Almenningur treystir ekki þeim sem vilja ekki axla ábyrgð

Auglýsing

Tíu árum eftir banka­hrun er íslenskt sam­fé­lag enn eins og púð­ur­tunna. Það þarf bara lít­inn neista til þess að það springi upp. Tor­tryggnin er algjör. Traustið er lítið sem ekk­ert.

Þetta er ekki bundið við átök milli vinstri og hægri. Femínista og aft­ur­haldskalla. Verka­lýð og fjár­magns­eig­end­ur. Þessi skot­grafa­hern­aður er alls staðar í marglaga sam­fé­lagi og á sér stað á nán­ast öllum flötum til­veru okk­ar.

­Stjórn­mála­lands­lagið hefur gjör­breyst á örfáum árum vegna þessa. Fjór­flokk­ur­inn, sem var uppi­staðan í íslenskum stjórn­málum ára­tugum saman og fékk að jafn­aði yfir 90 pró­sent greiddra atkvæða, hefur hrun­ið. Því meira sem for­ystu­menn hans kalla eftir að kjós­endur hverfi aftur til þess stöð­ug­leika­tíma­bils sem þeir telja að þeir hafi boðið okkur upp á áður fyrr, því dreifð­ari verða atkvæð­in. Sjálf­stæð­is­flokk­ur, Sam­fylk­ing, Vinstri græn og Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn fengu um 90 pró­sent atkvæða 2007 og 2009, tæp­lega 75 pró­sent 2013, 62,1 pró­sent 2016 og 64,9 pró­sent í fyrra. Í nýj­ustu könnun MMR mælist sam­an­lagt fylgi þeirra 57,3 pró­sent. 

Auglýsing
Allir þessir fjórir flokkar hafa meira og minna stýrt málum á Íslandi eftir hrun, ef frá er talið átta mán­aða líf­tími rík­is­stjórnar Bjarna Bene­dikts­sonar á árinu 2017. Traustið fjarar aug­ljós­lega hratt undan þeim og tryggð kjós­enda við þá er hverf­andi. Í síð­ustu kosn­ingum voru til að mynda átta flokkar kosnir á þing og hafa aldrei verið fleiri. flokkar stofn­aðir 2012 eða síðar fengu 35 pró­sent atkvæða.

Samt er Ísland enn púð­ur­tunna. Sem springur við hvern neista. Það gerð­ist við hrun­ið. Það gerð­ist við birt­ingu Panama­skjal­anna. Það gerð­ist þegar leynd­ar­hyggjan og sér­hags­muna­gæslan í kringum upp­reist æru-­málið var opin­beruð. Allt voru þetta neistar sem eng­inn sá fyr­ir. Eng­inn átti von á fyrr en þeir kvikn­uðu. Rétt eins og verður með næsta neista.

Braggi fyrir rúm­lega 400 millj­ónir

Ástæðan fyrir þessu ástandi er marg­tugg­inn og aug­ljós: almenn­ingur treystir ekki stjórn­mála­mönnum vegna þess að þeir hafa ekki gefið honum neitt til­efni til þess að treysta sér. Stóra breytan í því van­trausti er sú stað­reynd að íslenskum stjórn­mála­mönnum er lífs­ins ómögu­legt að axla ábyrgð þegar þeir gera mis­tök.

Líkt og Katrín Jak­obs­dóttir for­sæt­is­ráð­herra sagði í sjón­varps­þætti fyrir tæpu ári: „Hér hefur auð­vitað ekki verið mikil hefð fyrir því til að mynda að ráð­herrar segi af sér eða eitt­hvað slíkt. Það hefur ekki verið hluti af menn­ing­unni. Ég held að það sé mjög erfitt að breyta því yfir nótt. Svo maður segi það alveg hreint út.“

Nýjasta hneyksl­is­málið sem skekur þjóð­ina er óverj­an­leg fram­úr­keyrsla Reykja­vík­ur­borgar við end­ur­gerð á bragga í Naut­hóls­vík. Verkið átti að kosta 158 millj­ónir króna en kostn­aður nú, þegar verk­inu er ekki lok­ið, er kom­inn yfir 400 millj­ónir króna. Sumt í þessu verki, eins og ýmis rukk­aður kostn­aður hluta verk­taka, er þess eðlis að þeir hafi umgeng­ist verkið eins og mat­ar­holu sem hægt var að blóð­nýta. Ann­að, eins og kaup á stráum frá Dan­mörku fyrir 757 þús­und krónur til að skapa „strand­stemmn­ingu“ er bein­línis fárán­legt. Og væri hrein­lega fyndið ef það væri ekki fyrir þá stað­reynd að með kaupum á þessum stráum var verið að mis­fara með fé úr sam­neyslu borg­ar­anna.

Þetta mál er ekk­ert öðru­vísi en önnur þar sem mis­farið er gróf­lega með almanna­fé: ein­hver á að axla póli­tíska ábyrgð á því með afsögn. Á því á ekki að vera neinn afslátt­ur.

Löng saga bruðls með fé borg­ar­búa

Lík­lega mun þó eng­inn gera slíkt. Ekki frekar en fyrir rúmum ára­tug þegar fram­kvæmdir við stækkun Laug­ar­dalsvallar kost­uðu borg­ina mörg hund­ruð millj­ónir króna meira en áætl­anir sögðu til um.

Auglýsing
Eða þegar Reykja­vík keypti tvo kofa við Lauga­veg 4 og 6 vegna þess að Ólafur F. Magn­ús­son setti það sem skil­yrði fyrir myndun meiri­hluta með Sjálf­stæð­is­flokki þar sem hann varð borg­ar­stjóri. Húsin og lóðin voru keypt á 580 millj­ónir króna og við­bót­ar­fjár­magn sett í að lappa upp á þau. Þegar þau voru seld aftur árið 2014 varð ljóst að tap borg­ar­innar vegna kaupanna var rúmar 409 millj­ónir króna.

Eða þegar Orku­veitu­húsið, sem átti að kosta 2,3 millj­arða króna í bygg­ingu, end­aði með því að kosta 8,5 millj­arða króna á verð­lagi árs­ins 2010.

Eða þegar ríki og borg und­ir­rit­uðu sam­komu­lag um að taka yfir og klára bygg­ingu Hörpu snemma árs 2009 þar sem for­sendur yfir­töku verk­efn­is­ins var að ekki þyrfti að koma til önnur fram­lög en gert var ráð fyrir í samn­ingi frá árinu 2006, milli Aust­ur­hafn­ar-TR og Portus­ar. Síðan hefur komið í ljós að ef rekstr­ar­tap Hörpu, fram­lög ríkis og Reykja­vík­ur­borgar vegna skulda hennar og rekstr­ar­fram­lögin sem ríkið hefur reitt af hendi vegna starf­sem­innar eru lögð saman að upp­safnað tap Hörpu frá byrjun árs 2011 og til loka árs 2017 er um 11,5 millj­arðar króna. Þetta tap lendir á eig­end­un­um, skatt­greið­endum í land­inu. Til við­bótar munu að minnsta kosti bæt­ast við um 1,5 millj­arður króna vegna fram­lags ríkis og borgar í ár.

Bruðl með fé rík­is­sjóðs

Það eru ekki bara fram­kvæmdir í Reykja­vík sem fara langt fram úr áætl­un­um. Skemmst er að nefna það þegar stjórn­mála­menn þvert á póli­tískar línur bund­ust höndum og ákváðu að dul­búa gerð Vaðla­heið­ar­ganga sem einka­fram­kvæmd árið 2012 til að svindla henni fram fyrir á sam­göngu­á­ætl­un. Þá átti ríkið að lána 8,7 millj­arða króna í verkið og veggjöld áttu að greiða það allt til baka. Nú er staðan sú að í fyrra var gerð úttekt­ar­skýrsla sem komst að þeirri nið­ur­stöðu að fram­kvæmdin geti ekki talist eig­in­leg einka­fram­kvæmd, heldur sé hún í raun rík­is­fram­kvæmd, þótt hún hefði ekki verið kynnt sem slík. Já, og heild­ar­kostn­aður er nú áætl­aður allt að 17 millj­arðar króna.

Það má líka nefna að Héð­ins­fjarð­ar­göng fóru rúm­lega 2,2 millj­arða króna fram úr áætl­un. Og þegar ákveðið var að gera skyndi­lega nýjan samn­ing við með­ferð­ar­heim­ili í Skaga­firði sem kost­aði rík­is­sjóð 450-500 millj­ónir króna þrátt fyrir að heim­ilið hafi að jafn­aði hýst 1-3 ein­stak­ling á samn­ings­tím­an­um. Það var aðgerð sem þáver­andi for­stjóri Barna­vernd­ar­stofu sagði að hefði verið „skelfi­leg með­ferð á opin­beru fé.“

Eða þegar flokks­gæð­ingur sem ítrekað hefur lent í vand­ræðum með að segja satt fær gef­ins tíu millj­ónir króna til að end­ur­skrifa sög­una í skýrslu sem var jafn fyr­ir­sjá­an­leg og barna­leg og lægð að hausti. Svo fátt eitt sé nefnt. Auð­vitað eru dæmin mun fleiri.

Nú skal taka fram að sum verk­efni sem eru illa unnin eru samt nauð­syn­leg. Það er til að mynda varla til betri lang­tíma­fjár­fest­ing fyrir skattfé sem nýt­ist fram­tíð­ar­kyn­slóðum en í innviðum eins og göngum og öðrum sam­göngu­úr­bót­um. En það rétt­lætir samt ekki beit­ingu blekk­inga og slóða­skapar með almannafé við að koma verk­efn­unum á kopp­inn.

Allt hitt

Þetta eru bara örfá dæmi um það þegar óboð­leg fram­úr­keyrsla eða ömur­leg notkun á almannafé á sér stað á ábyrgð, eða fyrir til­verkn­að, stjórn­mála­manna. Eng­inn sagði af sér vegna þeirra. Engum datt það einu sinni í hug.

Þá er auð­vitað ótalið öll hin til­efnin þegar stjórn­mála­menn sýna af sér hegðun sem hefði átt að leiða til afleið­inga. Til dæmis þegar dóms­mála­ráð­herra braut gegn ákvæðum stjórn­sýslu­laga, bak­aði íslenska rík­inu miska­bóta­skyldu og mög­u­­lega umtals­verða skaða­­bóta­­skyldu. Eða þegar ráð­herrar brutu jafn­rétt­islög.

Eða þegar ráð­herra hélt vís­vit­andi frá almenn­ingi tveimur skýrslum í aðdrag­anda snemm­bú­inna kosn­inga, sem fjöll­uðu ann­ars vegar um það mál sem leiddi til kosn­ing­anna og hins vegar hvernig útfærsla á stærsta póli­tíska stefnu­máli frá­far­andi rík­is­stjórnar skil­aði millj­örðum króna í vas­ann á efn­uðu fólki sem þurfti sann­ar­lega ekki á neinni með­gjöf frá rík­is­sjóði að halda.

Gjörðum eiga að fylgja afleið­ingar

En stjórn­mála­menn á Íslandi segja ekki af sér. Það er ekki hefð fyrir því. Þegar íhalds- eða hægri­maður í valda­stöðu brýtur lög eða er grun­aður um að mis­fara með fé þá grípa miðju- og vinstri­menn and­ann á lofti, heimta afsagnir og rifja upp Tobler­o­ne-­sög­una frá Sví­þjóð. Þegar miðju- eða vinstri­menn eru grun­aðir um það sama rifja íhald- og hægri­menn upp sömu sögu og krefj­ast afsagnar.

Lausnin er ein­föld: þegar stjórn­mála­menn verða upp­vísir af óábyrgu hátt­erni, vit­lausum ákvörð­un­um, leynd­ar­hyggju, lög­brotum eða því að mis­fara með fé almenn­ings þá er rétt og eðli­legt að þeir segi af sér. Eng­inn er svo mik­ill nátt­úruta­lent, svo bráð­nauð­syn­leg­ur, að við getum ekki án hans ver­ið. Þetta er bara fólk sem getur gert mis­tök eins og aðr­ir. Þau þurfa ekk­ert að hafa verið gert vegna ann­ar­legra sjón­ar­miða, þótt það sé vit­an­lega stundum þannig. Oft er ein­fald­lega um and­vara­leysi að ræða og ekki nægi­lega mikla virð­ingu fyrir því hversu mik­il­vægt og vand­með­farið það er að vera treyst fyrir því að starfa sem kjör­inn full­trúi almenn­ings.

Auglýsing
Vegna eðlis þess hlut­verk þá skiptir traust á starfs­vett­vang­inn og emb­ættið meira máli en skamm­tíma­fram­gangur við­kom­andi. Það kemur bara maður í manns stað. Svo getur við­kom­andi reynt aftur síðar ef ný eft­ir­spurn skap­ast.

En íslenskir stjórn­mála­menn líta ekki svona á mál­in. Þeir telja sig ómissandi og að per­sónu­leg vera þeirra á valda­stóli sé mik­il­væg­ari en traust almenn­ings gagn­vart valda­stofn­un­um. Þrjóska, skiln­ings­leysi og vilja­leysi ein­kennir afstöðu þeirra. Og stundum gegnd­ar­laus hroki.

Til að leysa þetta, og aftengja púð­ur­tunn­una, þá þurfa stjórn­mála­menn að hætta að kenna alltaf hvorum öðrum um og heimta afsagnir and­stæð­inga sinna í póli­tískum hrá­skinna­leik. Þeir þurfa að horfa inn á við, finna getu til að við­ur­kenna eigin mis­tök og leiðir til að axla ábyrgð vegna þeirra. Þá munu stjórn­mála­menn fram­tíðar líka vita að gjörðum þeirra fylgja afleið­ing­ar, og vanda sig meira fyrir vik­ið.

Þá kannski fer þetta allt saman að lag­ast.

Helgi Hrafn hellti sér yfir Birgittu á átakafundi Pírata
Myndband hefur verið birt af átakafundi Pírata þar sem Helgi Hrafn Gunnarsson, þingmaður flokksins, gagnrýndi Birgittu Jónsdóttur harðlega.
Kjarninn 16. júlí 2019
Katrín kynnti innleiðingu á heimsmarkmiðum
Forsætisráðherra talaði fyrir mikilvægi aukinnar alþjóðlegrar samvinnu við innleiðingu á heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna.
Kjarninn 16. júlí 2019
Forstjóri Nova: Óþarfi að greiða tvo milljarða á ári fyrir leigu á myndlyklum
Forstjóri Nova segir að framtíð sjónvarpsins sé á netinu.
Kjarninn 16. júlí 2019
Jeppi prófaður á Íslandi fyrir ferð til Mars árið 2020
Prófun á Mars-Jeppa fer fram í nágrenni Langjökuls. Fjölmargir vísindamenn koma að verkefninu, þar á meðal nemendur frá Háskóla Reykjavíkur og starfsfólk Arctic Trucks.
Kjarninn 16. júlí 2019
Innleiðingarhalli EES-gerða innan við eitt prósent þriðja árið í röð
Innleiðingarhalli EES-gerða á Íslandi stendur í 0,7 prósentum. Hallinn náði hámarki árið 2013 þegar hann nam 3,2 prósentum.
Kjarninn 16. júlí 2019
Katrín Baldursdóttir
Flokksskírteini leið til frama
Kjarninn 16. júlí 2019
Lífeyrisjóður verzlunarmanna lækkar óverðtryggða vexti
Lífeyrissjóður verzlunarmanna hefur lækkað fasta vexti á óverðtryggðum lánum úr 6,12 prósentum í 5,14 prósent. Í kjölfar breytingarinnar eru þetta lægstu föstu vextir óverðtryggðra lána sem í boði eru.
Kjarninn 16. júlí 2019
Íslenska ríkið braut gegn Styrmi og Júlíusi
Mannréttindadómstóll Evrópu telur íslenska ríkið hafa brotið gegn Styrmi Þór Bragasyni, fyrrum forstjóra MP banka, og Júlíusi Sigurþórssyni, fyrrum framkvæmdastjóra vörustýringasviðs Húsasmiðjunnar.
Kjarninn 16. júlí 2019
Meira úr sama flokkiLeiðari