þá ákærð­ir. Þar er líka farið yfir það þegar Davíð samdi sjálf­ur, eða lét semja fyrir sig, fjöl­miðla­frum­varp sem beint var ein­ungis gegn Jóni Ásgeiri og eign­ar­haldi hans á fjöl­miðl­u­m. 

Og margt var athuga­vert við það hvernig ákær­urnar í Baugs­mál­inu voru smíð­að­ar. Þær voru allt of umfangs­miklar enda var flestum liðum þeirra vísað frá fyrir dómi. En það er gott að hafa það hug­fast að Jón Ásgeir Jóhann­es­son hlaut dóm í Baugs­mál­inu. Og 2012 var hann dæmdur til refs­ingar og greiðslu sektar fyrir stór­felld skatta­laga­brot. Þótt Mann­rétt­inda­dóm­stóll Evr­ópu hafi síðar kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að það hefði ekki mátt refsa honum tví­vegis fyrir það brot (honum hafði þegar verið gert að greiða álag og á end­ur­á­lagn­ingu vegna skattsvikanna) breytir engu um efn­is­lega nið­ur­stöðu þess dóms. 

Það að Davíð Odds­son hafi verið skað­ræði sem í krafti mik­illa valda sinna beitti þeim með óbil­gjörnum hætti gegn Jóni Ásgeiri, og reyndar ýmsum öðrum, gerir Jón Ásgeir ekki að góða karl­inum í þess­ari sögu. Hann tók ekki síður fast á móti í þeirri bar­áttu, sem leiddi til þess að íslensku sam­fé­lagi var um langt skeið haldið í helj­ar­g­reipum sjúk­legrar pissu­keppni tveggja valda­karla, ann­ars sem sat í for­sæt­is­ráðu­neyt­inu og hins sem sat á áður óséðri pen­inga­hrúgu, þar sem fót­göngu­liðar þeirra ömuð­ust við að stilla sem flestum upp í annað hvort lið Bláu hand­ar­innar eða Baugslið­ið. Aðrir á þessum víg­velli, þar með talið venju­legt fólk, var ófyr­ir­séður en rétt­læt­an­legur skaði.

Þeir eru nefni­lega gletti­lega líkir á margan hátt, Davíð og Jón Ásgeir, þegar grannt er skoð­að. Og báðir hafa þeir ríka þörf til að reyna að end­ur­skrifa sög­una sér í hag. Davíð hefur gert það dag­lega úr rit­stjórn­ar­stóli í rúman ára­tug. Jón Ásgeir reynir að gera það með því að fá virtan rit­höf­und til að skrifa málsvörn sína í bók­ar­formi. 

Bókin er því, kannski eðli­lega, ansi sjálf­hverf. Það er eins og ára­tugur í lífi þjóðar hafi aðal­lega snú­ist um Jón Ásgeir og Davíð Odds­son. 

Þorri almenn­ings hélt þó með hvor­ug­um, og hafði margt annað við tíma sinn að gera en að skil­greina allt sam­fé­lagið út frá ósætti þeirra tveggja. Sumar sögur eru nefni­lega þannig að það eru engar hetj­ur, bara skúrk­ar. Svo er vissu­lega hægt að ríf­ast um hver sé mesti skúrk­ur­inn. 

Hrunið

„Þarna náði hann okk­ur,“ segir Jón Ásgeir um hrunið í bók­inni og átti þar við Davíð Odds­son, sem áfram er í stóru hlut­verki þegar frá­sögnin færir sig yfir í hrun­ið. Svo virð­ist sem að hann telji að heift eins manns í sinn garð hafi verið ráð­andi breyta í því að heilt banka­kerfi hafi hrunið yfir íslenskt sam­fé­lag. Og nær þar með að sýna fram á sjálf­hyggju í áður óþekktum hæð­u­m. 

Jón Ásgeir eyddi miklum tíma í réttarsal vegna svokallaðra hrunmála. Hann var ekki sakfelldur fyrir nein lögbrot í tengslum við hrunið.
Mynd: Kjarninn

Það kemur kannski ekki neinum sér­stak­lega á óvart en Jón Ásgeir er ekki sam­mála þeirri almennu sögu­skýr­ingu um ástæður banka­hruns­ins sem meðal ann­ars er sett fram í skýrslu rann­sókn­ar­nefndar Alþingis og ýmsum ritum fræði­manna eða blaða­manna sem skoðað hafa mál sjálf­stætt, gagn­rýnið og út frá gögn­um. Þ.e. að menn með enga banka­reynslu og teygj­an­lega sið­ferð­is­kennd en mik­inn áhuga á skuld­settum yfir­tökum hafi, ásamt sof­andi stjórn­mála­mönnum og lélegum eft­ir­lits­stofn­un­um, búið til vít­is­vél á nokkrum árum sem hafi svo hrunið yfir íslenskan almenn­ing með látum haustið 2008. 

Í bók Ein­ars kemur nokkuð skýrt fram að Jón Ásgeir hefur þá skoðun að banka­kerfið hefði ekk­ert þurft að falla. Ef eitt­hvað annað fólk en hat­urs­menn hans hefðu verið í ákvörð­un­ar­töku á emb­ætt­is­manna- og stjórn­mála­hlið­inni hefði verið hægt að stunda betri vinnu­brögð og mark­viss­ari aðgerðir þegar hrunið blasti við. Á einum stað segir hann: „Eftir á að hyggja þá er ég viss um að þetta hefði ekki farið svona illa ef Ingi­björg Sól­rún hefði verið á staðn­um.“ Hvað þáver­andi utan­rík­is­ráð­herra, sem glímdi við erfið veik­indi og var erlendis vegna þeirra þessa örlaga­ríku daga, hefði átt að gera til að koma í veg fyrir banka­hrun er ekki sér­stak­lega skýrt í bók­inn­i. 

Þar segir hins vegar að Jón Ásgeir telji að ef gert hefði verið „svipað og í Banda­ríkj­unum réttum tveimur vikum fyrr þegar menn sáu fram á fall Lehman, að allir banka­menn og sér­fræð­ingar hefðu verið kall­aðir inn til fundar í Seðla­bank­anum og sagt að fara ekki þaðan út fyrr en ljóst væri að skástu lausnir hefðu fund­ist – öllum hefði verið falið að vinna saman til að bjarga kerf­inu – þá hefði kannski mátt minnka skað­ann mik­ið[...]Hefðu menn skoðað málin af fullu viti og algerri fag­mennsku, þá hefðu þau aldrei klúðr­ast jafn herfi­lega og þau gerð­u.“ 

Til við­bótar segir hann að kröfu­hafar sínir hafi gert mikil mis­tök með því að leyfa hinu svo­kall­aða Project Sun­rise að verða ekki að veru­leika. Það hefði þýtt að í stað þess að setja Baug í þrot yrði félag­inu breytt í nokk­urs­konar eigna­stýr­ing­ar­fyr­ir­tæki undir stjórn Jóns Ásgeirs, þrátt fyrir að vera gjald­þrota. Þannig ætl­aði hann á nokkrum árum að sjá til þess að eignir Baugs myndu duga fyrir skuldum og það sem eftir stæði fengi hann í eigin vasa. Ótrú­legt en satt þá treystu íslensku kröfu­hafar honum ekki í verk­efn­ið. Um það hvað fékkst mikið upp í lýstar kröfur í þrotabú Baugs má lesa hér aðeins neð­ar. Skipta­stjóri Baugs sagði síðar að félagið hefði verið ógjald­fært snemma á árinu 2008, löngu áður en bank­arnir hrundu og um ári áður en Baugur varð end­an­lega úrskurðað gjald­þrota. Þegar gjald­þrotakrafan var lögð fram sögðu lög­menn stærstu kröfu­hafa auk þess að stjórn­endur Baugs hefðu beitt blekk­ingum með því að gefa rangar og vill­andi upp­lýs­ingar um fjár­hags­stöðu félags­ins. Eigið fé væri í raun nei­kvætt á þessum tíma um 148 millj­arða króna. 

Nú er vert að benda á að stjórn­endur allra stærstu bank­anna á Íslandi hafa hlotið dóm fyrir mark­aðs­mis­notkun sem er eins­dæmi á heims­vísu. Í henni fólst að þeir héldu hand­virkt uppi virði hluta­bréfa í bank­anum með því að lána vild­ar­vinum og starfs­mönnum ótrú­legar fjár­hæðir til að kaupa bréf­in, í flestum til­fellum þannig að áhættan sat öll eftir hjá bank­an­um. 

Jón Ásgeir virð­ist raunar hafa verið að fullu með­vit­aður um þessa stöðu. Haft er eftir Sig­ur­jóni Þ. Árna­syni, fyrr­ver­andi banka­stjóra Lands­bank­ans, í bók­inni að „Kaup­þings­menn­irnir réðu að sjálf­sögðu Kaup­ingi; í þeirra röðum voru Bakkvar­ar­bræð­ur, en Sig­ur­jón segir að sumir hafi talið að þeir hafi í raun­inni bara setið á hluta­bréfum í bank­anum sem bank­inn átti sjálf­ur; hann hafi heyrt Jón Ásgeir kalla þá „bréf­ber­ana“ með til­vísun til þess.“

Þetta hafði staðið yfir árum saman sam­hliða ótrú­legu útlána­austri til stærstu eig­enda bank­anna sem gerðu það að verkum að til varð tif­andi kjarn­orku­sprengja í íslenska fjár­mála­kerf­inu, sem var orðið marg­falt stærra en árleg íslensk þjóð­ar­fram­leiðsla. Það var ljóst að ríkið eða seðla­bank­inn gátu ekki stutt við þessi spila­víti ef illa færi. Ef einn banki færi, færu all­ir. Og seinni tíma skoðun hefur auð­vitað sýnt að bank­arnir voru í raun löngu farn­ir. 

Auglýsing

Páll Harð­­ar­­son, þá for­­stjóri Kaup­hallar Íslands, lýsti þess­­ari stöðu sem upp var komin við hrunið ágæt­­lega í grein á Kjarn­­anum í byrjun apr­íl 2016. Þar sagði hann meðal ann­­ars að mjög vafa­­samir starfs­hættir hafi við­­geng­ist fyrir hrun. „Al­var­­­leg lög­­­brot voru fram­in. Afleitir við­­­skipta­hættir kostuð­u gríð­­­ar­­­lega fjár­­­muni og mikla þján­ingu. Stór­­­kost­­­leg mark­aðs­mis­­­­­notkun átti sér­ ­stað. Trú á mark­aðs­hag­­­kerfið og hið frjálsa fram­­­tak hefur beðið hnekki.“

Þennan hóp sem bjó til ofan­greinda stöðu vildi Jón Ásgeir setja saman inn í her­bergi og láta leysa þau vanda­mál sem íslenskt efna­hags­kerfi stóð frammi fyrir í hrun­in­u. 

Bless­un­ar­lega bar okkur gæfa til að gera það ekki. 

Skuld­settar yfir­tökur

Það er ágætt að hafa í huga að sam­kvæmt skýrslu rann­sókn­ar­nefndar Alþingis skuld­uðu félög tengd Jóni Ásgeiri og Baugi yfir þús­und millj­arða króna þegar bank­arnir hrundu. Ýmsir sem það hafa skoðað telja skuld­irnar hafa verið enn meiri. Sjálfur hefur hann ítrekað gagn­rýnt þessa fram­setn­ingu.

Allir hljóta þó að vera sam­mála um að skuld­irnar voru óheyri­lega mikl­ar. Þær voru líka svo víða, og í gegnum svo mörg félög (hann kom að rekstri 84 félaga þegar mest lét), að Jón Ásgeir var orð­inn að sjálf­stæðri kerf­is­á­hættu fyrir Ísland. Þetta fékk meðal ann­ars að ger­ast vegna þess að skil­grein­ingar á tengdum aðilum voru eins og atriði úr Monthy Python-­mynd. Jón Ásgeir og eig­in­kona hans voru til að mynda ekki skil­greind sem tengd. 

Öll þessi staða gerði það að verkum að ef hann og Baugur myndu falla, félli öll spila­borgin með. 

Í skýrsl­unni stendur orð­rétt: Rann­sókn­ar­nefnd Alþingis telur að sam­þjöppun áhættu hjá íslensku bönk­unum hafi verið orðin hættu­lega mikil þó nokkru fyrir fall þeirra. Bæði á þetta við um lán­veit­ingar til ákveð­inna hópa innan hvers banka en jafn­framt að sömu hópar hafi myndað stórar áhættur í fleiri en einum banka. Af þeim sökum hafi kerf­is­leg áhætta vegna útlána verið orðin veru­leg. Skýrasta dæmið um þetta er Baugur Group og fyr­ir­tæki honum tengd. Í öllum þremur stóru bönk­unum og Straumi-­Burða­r­ási var Baugs­hóp­ur­inn orð­inn of stór áhætta. Það er ámæl­is­vert að áhættu­stýr­ingar bank­anna hafi leyft þess­ari áhættu að byggj­ast upp. Fyrir utan þá miklu áhættu sem hver banki bar vegna Baugs­hóps­ins mátti öllum bönk­unum vera ljóst að skuld­setn­ing hóps­ins í öðrum bönkum væri einnig veru­leg. Í öllum bönk­unum virð­ast lausnir á þessum vanda hafa mið­ast að því að rök­styðja fyrir eft­ir­lits­að­ilum að ekki væri um mikla sam­þjöppun áhættu að ræða fremur en að horfa til raun­veru­legrar áhættu og reyna að draga úr henn­i“. 

Jón Ásgeir segir í bók­inni að hann hafi ekki keypt stóran hlut í Glitni til að „til að hola hann að inn­an“. En á svip­uðum stað segir hann hins vegar líka að honum hafi verið mikið í mun að kom­ast til áhrifa í Glitni vegna þess að helstu keppi­nautar hans hefðu verið eig­endur hinna bank­anna tveggja. Ef eig­endur Lands­bank­ans hefðu „hert tök­in“ hefði þeir getað gert honum erfitt fyrir um lán þar. Sama ætti við um Kaup­þing. „Þess vegna fór hann að kaupa í Glitn­i.“  

Þegar skað­inn af starf­semi Jóns Ásgeirs fyrir aðra er met­inn má benda á nokkra hluti. Í fyrsta lagi gjald­þrot félaga honum tengd­um. Þegar skiptum á Baugi Group lauk sum­arið 2019 kom í ljóst að 2,7 pró­sent hafði feng­ist upp í 424 millj­arða króna lýstar kröf­ur. 

Jón Ásgeir og Baugur eru á meðal helstu umfjöllunarefna í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið sem kom út í apríl 2010.
Mynd: Birgir Þór Harðarson

Þegar skiptum lauk í Gaumi, fjöl­skyldu­fé­lagi Jóns Ásgeirs, árið 2016 kom í ljós að 14,8 millj­ónir króna feng­ust upp í almennar kröfur í búið, sem námu 38,7 millj­örðum króna. Alls feng­ust því 0,067 pró­sent upp í almennar kröfur í búið. Skömmu áður var einnig greint frá því að BG-fast­eign­ir, sem hafði verið í eigu Baugs Group, hefði verið gert upp. Þar námu kröf­urnar 17 millj­örðum króna en um ein milljón króna fékkst upp í þær. 

Þetta eru ein­ungis þrjú dæmi af mörgum um afleið­ingar fyr­ir­tækja­rekstrar Jóns Ásgeir­s. 

Pen­inga­mark­aðs­sjóðir Lands­bank­ans, Glitnis og Kaup­þings voru troð­fullir af bréfum frá Baugi og FL Group. Þeir sem „áttu“ þá sjóði voru að stóru leyti venju­legt fólk sem hvatt hafði verið til að setja sparnað sinn í arð­bær­ari ávöxt­un. En end­aði með að tapa hluta af sparn­aði sínum þrátt fyrir að íslenska ríkið hafi ákveðið að dæla um 130 millj­örðum króna inn í pen­inga­mark­aðs­sjóð­ina til að laga stöðu þeirra. Jón Ásgeir neit­aði því í nýlegu við­tali við Kveik að þessir sjóðir hefðu verið svika­mylla. Les­endur eru hvattir til að lesa um þá hér og taka upp­lýsta ákvörðun um hvað þeim finnst um mál­ið.

Í skýrslu um starf­semi líf­eyr­is­sjóða í aðdrag­anda hruns­ins, sem birt var snemma árs 2012, kom fram að Baugur og tengdir aðilar hefðu tapað 77,2 millj­örðum króna af pen­ingum líf­eyr­is­sjóða lands­manna. 

Það töp­uðu því margir miklu á Jóni Ásgeiri og veldi hans.

Hér er látið vera, þar sem þessi grein er þegar allt of löng, að fara yfir furðu­fléttur á borð við þá sem ofin var í kringum til­urð 1998 ehf., NTH/­Sterl­ing-­málið, Skelj­ungs­söl­urnar, Stím, Sólin Skín og Styttu, svo fáeinar séu nefnd­ar. Eða nýt­ingu félaga tengdum Jóni Ásgeiri á Byr og SPRON. Eða um raun­veru­leik­ann í kringum Pana­ma-­starf­semi þeirra hjóna (sjá hér, hér og hér). En áhuga­samir eru hvattir til að nýta sér hlekk­ina í þess­ari efn­is­grein vilji þeir kafa dýpra ofan í þau mál.

Auglýsing

Lær­dóm­ur­inn sem Jón Ásgeir hefði getað dregið af fyrra lífi sínu í við­skiptum er að það hentar honum ekki að sýsla með almenn­ings­hluta­fé­lög, vegna þess að hann á mjög erfitt með að setja sig í spor hinna hlut­haf­anna og horfa til ann­arra hags­muna en sinna eig­in. Frekjan og græðgin ræður ávallt för. Þeir sem verða fyrir honum eru ó­fyr­ir­séður en rétt­læt­an­legur skaði.

Þann lær­dóm hefur hann aug­ljós­lega ekki dregið þegar horft er til end­ur­komu hans í íslenskt við­skipta­líf. Það er nefni­lega ekki ein­ungis hann af holdi og blóði sem er að koma til baka. Hann er að koma með skuld­setta yfir­töku­formið með sér, eins og sást nýverið þegar hann komst til meiri­hluta­á­hrifa í almenn­ings­hluta­fé­lag­inu Skelj­ungi með hætti sem fór væg­ast sagt illa í suma líf­eyr­is­sjóð­ina sem áttu þar stóra hluti fyr­ir. 

Fjöl­miðlar

Að lokum er vert að fjalla um aðkomu Jóns Ásgeirs að fjöl­miðla­rekstri á Íslandi, en hann var meira og minna eig­andi eða stjórn­andi stærstu einka­reknu fjöl­miðla­fyr­ir­tækja lands­ins á fyrstu tveimur ára­tugum þess­arar ald­ar. Það ferli byrj­aði með því að hann keypti Frétta­blaðið en síðar bætti hann við sig sjón­varps- og útvarps­stöðv­um, fleiri prent­miðlum og ýmsum vef­miðl­u­m. 

Í bók­inni segir Jón Ásgeir að hann hafi aldrei skipt sér að rit­stjórn Frétta­blaðs­ins. Til að barna þá hug­mynd ræðir höf­undur bók­ar­innar við einn gam­al­reyndan og prýði­legan blaða­mann sem lengi vann á miðlum í eigu Jóns Ásgeirs sem sagð­ist aldrei hafa fundið fyrir hon­um. Vert er að taka fram að eng­inn ástæða er til að rengja þá upp­lifun blaða­manns­ins. En á það verður líka að benda að hann hefur ekki verið stjórn­andi á þessum miðlum og ekki sinnt umfjöllun um við­skipti, efna­hags­mál eða dóms­mál að jafn­aði. Því er afskipta­leysi Jóns Ásgeirs af þessum eina blaða­manni ekki sönnun þess að hann hafi ekki beitt sér innan fjöl­miðla sinna. Því það gerði hann. 

Til er fullt af dæmum um óeðli­leg afskipti Jóns Ásgeirs að fjöl­miðlum sem hann átti. Það svæsnasta, og ein mesta mis­notkun á fjöl­miðli í Íslands­sög­unni, var átta síðna auka­­blað sem gefið var út um ákær­­urnar í Baugs­­mál­inu á sínum tíma. Við hvern ákæru­lið voru hengdar athuga­­semdir sak­­born­inga þar sem þeir sögðu allt málið vera þvælu. Sam­hliða voru birt drottn­ing­ar­við­töl við Jón Ásgeir og Jóhann­es, föður hans, í blað­inu. Við­tölin voru send út til lög­fræð­inga þeirra til yfir­lestrar áður en þau voru birt, sem var í and­stöðu við siða­reglur Frétta­blaðs­ins. 

Hvaða sak­born­ingi, í nokkru máli fyrr eða síð­ar, hefur verið boðið svona lagað í Íslands­sög­unni? Svarið er engum öðr­um. Heldur virki­lega ein­hver að það sé til­viljun að um eig­anda blaðs­ins var að ræða?

Fréttablaðið varð að stórveldi í íslenskum fjölmiðlaheimi á meðan að Jón Ásgeir Jóhannesson átti það. Blaðið má muna fífil sinn fegurri og lestur þess í dag er einungis brot af því sem hann var á fyrsta áratug aldarinnar.
Mynd: Bára Huld Beck

Stjórn 365 miðla, skipuð full­trúum eig­enda, setti blaða- og frétta­mönnum sínum síðar nýjar siða­regl­ur. Á meðal þess sem þær áttu að gera var að taka mið af gildum 365. Eitt þeirra var arð­semi. Í lögum um fjöl­miðla segir að fjöl­miðla­veita sem sinnir frétta­skrifum eigi að „setja sér reglur um rit­stjórn­ar­legt sjálf­stæði þeirra starfs­manna sem sinna fréttum og frétta­tengdu efni. Slíkar reglur skulu mót­aðar í sam­ráði við við­kom­andi starfs­menn og fag­fé­lög þeirra eða sam­tök.“ Ekk­ert er um það í lögum að blaða­menn eigi að láta arð­sem­isvænt­ingar eig­enda stýra sið­ferð­is­vit­und sinni. Enda slíkt ómögu­legt. Það að eig­endur 365 hefði dottið þetta í hug, að tengja siða­reglur við arð­semi, lýsir þó ákveðnu við­horfi til fjöl­miðla, sem hefur ekk­ert með eðli­legt hlut­verk þeirra að ger­a. 

Í þeim siða­reglum sem samdar voru af stjórn 365 stóð meðal ann­ars að sú meg­in­regla gilti að „að­ilar umfjöll­un­ar­efnis eiga rétt á að koma að sínum sjón­ar­miðum sem og að njóta verndar frá ómál­efna­legri og ólög­legri umfjöll­un.“ Þegar grein­ar­höf­undur starf­aði hjá 365 um tíma var það upp­lifun hans að Jón Ásgeir túlk­aði þetta ákvæði siða­regln­anna, sem full­trúar hans í stjórn settu, á þann hátt að hann ætti óskor­aðan rétt til að hengja hreinar athuga­semdir við allar fréttir sem skrif­aðar yrðu um hann. Svipað og hann fékk að gera þegar ákær­urnar í Baugs­mál­inu voru birt­ar. 

Vert er að taka fram að ég sagði upp störfum hjá 365 fyrir nú átta árum síð­an, vegna ágrein­ings sem staf­aði upp­haf­lega um þessa túlk­un, en vatt síðar veru­lega upp á sig þegar ljóst var að ekki var um eins­dæmi að ræða. 

Þá upp­lýsti rit­stjóri Frétta­blaðs­ins á þeim tíma, Ólafur Steph­en­sen, mig um að stutt frétt sem hafði birst í blað­inu nokkrum mán­uðum áður um að félag í eigu eig­in­konu Jóns Ásgeirs hefði ekki skilað árs­reikn­ingum árum saman (sem er ólög­legt) hefði leitt til þess að Jón Ásgeir hefði kraf­ist þess að ég yrði rek­inn. Ekki vegna þess að fréttin væri röng eða að ekki hafi verið reynt að nálg­ast sjón­ar­mið and­lags henn­ar, heldur vegna þess að hún var sögð. Síðar stað­festi sami rit­stjóri að þetta væri ekki í eina skiptið sem eig­and­inn hefði farið fram á brott­rekstur minn. Í kjöl­farið sagði ég upp, enda ekk­ert vit í því að vinna fyrir fólk sem vill ekki hafa þig í vinn­u. 

Ólafur Stephensen, fyrrverandi ritstjóri Morgunblaðsins og Fréttablaðsins. Hann er í dag framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda.
Mynd: Hringbraut

Ólafur fór á þessum tíma í við­tal á Bylgj­unni og sagði: „Ég get bara sagt það að ég kann­­ast al­­veg við það að Jón Ásgeir hafi verið mjög ósátt­ur við frétta­­flutn­ing af sjálf­um sér í Frétta­­blað­inu og já vissu­­lega gert til­­raun­ir til að hafa áhrif á hvernig við setj­­um þær fram.“

Rúmu ári síðar skrif­aði hann leið­ara, sem reynd­ist vera nokk­urs konar upp­sagn­ar­bréf, þar sem sagði meðal ann­ars: „Það eru ýmsar aðferðir til að hola hið rit­stjórn­ar­lega sjálf­stæði að inn­an. Ein getur verið að gera sífelldar athuga­semdir við frétta­flutn­ing sem teng­ist eig­end­unum og vona að það síist inn hjá stjórn­endum rit­stjórn­ar­innar að það sé betra að sleppa slíkri umfjöllun en að styggja eig­end­urna. Önnur getur verið að gera ekki beinar athuga­semdir við umfjöllun sem snýr að eig­end­un­um, heldur skrúfa upp þrýst­ing­inn vegna ann­arra mála sem snúa að rit­stjórn­inni þannig að stjórn­end­urnir skilji sam­heng­ið. Það getur þurft sterk bein til að þola slíkan þrýst­ing. Sú þriðja getur svo verið að ráða til stjórn­un­ar­starfa á rit­stjórnum fólk sem er nægi­lega náið og hand­gengið eig­end­unum til að láta prinsipp um rit­stjórn­ar­legt sjálf­stæði ekki þvæl­ast fyrir sér­. Í þessu efni eins og svo mörgum öðrum á það nefni­lega við að sá veldur sem á held­ur. Eig­andi sem vill hafa áhrif á rit­stjórn fjöl­mið­ils þarf hvorki að láta laga­bók­staf né siða­reglur stöðva sig.“ 

Eig­and­inn sem Ólafur ræddi um var Jón Ásgeir Jóhann­es­son.

Þegar fyr­ir­taka í Aur­um-­mál­inu stóð yfir í hér­aðs­dómi snemma árs 2016 lagði Jón Ásgeir fram bókun þess efnis að dóm­ar­inn í mál­inu, Símon Sig­valda­son, ætti að víkja. Ástæðan var sú að Frétta­blað­ið, þá í eigu eig­in­konu Jóns Ásgeirs, hefði fjallað um eig­in­konu dóm­ar­ans með nei­kvæðum for­merkjum einu og hálfu ári áður. Ef Jón Ásgeir stýrði ekki frétta­flutn­ingi Frétta­blaðs­ins, líkt og hann hélt ætið fram, heldur sjálf­stæð rit­stjórn, þá ætti dóm­ar­inn vart að vera honum reiður vegna þessa. Í þessu er innra ósam­ræmi. Hljóð og mynd fara ekki sam­an.

Árið 2014 var til­kynnt að vef­­síðan Eyj­an, sem var í eigu Press­unn­­ar, hefði gert sam­­starfs­­samn­ing við 365 miðla um að sjá um viku­­legan sjón­­varps­þátt um þjóð­mál undir Eyju-heit­inu. Honum yrði stýrt af Birni Inga Hrafns­­syni, aðal­­eig­anda Press­unn­ar á þeim tíma. Þetta kom öllum stjórn­end­um, og starfs­mönn­um, 365 á þessum tíma í opna skjöldu. Rík aðhalds­krafa hafði verið á allar deildir fyr­ir­tæk­is­ins og fjöl­margir færir sjón­varps­frétta­menn þegar starf­andi þar með metnað til að stýra þjóð­mála­um­ræðu­þætti sem burð­uð­ust ekki með sama traust­leys­is­far­angur og Björn Ingi. Nokkrir mis­mun­andi stjórn­endur hafa stað­fest það við mig að lang­tíma­samn­ing­ur­inn við Björn Inga, sem reynd­ist vera upp á 1,6 millj­ónir króna á mán­uði, hefði verið gerður af Jóni Ásgeiri fram hjá öllum stjórn­endum fyr­ir­tæk­is­ins.

Hér eru bara nokkur dæmi um afskipti Jóns Ásgeirs að fjöl­miðlum sem hann átti eða stýrði og ættu að vera ámæl­is­verð í huga alls hugs­andi fólks. Ekk­ert þeirra rataði í bók Ein­ars þrátt fyrir að þau séu öll opin­ber og hafi verið and­lag frétta eða ann­arra skrif­a. 

Sam­an­dregið

Það er gott að fá bækur eins og Málsvörn. Þær skjal­festa nokkuð ítar­lega upp­lifun manna af sam­tíma­at­burð­um. Það er hins vegar drag­bítur á bók­inni um Jón Ásgeir að höf­undur hennar er að skrifa um mál sem hann gengst sjálfur við að hafa hvorki mikið vit né áhuga á, við­skipti á Íslandi á árunum fyrir banka­hrun. Fyrir vikið er lítið um sjálf­stæða skoðun höf­undar á þeim sögu­skýr­ingum sem Jón Ásgeir, og sér­stak­lega valið vel­viljað fólk, halda fram við hann. 

Þegar líður á bók­ina verður á köflum óljóst hvor er að setja fram álykt­anir um atburði, höf­und­ur­inn eða við­fangs­efn­ið. Einar drekkur allt Kool-Aid-ið sem Jón Ásgeir hristir saman handa honum af slíkri áfergju að þeir renna saman í eitt. 

Það má líkja vinnslu hennar við að höf­undi hafi verið boðið inn í myrkvað her­bergi þar sem sögu­hetjan og hópur manna sem hefur grætt á honum pen­ing í gegnum tíð­ina, skipt­ust á að lýsa vasa­ljósi á ýmsa hluti innan þess og selja höf­und­inum svo hug­mynd af heild­ar­mynd her­berg­is­ins út frá því.

Að drekka Kool-Aid-ið er frasi sem notaður er yfir þá sem kyngja varasömum og illa undirbyggðum kenningum eða hugmyndum vegna þess að þeir sjá fyrir sér einhverskonar hagnað af því.
Mynd: Skjáskot

Einar gerir enga til­raun til að verða sér úti um eigið vasa­ljós eða hrein­lega standa bara upp og kveikja ljós­in.

Fyrir vikið er bók Ein­ars Kára­sonar um Jón Ásgeir Jóhann­es­son á stórum köflum meira eins og skáld­saga en eitt­hvað sem byggir á raun­veru­leik­an­um, eða í besta falli saga sem byggir laus­lega á atburðum sem áttu sér stað. En þannig er það lík­ast til oft með ævi­sög­ur. Þær segja frá þeirri útgáfu ævinnar sem við­fangs­efnið vill láta fólk halda að það hafi lif­að. 

Hún er full af val­kvæðum stað­reynd­um, fegr­un­ar­að­gerðum og ákvörð­unum um að sleppa því sem passar ekki við bjag­aða mynd sögu­hetj­unnar af sjálfum sér sem fórn­ar­lambi, ekki ger­anda. 

Fyrir vikið lendir það á okkur væni­sjúku og leið­in­legu blaða­mönn­unum að taka að okkur hlut­verk litla stráks­ins sem bendir á alls­beru þeirra félaga. 

Það er hér með gert.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira úr sama flokkiÁlit