Bára Huld Beck

„Hann varð ofsalega hræddur þegar löggan kom“

Lögreglan er stofnun sem allir ættu að geta treyst að mati föður drengs sem tvívegis hefur lent í því á sinni stuttu ævi að verða fyrir óþarfa afskiptum lögreglunnar – fyrst sjö ára. „Þetta er hræðsla sem þessi börn taka með sér út í lífið og það er stóra vandamálið,“ segir hann í samtali við Kjarnann þar sem hann lýsir atvikunum tveimur og afleiðingum þeirra fyrir soninn.

Lög­reglan hefur tvisvar haft afskipti af dreng í gegnum árin sem á íslenskan föður og móður frá Karí­ba­haf­inu – fyrst þegar hann var sjö ára og í seinna skiptið þegar hann var 13 ára. Faðir hans telur að lit­ar­haft hans hafi átt stóran þátt í því að lög­reglan hafi valið hann úr fjöld­anum en fað­ir­inn segir að afskipti lög­regl­unnar hafi haft mikil áhrif á dreng­inn og að í bæði skiptin hafi hann ekk­ert unnið sér til saka. Þetta hafi meðal ann­ars gert það að verkum að eitt­hvað hafi „verið tekið af hon­um“ þegar hann var ein­ungis barn að aldri.

Fað­ir­inn ræddi við Kjarn­ann um þessi atvik og hvaða áhrif þau höfðu á hann en hann telur að börn sem verða fyrir kyn­þátta­mörkun eða for­dómum finni í fram­hald­inu fyrir ákveð­inni hræðslu sem þau taki síðan með sér út í líf­ið. Til þess að vernda son sinn vill hann ekki koma fram undir nafni.

Nýtt hug­tak í íslensku – Kyn­þátta­mörkun

Ekki hefur mikið verið talað um hug­takið kyn­þátta­mörkun í íslensku sam­fé­lagi, sem útleggst sem „racial profil­ing“ á ensku en nýlegir atburðir hafa komið því í umræð­una og hefur fólk af erlendum upp­runa bent í kjöl­farið á brotala­mir hvað varðar vinnu­brögð lög­regl­unnar í slíkum mál­um.

Með hug­tak­inu er átt við það þegar kyn­þáttur eða húð­litur er not­aður til þess að skil­­greina ein­stak­l­inga eða hópa fólks og mis­­munun gagn­vart þeim rétt­lætt á þeim for­­send­­um. Slík flokkun fólks bygg­ist oft á ómeð­­vit­aðri hlut­­drægni, sam­kvæmt hópi fræða­fólks og aktí­vista sem kom með til­lög­una að þýð­ingu á hug­tak­inu. Í lög­­­gæslu birt­ist þetta með þeim hætti að ein­stak­l­ingur eða hópur fólks er grun­aður um sak­­næmt athæfi vegna kyn­þáttar eða húð­litar frekar en sönn­un­­ar­­gagna.

Atvikin sem ýfðu upp umræð­una um kyn­þátta­mörkun áttu sér stað í apríl síð­ast­liðnum þegar þegar lög­­­reglan hafði afskipti af 16 ára dreng í tvígang, dag eftir dag, vegna ábend­inga frá almenn­ingi um að hann væri stroku­fangi sem slapp úr haldi lög­­­regl­unnar um miðjan apr­íl. Dreng­­­ur­inn er dökkur á hör­und og með svip­aða hár­greiðslu og umræddur stroku­fangi.

7 ára í bænum og löggan kom

Diablo jójó – Myndin tengist umfjölluninni ekki beint.

Dreng­ur­inn sem um ræðir í þess­ari umfjöllun var 7 ára þegar lög­reglan hafði fyrst afskipti af hon­um. Atvikið átti sér stað í miðbæ Reykja­víkur þegar hann var með fjöl­skyldu sinni í bæj­ar­ferð. Stuttu áður hafði hann farið á sirk­ús­nám­skeið þar sem hann lærði ýmsar kúnstir og meðal þeirra var að halda á lofti jójói sem almennt kall­ast diabolo. Hann tók á það ráð að sýna listir sínar með jójóið fyrir túrista á umræddum degi með fjöl­skyldu sinni. Erlendir túristar vildu gefa honum klink fyrir sem hann þáði – og tók upp á því að „böska“ sam­hliða leikn­um.

Stuttu síðar mætti lög­reglan á svæðið til kanna hvað hann væri að gera og átti við hann orða­stað og stöðv­uðu leik hans. „Hann varð ofsa­lega hræddur þegar löggan kom,“ segir faðir hans í sam­tali við Kjarn­ann.

Síðar um dag­inn fékk hann sím­tal frá lög­reglu­manni sem greindi frá því að lög­reglan hefði rætt málið við Reykja­vík­ur­borg og sam­kvæmt upp­lýs­ingum frá þeim hvatti borgin krakka til að gera það sama og dreng­ur­inn hans var að gera fyrr um dag­inn. Þannig hafi lög­reglan ekki haft heim­ild til að vísa drengnum frá iðju sinni.

„Þau höfðu þó mann­dóm í sér að hringja í okkur og segja að þau bið­ust inni­lega afsök­unar – þau hefðu gert mis­tök og brugð­ist rangt við. En í þessu til­felli er aug­ljóst að krakk­inn er af erlendu bergi brot­inn og þetta voru við­brögð­in. Ég sjálfur myndi halda að ef það hefði verið sæt ljós­hærð stelpa sem væri að dansa ball­ett eða eitt­hvað svo­leiðis þá hefði verið litið á það sem frá­bært,“ sagir fað­ir­inn.

Greina mátti sál­rænar afleið­ingar hjá drengnum af þessum afskiptum lög­regl­unn­ar. „Hann bara fær algjöran sviðs­skrekk eftir þetta atvik alveg fram á þennan dag,“ segir fað­ir­inn og bætir því við að hann sé mjög hæfi­leik­a­ríkur – hann spili á hljóð­færi og hafi sýnt sýn­ing­ar- og sviðs­listum mjög mik­inn áhuga. „En hann vill aldrei sýna vegna þess að hann lenti í þessu atviki með lög­regl­unni 7 ára gam­all. Það er búið að eyði­leggja mjög hæfi­leik­a­ríkan sviðs­lista­mann með röngum við­brögð­u­m.“

Hélt að barna­perri væri á eftir sér

Þetta er þó ekki eina atvikið sem þessi til­tekni drengur hefur lent í af hendi lög­regl­unni. Fað­ir­inn greinir frá því að þegar strák­ur­inn var þrettán ára hafi hann verið á gangi á leið á æfingu þegar bíll keyrði upp að honum og hægði á sér. Út steig maður sem spurði dreng­inn hvað hann héti.

„Hann segir til nafns, en hann átti nátt­úru­lega ekki að gera það, og þá stígur mað­ur­inn út og seg­ist þurfa að tala við hann. Þetta var eldri maður og ekk­ert rosa­lega við­kunn­an­leg­ur. Strák­ur­inn minn hélt virki­lega að þessi maður væri barna­perri. Hann nátt­úru­lega rýkur af stað og hleypur hann af sér,“ segir fað­ir­inn.

Móðir drengs­ins sótti son­inn eftir atvikið og tóku for­eldr­arnir þetta mjög alvar­lega – enda vissu þau ekki hvað mað­ur­inn vildi drengn­um. Fað­ir­inn til­kynnti atvikið til lög­regl­unnar vegna þess að þau höfðu heyrt af svipað hefði gerst áður þar sem maður reyndi að lokka börn upp í bíl.

Úr safni

Lög­reglan hringdi aftur í föð­ur­inn nokkru seinna og greindi frá því að um óein­kenn­is­klæddan lög­reglu­mann hefði verið að ræða. „Við kvört­uðum yfir þessu og vorum alveg brjáluð út af því að þarna var þetta í annað skiptið sem hann lenti í þessu,“ segir fað­ir­inn.

Eftir á brást lög­reglan rétt við

Þau fengu þær útskýr­ingar að rétt áður hefði rán verið framið í nágrenn­inu – og að sá grun­aði hefði verið í grænum jakka. Lög­reglu­mann­inn hefði grunað að dreng­ur­inn þeirra væri sá sem þeir leit­uðu að en hann kynnti sig aldrei eða gaf deili á sér í sam­skiptum við strák­inn. Fað­ir­inn veltir því fyrir hvort sonur hans hefði nokkurn tím­ann verið stopp­aður eða honum sýnd þessi fram­koma nema vegna þess að hann er með dekkra lit­ar­haft en flestir á Íslandi.

Fað­ir­inn vill þó taka það sér­stak­lega fram að í bæði skiptin sem lög­reglan hafði afskipti af syni hans þá hafði hún frum­kvæði að því að hafa sam­band til að útskýra mála­vexti. „Í fyrra skiptið báð­ust þau afsök­unar að eigin frum­kvæði og í seinna skipt­ið, þegar þeir gerðu sér grein fyrir því hvernig atburða­rásin hefði þróast, þá gerðu þeir það lík­a.“

Þannig séð hafi lög­reglan brugð­ist rétt við eftir á.

„Samt þegar maður hugsar um hvað gerð­ist í bæði skiptin og hvernig fram­koman er við hann þá erum við for­eldr­arnir ekki í neinum vafa að þetta hefði verið öðru­vísi ef hann væri öðru­vísi. Ef hug­ar­farið er alltaf hjá lög­regl­unni þannig að þau maldi í móinn með þetta og telja sig aldrei koma fram við fólk öðru­vísi út af lit­ar­hætti, þegar þau aug­ljós­lega gera það, þá þarf að verða þessi vit­und­ar­vakn­ing. Við getum ekki bara farið á eftir öllum dökkum strákum með fléttað hár því við gerum ekki það sama með ljós­hærðar stelp­ur,“ segir hann.

Ekki hægt að ráð­ast í þá vinnu að leita í allri mála­skrá lög­reglu

Lög­reglan heldur ekki sér­stak­lega utan um mál þar sem afskipti lög­reglu má mögu­lega rekja til kyn­þátta­mörk­un­ar, sam­kvæmt svari emb­ættis rík­is­lög­reglu­stjóra við fyr­ir­spurn Kjarn­ans. Upp­lýs­ingar um slík mál, þar sem kyn­þátta­miðuð lög­gæsla eða kyn­þátta­mörkun hafi mögu­lega komið við sögu, er þó hægt að nálg­ast með leit í kerfi lög­reglu þar sem öll verk­efni lög­reglu eru skráð.

Það væri meðal ann­ars hægt að gera með því að leita að málum þar sem lög­regla hefur afskipti af ein­stak­lingi sem reyn­ist svo ekki vera sá ein­stak­lingur sem leitað er að, líkt og gerð­ist í apr­íl.

Öll mál eru sem sagt skráð í kerfi lög­reglu en upp­lýs­ingar um hör­und­s­lit þeirra sem lög­regla hefur afskipti af eru ekki mark­visst skráð­ar. Hægt er að setja slíkar upp­lýs­ingar í almennt texta­svæði „sé talin þörf á því í þeim til­vikum þar sem verið er að lýsa eftir fólki og það skiptir máli að lýs­ing á grun­uðum liggi fyr­ir,“ að því er segir í svari emb­ættis rík­is­lög­reglu­stjóra. Það er því hægt að taka saman upp­lýs­ingar þar sem grunur leikur á kyn­þátta­mörkun en í svari emb­ætt­is­ins segir að ekki sé „hægt að fara í slíka vinn­u“.

Dóms­mála­ráð­herra „al­­gjör­­lega sann­­færð­ur“ um að kerf­is­bund­inn ras­ismi sé ekki vanda­­mál innan lög­­­regl­unnar

Eftir atvikin varð­andi leit að stroku­fang­anum fyrr í vetur hefur lög­reglan tjáð sig opin­ber­lega um ras­isma í lög­regl­unni sem og hvort finna megi kyn­þátta­mörkun innan þeirra raða. Sig­ríður Björk Guð­jóns­dóttir rík­­is­lög­­reglu­­stjóri var til svara á opnum fundi alls­herj­­­ar- og mennta­­mála­­nefndar um fræðslu og menntun lög­­­reglu­­manna um fjöl­­menn­ingu og for­­dóma um miðjan maí.

Sigríður Björk Guðjónsdóttir, ríkislögreglustjóri Mynd: Birgir Þór

Þar sagði hún að ekki hefði verið um að ræða kyn­þátta­­mörkun þegar lög­­reglan hafði tví­­­vegis afskipti af unga drengnum í apr­íl. Hún harm­aði það þó mjög að þessi ungi drengur skyldi hafa orðið fyrir ítrek­uðu áreiti. Hún sagði jafn­framt að þau í lög­­regl­unni væru vak­andi fyrir kyn­þátt­mörk­un. „Það er raun­veru­­lega óþol­andi að það skuli vera sak­­laust ung­­menni sem þarna á í hlut sem verður fyrir þess­­ari trámat­ísku reynslu, jafn­­vel þótt lög­­reglan hafi verið að sinna sínu starf­i.“

Dóms­mála­ráð­herra, Jón Gunn­ars­son, og aðstoð­ar­maður hans, Brynjar Níels­son, tjáðu sig báðir opin­ber­lega um vinnu­brögð lög­regl­unnar eftir atvikin í apr­íl. Ráð­herr­ann sagð­ist vera al­­gjör­­lega sann­­færður um að kerf­is­bund­inn ras­ismi væri ekki vanda­­mál innan lög­­­regl­unnar í sam­tali við Frétta­blaðið þann 22. apr­íl. Hann sagði þó á­stæðu til að fara yfir málið og læra af því.

Jón Gunnarsson Mynd: Bára Huld Beck

Brynjar gaf lítið fyrir gagn­rýni á lög­regl­una og sagði á Face­book að það væri ekki nýtt að ábend­ingar til lög­reglu reyn­d­ust rangar og mætti segja að slíkt ger­ð­ist í öllum svona mál­­um. „Rauð­hærðir og skeggj­aðir lenda oft í þessu ves­eni. Menn þurfa að vera sér­­­kenn­i­­lega inn­­rétt­aðir til að sjá ras­isma í þessu máli, og jafn­­vel plebba­­leg­ir,“ sagði hann.

„Núna er hið gullna tæki­færi“

Faðir drengs­ins gagn­rýnir þessi við­brögð lög­regl­unn­ar, dóms­mála­ráð­herra og aðstoð­ar­manns­ins. Hann segir að aug­ljóst sé að þeir ætli ekki að horfast í augu við hvernig lög­reglan vinn­ur.

Honum finnst þeir hafa haft tæki­færi til að við­ur­kenna mis­tök innan lög­regl­unnar og ættu að leita til þeirra sem hafa sér­hæft sig í mála­flokkn­um. Lög­reglan geti í fram­hald­inu bætt almanna­þjón­ust­una til fram­tíð­ar. „Núna er hið gullna tæki­færi,“ segir hann og bætir því við að hann bindi vonir við Sig­ríði Björk rík­is­lög­reglu­stjóra – að hún muni taka öðru­vísi á mál­un­um, þ.e. af auð­mýkt og við­ur­kenni að vanda­málið sé til stað­ar.

„Aðkastið sem 16 ára dreng­ur­inn varð fyrir af hálfu lög­regl­unnar tvisvar nýlega kom ekki mér ekki á óvart vegna þess að dreng­ur­inn minn hefur líka lent í sams konar atvikum tvisvar. Þetta eru því ekki und­an­tekn­ingar eða til­vilj­an­ir. Síend­ur­tekin atvik benda til þess að breyt­inga er þörf. Það er ekki nóg að biðj­ast alltaf afsök­unnar eftir á heldur þarf að við­ur­kenna vanda­mál­ið, takast á við það og ráð­ast í aðgerðir til að breyta þessu.“

Þegar fað­ir­inn er spurður hvort fjöl­skylda hans verði vör við for­dóma í hinu dag­lega lífi eða hvort þau ræði þessi mál innan heim­il­is­ins svarar hann að ein­staka sinnum hafi komið upp mál varð­andi syni hans tvo.

Hann nefnir atvik þar sem eldri sonur hans var kall­aður mjög ljótum upp­nefnum tengdum lit­ar­hætti í bún­ings­klefa hjá íþrótta­fé­lag­inu sem hann æfði hjá. Erf­ið­lega hafi gengið að fá íþrótta­fé­lagið til að bregð­ast við og svara. Hann segir að fjöl­skyldan hafi aldrei fengið skrif­leg svör frá félag­inu og hvetur hann alla for­eldra sem lenda í slíkum aðstæðum að sætta sig ekki ein­ungis við munn­legar útskýr­ingar eða afsök­un­ar­beiðni. Ef aðstæður eru þannig að við­kom­andi ábyrgð­ar­að­ili biðst afsök­unar líkt og gert var í því til­viki þá þarf að fá hana skrif­lega.

„Eitt­hvað tekið frá hon­um“ þegar hann var 7 ára

Varð­andi umræðu á heim­ili þeirra um leynda for­dóma þá segir fað­ir­inn að þau tali ekki mikið um það. „Konan mín telur sig ekki finna fyrir mis­rétti sjálf en hún er með meist­ara­próf frá háskóla, í fínu starfi hjá alþjóð­legu fyr­ir­tæki og dug­leg í félags­starf­i,“ segir hann en hann telur að það spili inn í að hún finni ekki fyrir for­dómum í hinu dag­lega lífi.

„Heilt yfir allt finnst mér við ekki verða var við þetta – þ.e. dags­dag­lega eða viku­lega. Við þurfum að auka umræð­una innan okkar heim­il­is. En það sem ger­ist þarna þegar eldri dreng­ur­inn er 7 ára þá var eitt­hvað tekið frá hon­um.

Þetta er hræðsla sem þessi börn taka með sér út í lífið og það er stóra vanda­mál­ið. Lög­reglan við­ur­kennir ekki að þetta sé vanda­mál en gerir þetta samt ítrek­að. Með þau völd og hlut­verk sem þau hafa skapa þau þessa hræðslu hjá mörgum gríð­ar­lega hæfi­leik­a­ríkum krökkum sem þau þurfa síðan að taka með út í líf­ið,“ segir hann að lok­um.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnBára Huld Beck
Meira úr sama flokkiViðtal